Slaap tijdens de overgang

Klaarwakker om drie uur ’s nachts, badend in het zweet, terwijl je dekbed op de grond ligt: voor veel vrouwen in de overgang is dit geen incident maar een terugkerend patroon. Tussen de veertig en zestig procent van de vrouwen in de perimenopauze en vroege overgang kampt met verstoorde nachtrust, blijkt uit onderzoek van de Mayo Clinic. Een studie naar hormoontherapie bij recent menopauzale vrouwen liet zien dat een lage dosering kan helpen, maar het verhaal is genuanceerder dan “gewoon hormonen slikken”. Dit artikel bespreekt waarom de overgang je slaap zo raakt, wat het onderzoek vond, en welke opties er zijn.

De dalende en schommelende hormoonspiegels tijdens de overgang, met name van oestrogeen, hebben een directe invloed op je slaap. Oestrogeen speelt een rol bij de regulatie van je lichaamstemperatuur en bij de aanmaak van serotonine, een stofje dat weer verband houdt met je slaap-waakritme. Wanneer oestrogeen daalt, ontstaan vaker opvliegers en nachtelijk zweten, die je letterlijk wakker maken doordat je lichaamstemperatuur plotseling piekt. Daarnaast spelen ook stemmingsklachten, die tijdens de overgang vaker voorkomen, en een grotere gevoeligheid voor slaapapneu een rol, waardoor de nachtrust van meerdere kanten tegelijk onder druk komt te staan.

Onderzoekers analyseerden gegevens uit de Kronos Early Estrogen Prevention Study, een grote studie naar hormoontherapie bij recent menopauzale vrouwen, en keken specifiek naar twee toedieningsvormen: orale oestrogeen en een pleister op de huid. Vrouwen die laaggedoseerde hormoontherapie gebruikten, lieten over een periode van vier jaar een verbetering in slaapkwaliteit zien die twee keer zo groot was als bij de groep die een placebo kreeg. Deze verbetering ging gepaard met een afname van opvliegers en nachtzweten. Onderzoeker Virginia Miller wees er wel op dat het lastig blijft om te bepalen wat precies oorzaak en gevolg is: verbetert de slaap doordat de opvliegers afnemen, of speelt hormoontherapie ook een meer rechtstreekse rol in de slaapregulatie zelf? Wat wel duidelijk is: aanhoudend slechte slaap raakt niet alleen je stemming, maar hangt op de langere termijn ook samen met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten.

De onderzoekers benadrukken dat dit een van de eerste grote studies is die slaapkwaliteit als apart uitkomstmaat meenam, in plaats van alleen te kijken naar opvliegers zelf, wat een completer beeld geeft van hoe hormoontherapie het dagelijks leven van vrouwen daadwerkelijk beïnvloedt.

Hoewel de resultaten van dit onderzoek bemoedigend zijn, is hormoontherapie geen keuze die je zomaar op eigen houtje neemt. De afweging hangt af van onder meer je leeftijd, hoelang je al in de overgang zit, je persoonlijke en familiaire medische geschiedenis, en eventuele risicofactoren voor bijvoorbeeld borstkanker of trombose. Voor sommige vrouwen is hormoontherapie een uitkomst, voor anderen is het om medische redenen minder geschikt. Een gesprek met je huisarts of gynaecoloog, waarin je specifieke situatie wordt meegewogen, is dan ook de juiste eerste stap, in plaats van een algemene aanbeveling die voor iedereen zou moeten gelden.

Niet iedereen kiest voor of komt in aanmerking voor hormoontherapie, en gelukkig zijn er ook andere aanknopingspunten. Een koele slaapkamer, ademende nachtkleding en beddengoed van natuurlijke materialen helpen om de impact van opvliegers wat te dempen. Regelmatige lichaamsbeweging overdag, bij voorkeur niet vlak voor het slapengaan, wordt in verband gebracht met minder hevige opvliegers en een betere nachtrust. Cognitieve gedragstherapie, oorspronkelijk ontwikkeld voor chronische slapeloosheid, blijkt ook bij overgangsgerelateerde slaapklachten goed te helpen, juist omdat het de reactie op een onderbroken nacht aanpakt in plaats van alleen de hormonale oorzaak. En het vermijden van alcohol en pittig eten in de avond kan bij sommige vrouwen merkbaar verschil maken in de frequentie van nachtelijke opvliegers.

Sommige vrouwen vinden baat bij fytooestrogenen uit voeding, zoals soja, al is het wetenschappelijke bewijs hiervoor wisselend en aanzienlijk minder overtuigend dan voor hormoontherapie zelf, dus zie dit eerder als een mogelijke aanvulling dan als een bewezen oplossing.

Waar slapeloosheid bij jongere mensen vaak draait om niet kunnen inslapen, is het patroon in de overgang vaak anders: je valt prima in slaap, maar wordt een paar uur later klaarwakker, vaak drijfnat van een opvlieger, en ligt daarna te woelen tot de wekker gaat. Dit gefragmenteerde slaappatroon is minstens zo vermoeiend als niet kunnen inslapen, omdat je nooit lang genoeg in de diepere, herstellende slaapfases blijft. Veel vrouwen vertellen dat ze zich overdag uitgeput voelen ondanks een schijnbaar volledige nacht in bed, en dat is precies waarom fragmentatie van slaap net zo serieus genomen moet worden als te weinig slaap in totaal.

Slaapklachten zijn niet gedurende de hele overgang even heftig. In de perimenopauze, de jaren waarin je hormonen sterk schommelen maar je nog wel menstrueert, zijn opvliegers en nachtzweten vaak het hevigst, precies door die grillige schommelingen. Na de menopauze, wanneer je hormoonspiegels lager maar stabieler zijn, nemen de opvliegers bij veel vrouwen geleidelijk af, al houdt een deel van de vrouwen ook jaren later nog klachten. Dit verklaart waarom de aanpak die op je leeftijd en fase in de overgang is afgestemd, effectiever is dan een standaardadvies dat geen rekening houdt met waar je precies in het traject zit.

Herken je jezelf in aanhoudende slaapproblemen tijdens de overgang die je dagelijks functioneren beïnvloeden, wacht dan niet te lang met een afspraak bij je huisarts of gynaecoloog. Slaapproblemen tijdens de overgang worden nog te vaak gezien als iets waar je nu eenmaal doorheen moet, terwijl er wel degelijk behandelopties zijn die verschil kunnen maken. Breng voorafgaand aan het gesprek in kaart hoe vaak je wakker wordt, of dit samenhangt met opvliegers, en hoe dit je dagelijks functioneren beïnvloedt: die informatie helpt je zorgverlener om de juiste vervolgstap te bepalen.

1. Mayo Clinic. Study finds hormone therapy improves sleep quality for recently menopausal women. Bron bekijken