Boekbespreking: De stem van de plant
Wie denkt dat planten stemloze wezens zijn, moet dat beeld bijstellen na het lezen van de stem van de plant, het boek van evolutiebiologe Monica Gagliano. Volgens de auteur komt de aanname dat planten niets te vertellen hebben vooral voort uit onze beperkte menselijke waarneming en uit het idee dat de mens boven plant en dier zou staan. Die arrogantie, zo stelt ze, ligt mede ten grondslag aan de manier waarop we met de planeet omgaan.
Bio-akoestiek: het geluid van planten wetenschappelijk onderzocht
Gagliano is hoogleraar in de evolutionaire ecologie en publiceerde talrijke wetenschappelijke artikelen over dieren- en plantengedrag. Ze geldt als pionier op het gebied van bio-akoestiek bij planten: onderzoek naar geluid dat planten voortbrengen en waarop ze reageren. Daarmee opende ze de deur naar een compleet nieuw onderzoeksveld. Al langer bekend was dat planten elkaar via chemische stoffen waarschuwen voor bijvoorbeeld een naderende insectenplaag. In de stem van de plant toont Gagliano aan dat er nog een ander, tot dan toe onbeschreven communicatiekanaal bestaat. Ze noemt haar uitkomsten helder en wetenschappelijk te verantwoorden, al erkent ze dat haar werkwijze afweek van de gangbare onderzoeksmethode. Juist die afwijkende aanpak, waarbij ze bewust ruimte liet voor het onverwachte, leverde haar de nodige kritiek op uit de academische wereld.
Behalve wetenschapper is Gagliano ook iemand die zegt in contact te kunnen treden met planten. In het boek beschrijft ze uitgebreid hoe ontmoetingen met sjamanen haar op dat pad verder hebben geholpen. Die combinatie van harde wetenschap en persoonlijke, spirituele ervaring is meteen ook wat dit boek onderscheidt van een gemiddeld populairwetenschappelijk werk.
Voor lezers die zich bezighouden met natuurgeneeskunde en de relatie tussen mens en plant is dat een verfrissend uitgangspunt. Kruiden en planten worden in de natuurgeneeskundige praktijk vaak beschreven in termen van werkzame stoffen en toepassingen, maar Gagliano’s werk nodigt uit om ook stil te staan bij de plant als levend, waarnemend wezen. Dat sluit aan bij een bredere beweging binnen de ecologie en de complementaire geneeskunde, waarin de grens tussen mens, dier en plant minder scherp wordt getrokken dan in de klassieke westerse wetenschap gebruikelijk is.
Het kruidje-roer-me-niet: geheugen en leergedrag als bewijs van plantenintelligentie
Een van de meest aansprekende experimenten in het boek draait om het kruidje-roer-me-niet, een plant die bekendstaat om het direct dichtvouwen van haar blaadjes zodra ze wordt aangeraakt of in het donker komt te staan. Gagliano liet de plantjes gedurende meerdere dagen achtereen op een gecontroleerde manier vallen. Na verloop van tijd stopte de plant met het sluiten van haar blaadjes: ze had geleerd dat de val geen gevaar vormde en negeerde de prikkel voortaan. Voor Gagliano is dat het bewijs dat planten kunnen herinneren en leren, eigenschappen die we doorgaans alleen aan dieren en mensen toeschrijven.
Dat planten zulke vermogens zouden bezitten, is precies waar de stem van de plant de lezer toe uitdaagt: het idee loslaten dat intelligentie voorbehouden is aan wezens met een brein. Wie zich verder wil verdiepen in dit soort verhalen, vindt in het thema NWP Magazine 2019 meer recensies en achtergrondartikelen uit dezelfde editie.
Kritische kanttekeningen bij het boek
Hoe intrigerend het boek ook is, het slaagt er niet helemaal in om iedere lezer te overtuigen. Gagliano’s onderzoek is namelijk nauw verweven met sjamanistische rituelen en de geestverruimende middelen die daarbij horen, en dat kan bij lezers die daar geen kaas van hebben gegeten vraagtekens oproepen. Ook haar taalgebruik wordt weleens als wollig omschreven, waardoor het niet altijd eenvoudig is om precies te volgen hoe een experiment is opgezet en uitgevoerd.
Wat na het lezen vooral blijft hangen, is het besef dat planten intelligente wezens zijn met eigenschappen waar de mens doorgaans aan voorbijgaat. Meer achtergrond over de auteur en haar onderzoek is te vinden via de website van uitgeverij AnkhHermes, die het boek in Nederlandse vertaling uitbrengt.
Boekgegevens
Titel: De stem van de plant, Fascinerende ontmoetingen met planten
Auteur: Monica Gagliano
Uitgeverij: AnkhHermes
ISBN: 9789020215793
Recensie door Ria Teeuw, oorspronkelijk verschenen in NWP Magazine, editie 3, 2019.
