‘Wat ik als stigmatiserend heb ervaren waren de kleurplaten, het materiaal om mee te knutselen, te borduren. Het gaf me het gevoel dat ik als klein kind werd gezien. Wat ik ook naar vond, was dat verpleegkundig personeel op de gesloten afdeling in een afgesloten ruimte zat, je zag ze niet eens. Mijn tip: doe er in ieder geval ramen in.’
Stigmatisering in de hulpverlening is een steeds terugkerend thema. Want hoewel hulpverleners zich veelal met toewijding inzetten voor hun cliënten, kunnen vooroordelen over en de benadering van een cliënt de situatie onbedoeld verergeren. Stichting Samen Sterk zonder Stigma pleit ervoor om professionals in de hulpverlening bewuster te maken van hun eigen rol in stigmatisering van mensen met een psychische aandoening.
Vanaf de intake
Het tegengaan van stigmatisering begint al bij de intake. Een diagnose is nodig om iemand met een psychische aandoening te kunnen behandelen, maar daarbij is het belangrijk om de mens achter de aandoening te blijven zien. Dat klinkt makkelijker dan het is. Cliënten kunnen neerbuigendheid ervaren of zelfs vernedering. Ze voelen zich soms niet serieus genomen of aangetast in hun privacy. Tegelijkertijd hebben veel patiënten last van zelfstigma: ze geloven in de heersende vooroordelen.
‘Mijn zelfbeeld was zo laag, ik durfde het niet aan om bekeken en gewogen te worden. Als ik al zo over mijzelf dacht, wat moest die psycholoog dan wel niet denken?’
Maatschappelijke achterstand
Mensen met (ernstige) psychische aandoeningen ervaren door stigmatisering aanzienlijke belemmeringen in het dagelijks functioneren. Deze hebben vaak nog meer invloed en zijn ook meer permanent dan de symptomen van psychische klachten. Maatschappelijk staan ze op achterstand vergeleken met mensen zonder psychische aandoeningen: ze wonen vaker alleen (ruim de helft), hebben minder vaak een vaste partner (ruim tweederde niet) en hebben minder vaak betaald werk (85% niet). Daarnaast hebben ze vaak een kleiner sociaal netwerk, ervaren ze minder sociale steun en een gemiddeld lagere kwaliteit van leven, terwijl ze net als ieder ander willen meedoen, een relatie hebben en actieve burgers zijn.
Meerdere oorzaken liggen ten grondslag aan het relatieve sociale isolement van deze groep. Het kan onder meer gaan om een gebrek aan sociale ervaring en vaardigheden, een onvermogen om de bronnen in de omgeving aan te boren of armoede. Factoren die bij de persoon ten opzichte van zijn omgeving liggen en die in behandeling, rehabilitatie en zelfhulpgroepen kunnen worden aangepakt. Maar daarnaast speelt de sociale afwijzing (ervaren of geanticipeerde discriminatie) door de omgeving een heel belangrijke rol, vanwege het stigma dat rust op psychische problemen en ziekten. Wanneer stigmatisering afneemt, zorgt dat voor een vermindering van chronische stress, hogere zelfachting, een sterkere moraal, minder depressieve symptomen en een afname van het sociaal isolement. De kans op terugval en heropname neemt af en er is meer vertrouwen in psychiatrische hulp.
‘Ik voelde mij eerder vaak betutteld. Je bent zo afhankelijk van anderen. Deze keer was dat anders. Ondanks dat ik op een gesloten afdeling was opgenomen, kon ik toch bewegen, ik kon naar buiten zonder toestemming (de tuin in) en daardoor voelde ik me minder opgesloten.’
Handvatten voor de hulpverlener
De meeste hulpverleners werken vanuit hun overtuigingen en voelen zich nauw verbonden met hun vak. Logisch dat, wanneer zij worden gewezen op stigmatisering en hun eigen rol hierin, er irritatie kan ontstaan. Gerdien Rabbers, directeur van Samen Sterk zonder Stigma zegt daarover: “We zijn allemaal mensen: de psycholoog, de verpleegkundige, maar ook de cliënt. Allemaal hebben we onze eigen opvattingen en onze eigen vooroordelen. Het is dan ook nutteloos om elkaar iets te verwijten in deze. Veel productiever is om samen te kijken hoe we stigmatisering kunnen verminderen. Daarin ligt niet alleen een rol voor de behandelaar, maar evengoed voor de cliënt.”
Fysieke omgeving speelt grote rol
Niet alleen de betrokkenen hebben een rol in stigmatisering, de fysieke omgeving heeft ook een groot aandeel in hoe cliënten hun behandeling ervaren. Uit diverse onderzoeken blijkt dat instellingen met gescheiden patiënt- en personele toiletten, bezoekruimtes met naast elkaar opgestelde tafels (gevangenisgevoel) en een steriele omgeving met veel plastic, als intimiderend worden ervaren. In een praktijkruimte kan het niet groeten van de mensen in de wachtruimte of een wachtruimte met veel stoelen (een grote groep onbekenden om je heen) al heel onprettig zijn.
‘Juist de inrichting van de crisisopvang is belangrijk: bij mijn laatste opname was deze heel warm ingericht. Je komt in de war binnen, dus dan is een warme sfeer extra belangrijk. Wat ik ook heel fijn vond, was dat iedereen een eigen kamer had, een eigen toilet, een eigen douche. En heel belangrijk: een eigen sleutel. Mijn spullen konden niet gestolen worden, je had tenminste nog iets in eigen regie. Je had nog een eigen plekje.’
Bewustwording
Zowel een brede bewustwording van de gevolgen van stigma als daadwerkelijke stigmabestrijding is een project van de lange adem. Rabbers zegt daarover: “Hulpverleners kunnen echt een positieve bijdrage leveren aan het tegengaan van stigmatisering. Door zich bewust te zijn van hun eigen vooroordelen, hun vraagstelling onder loep te nemen of door te kijken wat er in de eigen werkomgeving aangepast kan worden. Daarnaast kunnen zij een belangrijke ambassadeurspositie vervullen in onze samenleving en daarmee vooroordelen en discriminatie tegengaan. Voor wat betreft de cliënt? Niets werkt zo goed tegen stigma als mensen met psychische aandoeningen die laten zien dat ze gewone mensen zijn, en naast hun beperkingen veel mogelijkheden en talenten hebben. Net als iedereen.”
Over Samen Sterk zonder Stigma
Stichting Samen Sterk zonder Stigma werkt aan een samenleving waarin iedereen open kan zijn over psychische aandoeningen. De stichting wil mensen bewustmaken van vooroordelen en de impact hiervan. Op het werk, op sociaal vlak en in de hulpverlening.
Bronvermelding: Voor dit artikel is geput uit de Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz: http://samensterkzonderstigma.nl/over-stigma/kennisbank/. Verwijzingen naar de genoemde onderzoeken zijn ook in deze wegwijzer te vinden. De citaten komen uit de persoonlijke verhalen van ambassadeurs van Stichting Samen Sterk zonder Stigma. Kijk voor meer informatie over het werk van Samen Sterk op www.samensterkzonderstigma.nl
Wat helpt tegen stigmatisering
Bewustwording is een belangrijke eerste stap om stigmatisering in de hulpverlening te verminderen. Door respectvol en zonder vooroordelen naar cliënten te kijken, kunnen professionals bijdragen aan een omgeving waarin herstel centraal staat. Lees ook andere artikelen op curova.nl of meer achtergrond over dit onderwerp via Wikipedia.
