De eerste 1000 dagen van het leven – de periode vanaf de bevruchting tot het tweede levensjaar van een kind – blijken van doorslaggevend belang voor de gezondheid op latere leeftijd. Honderd jaar geleden stond niemand structureel stil bij een gezonde leefstijl; tegenwoordig is dat een bewuste keuze geworden. Maar gezond gedrag alleen is niet voldoende om chronische aandoeningen te voorkomen. Steeds meer onderzoek wijst uit dat de omstandigheden waarin een baby opgroeit een blijvende invloed hebben op de werking van de genen. Dat vakgebied heet epigenetica, en de eerste 1000 dagen blijken daarin de meest gevoelige periode.
Epigenetica: de eerste 1000 dagen als fundament voor gezondheid
Epigenetica bestudeert hoe levensomstandigheden de expressie van genen beïnvloeden, zonder dat de genetische code zelf verandert. Onze unieke genetische blauwdruk ligt bij de geboorte al vast, maar hóe die blauwdruk zich ontwikkelt, hangt sterk af van de omgeving in de eerste levensfase. Denk aan de voeding van de moeder tijdens de zwangerschap, of een kind borstvoeding krijgt, hoe de darmflora zich opbouwt, de hygiënische omstandigheden, vaccinaties, doorgemaakte infecties met virussen, bacteriën, parasieten of schimmels, de mate van stress, en vooral de kwaliteit van de hechting met de moeder. Al deze epigenetische factoren samen bepalen in belangrijke mate hoe iemand zich tot een gezonde volwassene ontwikkelt.
Stress en hechting in de vroege kindertijd
Het brein van een baby ontwikkelt zich in een verbluffend tempo. Juist in de eerste 1000 dagen ontstaan de neuronale verbindingen die bepalen welke overlevingsstrategieën iemand de rest van zijn leven zal inzetten. Stressvolle gebeurtenissen tijdens de zwangerschap kunnen zelfs bijdragen aan vroeggeboorte of een miskraam. Stress of een gebrek aan veiligheid in de eerste twee levensjaren zet als het ware de knop van het kind op de stress-stand: het systeem leert zichzelf te beschermen door voortdurend alert te blijven. Deze zogeheten early life stress hangt bij veel chronische aandoeningen op volwassen leeftijd samen met een minder gunstige start in het leven, een verband dat in de regulieren gezondheidszorg nog altijd onderbelicht blijft.
Ons lichaam is in de basis nog steeds ingericht op overleven in een omgeving die sterk lijkt op die van honderdduizenden jaren geleden: korte, hevige stress door gevaar, gevolgd door herstel. Een langdurige hypotheeklast of chronische werkdruk kende de mens toen niet. Doordat onze leefomgeving zo drastisch is veranderd terwijl ons biologische ontwerp grotendeels hetzelfde bleef, ontstaat er een mismatch die gevolgen heeft voor de gezondheid.
De biochemie achter early life stress en latere gezondheidsklachten
Wie langdurig gestrest is, verliest voortdurend magnesium en zink, mineralen met een kalmerend effect. In de prehistorie was dat geen probleem: een stressvolle situatie duurde meestal maar enkele minuten. In de moderne tijd houdt de stressreactie echter jarenlang aan, met een chronisch tekort aan deze belangrijke mineralen tot gevolg. Een tekort aan magnesium bemoeilijkt ontspanning en kan leiden tot spierklachten, krampen en verhoogde gevoeligheid voor stress. Het lichaam gaat bovendien calcium vasthouden, wat kan bijdragen aan verkalking van bloedvaten en spieren.
Ook een tekort aan zink heeft verstrekkende gevolgen: zink is onmisbaar voor de weerstand van de slijmvliezen, en een tekort verhoogt de kans op verkoudheden, oorontstekingen en darm- of longklachten. Wanneer de zinkstatus daalt, stijgt vaak de koperstatus, wat weer kan leiden tot oxidatieve stress, een verstoorde bloedsuikerhuishouding, een grotere behoefte aan suiker en psychische klachten zoals piekeren en angst. Zo kan een vroege, moeilijke start in het leven decennia later doorwerken in lichamelijke én psychische gezondheidsproblemen.
Herstel: wat kun je doen na een lastige start?
Niet iedereen die early life stress heeft meegemaakt, wordt er ziek van; sommige mensen beschikken over voldoende compensatiemogelijkheden. Voor wie wel klachten ervaart, begint herstel meestal met het in kaart brengen van mineraaltekorten, bijvoorbeeld via klinische symptomen of onderzoek van de rode bloedcel, omdat een gewone bloedtest de balans vaak niet goed weergeeft. Orthomoleculaire behandelaars kunnen ondersteunen bij het aanvullen van deze tekorten.
Daarnaast is het waardevol om te onderzoeken welke stressfactoren in de vroege jeugd, of zelfs bij de ouders, een rol hebben gespeeld. Bewustwording is de eerste stap naar genezing; technieken als counseling, mindfulness, hypnotherapie, EMDR of EFT kunnen daarbij helpen. Ook het herstellen van de darmflora en therapieën die het effect van moedermelk nabootsen, worden in de praktijk ingezet om het immuunsysteem te ondersteunen. Het is een uitdagend traject, maar het voorkomen van early life stress bij de volgende generatie loont: voorkomen blijft immers beter dan genezen.
Meer verhalen en achtergrondartikelen uit deze editie zijn te vinden in het thema NWP Magazine 2019. Wie zich verder wil verdiepen in natuurgeneeskundige begeleiding bij epigenetische thema’s, kan terecht op www.nwp-natuurgeneeskunde.nl.
