Vermoeidheid na kanker

Vermoeidheid na kanker treft de meeste mensen die een kankerbehandeling hebben doorstaan, en wordt vaak onderschat door de omgeving.

Vermoeidheid is een van de meest voorkomende en tegelijk meest onderschatte gevolgen van een kankerbehandeling. Waar gewone vermoeidheid verdwijnt na een goede nachtrust, blijft kankergerelateerde vermoeidheid vaak wekenlang of zelfs jarenlang aanwezig, ongeacht hoeveel iemand slaapt. Het beperkt het dagelijks functioneren, de concentratie en de motivatie, en houdt soms lang aan nadat de laatste chemokuur of bestraling al is afgerond. Lang werd rust aangeraden als remedie, maar onderzoek van de afgelopen jaren laat een tegenovergesteld beeld zien: bewegen, mits goed opgebouwd, blijkt een van de effectiefste manieren om deze vermoeidheid te verminderen.

Deze aanhoudende vorm van vermoeidheid na kanker verschilt fundamenteel van gewone moeheid: rust alleen lost het probleem niet op, en soms verergert langdurige inactiviteit de klachten juist.

Bij sommige mensen houdt vermoeidheid na kanker jarenlang aan, zelfs nadat scans en bloedwaarden allang geen tekenen van ziekte meer laten zien. Dat maakt het voor patiënten soms extra frustrerend: medisch gezien is alles in orde, maar het lichaam voelt allesbehalve hersteld.

Een meta-analyse bracht elf gecontroleerde onderzoeken samen met in totaal 788 deelnemers, verdeeld over een beweeggroep en een controlegroep. De uitkomst: een groot effect van bewegen op vermoeidheid, met een Cohen’s d van 0,605, in onderzoekstermen een stevig, klinisch relevant verschil. Toen de onderzoekers ook studies van mindere methodologische kwaliteit meenamen, zakte het effect iets, naar 0,465, maar bleef het nog altijd een gemiddeld tot groot effect. Dit gold voor patiënten met borstkanker, prostaatkanker, gynaecologische kanker en gemengde diagnosegroepen ongeveer even sterk, het effect van bewegen bleek niet gebonden aan één type kanker.

De volledige analyse is gepubliceerd als The effect of exercise on cancer-related fatigue in cancer survivors: a systematic review and meta-analysis (PMC), en behoort tot de meest uitgebreide analyses van bewegen bij vermoeidheid na kanker tot nu toe.

De omvang van deze meta-analyse, met bijna 800 deelnemers verdeeld over elf gecontroleerde studies, geeft de conclusies over vermoeidheid na kanker meer gewicht dan losse, kleinschalige onderzoeken zouden kunnen bieden.

Niet elke vorm van bewegen bleek even effectief. Alleen aerobe training, zoals wandelen, fietsen of zwemmen, liet de sterkste verbetering zien, met een effect van 1,009. Een combinatie van aerobe training met krachttraining scoorde lager, met een effect van 0,341. Ook de intensiteit speelde een rol: laagintensieve training presteerde in deze analyse iets beter dan hoogintensieve training, al was dat verschil niet statistisch significant. Voor iemand die net een zware behandeling achter de rug heeft, is dat goed nieuws: het hoeft niet zwaar te zijn om effect te hebben.

Dit onderscheid tussen type training is voor mensen met vermoeidheid na kanker praktisch relevant: het kiezen van de juiste beweegvorm kan het verschil maken tussen wel of geen merkbaar effect.

Interessant is dat krachttraining alleen, of in combinatie met cardiotraining, in deze analyse minder effect liet zien dan pure aerobe training. Dat wil niet zeggen dat kracht opbouwen onbelangrijk is voor mensen met vermoeidheid na kanker, maar wel dat het niet automatisch de eerste keuze hoeft te zijn.

Een van de meest praktische uitkomsten van de analyse ging over therapietrouw. Bij een lage therapietrouw, onder de 56 procent van de geplande trainingssessies, verdween het effect vrijwel volledig. Bij mensen die bijna al hun geplande sessies daadwerkelijk deden, liep het effect op tot bijna 0,8. Met andere woorden: het maakt minder uit hoe zwaar een trainingsschema is, en meer of iemand het daadwerkelijk volhoudt. Dat pleit voor een programma dat aansluit bij wat haalbaar is in een periode van herstel, in plaats van een ambitieus schema dat na twee weken wordt losgelaten.

Voor de aanpak van vermoeidheid na kanker betekent dit dat een haalbaar, vol te houden schema belangrijker is dan een intensief maar onhoudbaar trainingsprogramma.

Deze bevinding over therapietrouw is misschien wel de belangrijkste les uit deze studie naar vermoeidheid na kanker: kies liever voor iets lichts dat je elke week volhoudt, dan voor een zwaar schema dat je na een paar weken opgeeft.

Voor wie na een kankerbehandeling met bewegen wil starten, is begeleiding door een gespecialiseerde oncologiefysiotherapeut of leefstijltherapeut aan te raden, zeker als er nog restklachten zijn zoals neuropathie, botontkalking of hartproblemen door de behandeling. Een opbouw in kleine stappen, bijvoorbeeld beginnen met tien minuten wandelen, een paar keer per week, sluit aan bij wat uit onderzoek het meest haalbaar én effectief blijkt. Overleg met de oncoloog is zinvol bij twijfel over belastbaarheid. Het doel is niet om te presteren, maar om vol te houden: juist die volhardendheid blijkt de sleutel tot minder vermoeidheid.

Meer lezen over vermoeidheid na kanker en herstel na behandeling? Bekijk de thema-pagina natuurgeneeskunde voor meer achtergrondartikelen.

Wie zelf worstelt met vermoeidheid na kanker, kan dit onderzoek gebruiken als aanleiding om samen met een zorgverlener een realistisch, opbouwend beweegplan te maken, in plaats van te wachten tot de vermoeidheid vanzelf overgaat.