Voedselintolerantie, allergie en overgevoeligheid uit elkaar gehouden

Voedselallergie, voedselintolerantie en voedselovergevoeligheid worden in het dagelijks taalgebruik vaak door elkaar gebruikt, maar het zijn fysiologisch heel verschillende reacties met elk hun eigen oorzaak, ernst en aanpak. Een voedselallergie betreft het immuunsysteem en kan in ernstige gevallen levensbedreigend zijn, terwijl een intolerantie meestal draait om een tekort aan een spijsverteringsenzym en vooral ongemak veroorzaakt. Populaire IgG-bloedtesten die beloven voedselintoleranties op te sporen, zijn wetenschappelijk niet onderbouwd: een invloedrijk rapport van de European Academy of Allergy and Clinical Immunology concludeerde dat het aantonen van IgG4-antistoffen tegen voedsel juist een normale reactie van een gezond immuunsysteem is, geen bewijs voor intolerantie. Dit artikel zet de verschillen op een rij en bespreekt waarom bepaalde populaire testen niet doen wat ze beloven.

Bij een voedselallergie herkent het immuunsysteem een onschuldig eiwit in voedsel ten onrechte als bedreiging en maakt het specifieke IgE-antistoffen aan. Bij een volgend contact met datzelfde voedsel activeren deze antistoffen mestcellen, die histamine en andere stoffen vrijgeven. De reactie volgt meestal binnen enkele minuten tot twee uur na inname en kan bestaan uit galbulten, zwelling van lippen of keel, benauwdheid, braken of, in het ernstigste geval, anafylaxie: een levensbedreigende shockreactie die de bloeddruk laat dalen en de luchtwegen kan vernauwen. Al een piepklein spoortje van het allergeen kan bij sommige mensen al een reactie uitlokken. Koemelk, ei, pinda, noten, vis, schaaldieren, soja en tarwe zijn wereldwijd de meest voorkomende boosdoeners. Een voedselallergie wordt vastgesteld met een combinatie van ziektegeschiedenis, huidpriktests, bloedonderzoek naar specifiek IgE en, waar nodig, een gecontroleerde eliminatie- en herintroductietest onder medisch toezicht.

Een voedselintolerantie speelt zich niet af in het immuunsysteem, maar in het spijsverteringsstelsel. De bekendste vorm is lactose-intolerantie, waarbij het lichaam onvoldoende van het enzym lactase aanmaakt om de melksuiker lactose af te breken. Onverteerde lactose trekt vocht aan in de darm en wordt door darmbacteriën gefermenteerd, wat leidt tot een opgeblazen gevoel, buikkrampen, winderigheid en diarree. Andere vormen zijn intolerantie voor histamine, cafeïne, of fermenteerbare koolhydraten zoals fructose. Het cruciale verschil met een allergie is de dosisafhankelijkheid: bij een intolerantie kunnen kleine hoeveelheden vaak wel worden verdragen, en de klachten ontstaan geleidelijker en zijn zelden gevaarlijk. Een intolerantie wordt onder meer vastgesteld met een waterstof-ademtest, een eliminatiedieet onder begeleiding van een diëtist, of gerichte enzymtests.

Overgevoeligheid is een verzamelterm voor reacties op voedsel die niet netjes in de categorie allergie of intolerantie passen. Sommige mensen reageren bijvoorbeeld op additieven, natuurlijke stoffen als salicylaten, of ontwikkelen klachten die eerder samenhangen met het prikkelbaredarmsyndroom dan met een specifiek voedingsmiddel. Ook coeliakie neemt een aparte plaats in: dit is geen allergie of gewone intolerantie, maar een auto-immuunreactie op gluten die de dunne darm beschadigt en levenslange, strikte glutenvermijding vereist. Volgens de Mayo Clinic Health System is het juist deze diversiteit aan mechanismen die verklaart waarom mensen met vergelijkbare klachten na het eten van hetzelfde voedingsmiddel toch compleet verschillende diagnoses en behandelingen nodig kunnen hebben.

Commerciële IgG- of IgG4-bloedtesten worden op grote schaal aangeboden als manier om voedselintoleranties op te sporen, vaak met een lijst van tientallen voedingsmiddelen waarvoor de klant vervolgens een dieet moet aanhouden. Het Amerikaanse dieet- en wellnesslandschap kent talloze van dit soort testen, die zichzelf presenteren als wetenschappelijk alternatief voor traditionele diagnostiek. Een uitgebreid position paper van de European Academy of Allergy and Clinical Immunology (EAACI), gepubliceerd door Stapel en collega’s in het vaktijdschrift Allergy in 2008, bracht hier duidelijkheid in. De onderzoekers analyseerden de beschikbare literatuur over IgG- en IgG4-antistoffen tegen voedsel en concludeerden dat de aanwezigheid van deze antistoffen simpelweg aantoont dat iemand aan een bepaald voedingsmiddel is blootgesteld, en dat het lichaam daarop een normale immunologische reactie heeft gehad.

Met andere woorden: gezonde mensen zonder enige voedselklacht hebben vaak net zulke hoge, of zelfs hogere, IgG4-waarden tegen voedingseiwitten als mensen met klachten. De EAACI-werkgroep concludeerde daarom dat het testen op voedselspecifieke IgG en IgG4 geen enkele diagnostische waarde heeft voor het opsporen van voedselallergie of -intolerantie, en ontraadde het gebruik ervan in de klinische praktijk. Deze conclusie is sindsdien door meerdere allergologische beroepsverenigingen herbevestigd. Het risico van zulke testen is niet alleen financieel: mensen die op basis van een fout-positieve uitslag onnodig veel voedingsmiddelen gaan mijden, lopen kans op eenzijdige voeding en tekorten aan bijvoorbeeld calcium, ijzer of bepaalde vitamines.

Het verschil tussen allergie, intolerantie en overgevoeligheid is niet alleen semantisch, het bepaalt direct hoe voorzichtig iemand moet zijn en welke behandeling zinvol is. Bij een vastgestelde IgE-gemedieerde allergie is strikte vermijding en het bij zich dragen van noodmedicatie zoals adrenaline vaak noodzakelijk, terwijl bij een lactose-intolerantie een kleine hoeveelheid melk in de koffie meestal geen probleem vormt. Onterecht denken dat je een allergie hebt kan leiden tot onnodige angst en vermijding, terwijl het onderschatten van een echte allergie levensgevaarlijk kan zijn. Een zorgvuldige diagnose door een arts of allergoloog, in plaats van een ongevalideerde zelftest, blijft daarom de aanbevolen route.

Een vorm van overgevoeligheid die de laatste jaren meer aandacht krijgt, is histamine-intolerantie. Histamine is een stofje dat van nature voorkomt in bepaalde voedingsmiddelen, zoals gerijpte kaas, gerookte vis, gefermenteerde producten, rode wijn en sommige groenten, en dat normaal gesproken door het enzym diamino-oxidase (DAO) in de darmwand wordt afgebroken. Wanneer de DAO-activiteit te laag is, of wanneer iemand in korte tijd veel histamine-rijk voedsel binnenkrijgt, kan histamine zich ophopen en klachten veroorzaken die sterk op een allergische reactie lijken: hoofdpijn, blozen, jeuk, een lopende neus of darmklachten. Het onderscheid met een echte allergie is dat er geen IgE-antistoffen tegen een specifiek voedingseiwit worden aangemaakt; het gaat om een verminderd afbraakvermogen van een van nature aanwezige stof. Diagnostiek is lastig omdat er geen eenduidige, breed gevalideerde test bestaat; een tijdelijk laag-histamine dieet gevolgd door gecontroleerde herintroductie, onder begeleiding van een diëtist, is momenteel de meest gebruikte aanpak om te beoordelen of histamine daadwerkelijk de boosdoener is.

Vermoed je een reactie op voeding, dan is het bijhouden van een voedingsdagboek een goede eerste stap: noteer wat je eet en drinkt en welke klachten wanneer optreden. Neem dit mee naar de huisarts, die kan doorverwijzen naar een allergoloog, maag-darm-leverarts of diëtist voor gerichte diagnostiek. Vermijd het op eigen initiatief langdurig wegstrepen van hele voedselgroepen zonder begeleiding, zeker bij kinderen, omdat dit tot voedingstekorten kan leiden. En wees kritisch op testen die online of via een drogist worden aangeboden zonder wetenschappelijke onderbouwing: als een test tientallen intoleranties in één keer belooft aan te tonen op basis van een vingerprik, is gezonde scepsis op zijn plaats.

1. Stapel SO, Asero R, Ballmer-Weber BK, et al. Testing for IgG4 against foods is not recommended as a diagnostic tool: EAACI Task Force Report. Allergy. 2008. Bron bekijken
2. Mayo Clinic Health System. Food allergy or food intolerance? Weighing the differences. Bron bekijken