Wie voor het eerst bij een counselor of therapeut aanklopt, verwacht meestal een gesprek over wat er niet goed gaat: de klachten, de problemen, de dingen die pijn doen. Dat is ook logisch – het is vaak precies wat iemand naar de praktijk brengt. Maar sinds de opkomst van de positieve psychologie, eind vorige eeuw geïnitieerd door onder anderen de Amerikaanse psycholoog Martin Seligman, is er binnen de counselingpraktijk een aanvullende vraag ontstaan, die minstens zo belangrijk blijkt: wat gaat er wél goed, en hoe kan dat worden ingezet als bron van kracht en verandering?
Een verschuiving in de psychologie
Decennialang richtte de klinische psychologie zich vrijwel uitsluitend op het begrijpen en behandelen van stoornissen, symptomen en disfunctioneren – met goede reden, want dat is waar mensen het meeste lijden ervaren en waar hulp het hardst nodig is. Seligman constateerde echter dat deze focus een belangrijk deel van het menselijk functioneren onbelicht liet: de vraag naar wat mensen laat floreren, wat een leven de moeite waard maakt, en hoe welzijn – niet alleen de afwezigheid van klachten, maar de aanwezigheid van iets positiefs – actief kan worden opgebouwd. Positieve psychologie is niet bedoeld als vervanging van klassieke, klachtgerichte behandeling, maar als aanvulling erop: naast het verminderen van lijden, ook het cultiveren van bloei.
In de counselingpraktijk vertaalt deze verschuiving zich naar een andere manier van luisteren. Naast de vraag “wat is er misgegaan en wat kunnen we daaraan doen” komt de vraag “wat heeft u ooit geholpen, welke kwaliteiten heeft u al, en hoe kunnen we die inzetten.” Deze sterktegerichte benadering erkent dat vrijwel iedereen, ook te midden van ernstige problemen, over bronnen van veerkracht beschikt die vaak over het hoofd worden gezien juist omdat de aandacht zo op het probleem gericht is.
“Het is niet de bedoeling dat we de problemen negeren,” zeggen sterktegerichte counselors vaak. “Het is de bedoeling dat we niet vergeten te kijken naar wat er, te midden van de problemen, nog wél overeind staat.”
Het PERMA-model als kompas
Een van de bekendste bijdragen van Seligman aan het veld is het PERMA-model, dat vijf onderling samenhangende pijlers van welzijn beschrijft. De eerste pijler, positieve emoties, gaat over het bewust opmerken en cultiveren van gevoelens als vreugde, dankbaarheid, hoop en voldoening – niet door negatieve emoties te ontkennen, maar door positieve momenten niet ongemerkt voorbij te laten gaan. De tweede pijler, engagement, verwijst naar het opgaan in activiteiten die de volledige aandacht vragen en een gevoel van moeiteloze concentratie oproepen, ook wel flow genoemd – het soort ervaring waarbij de tijd lijkt te verdwijnen omdat iemand volledig verdiept is in wat hij doet.
De derde pijler, relaties, benadrukt het belang van betekenisvolle, ondersteunende verbindingen met anderen – misschien wel de meest consistente bron van welzijn die in de psychologie wordt herkend. De vierde pijler, betekenis, gaat over het gevoel deel uit te maken van of bij te dragen aan iets dat groter is dan het eigen individuele belang, of dat nu een geloofsovertuiging is, een gemeenschap, een zaak waar iemand zich voor inzet, of simpelweg het opvoeden van kinderen. De vijfde pijler, prestatie, betreft het stellen en bereiken van doelen, en het gevoel van competentie en trots dat daaruit voortvloeit.
In counseling functioneert PERMA niet als een checklist die moet worden afgevinkt, maar als een kompas: een manier om samen met de cliënt te verkennen welke pijlers stevig staan en welke wat extra aandacht kunnen gebruiken. Iemand die worstelt met somberheid blijkt bijvoorbeeld vaak wel degelijk over betekenisvolle relaties te beschikken, maar heeft het contact daarmee laten verwateren; het herstellen van die verbinding kan dan een krachtiger startpunt zijn dan het rechtstreeks bestrijden van de somberheid.
Karaktersterktes als gereedschap
Naast het PERMA-model werkt positieve psychologie met het begrip karaktersterktes: relatief stabiele, positief gewaardeerde eigenschappen die zich uiten in denken, voelen en handelen. Onderzoekers binnen dit veld hebben geprobeerd deze sterktes systematisch in kaart te brengen, wat heeft geresulteerd in een classificatie van enkele tientallen universeel herkende sterktes, waaronder nieuwsgierigheid, doorzettingsvermogen, eerlijkheid, moed, vriendelijkheid, teamwork, vergevingsgezindheid, bescheidenheid, waardering van schoonheid, dankbaarheid, hoop, humor en spiritualiteit.
In de praktijk helpt een counselor de cliënt eerst te ontdekken welke van deze sterktes voor hem het meest kenmerkend zijn – de zogenoemde “handtekeningsterktes”, de eigenschappen die van nature het makkelijkst naar voren komen en die energie geven wanneer ze worden ingezet. Vervolgens wordt onderzocht hoe deze sterktes bewuster kunnen worden benut, juist bij het omgaan met de problemen waarvoor iemand in therapie is. Iemand met een uitgesproken sterkte in humor kan bijvoorbeeld leren hoe die eigenschap, mits met zorg ingezet, kan helpen om een moeilijke situatie te relativeren zonder de ernst ervan te ontkennen. Iemand met een sterkte in doorzettingsvermogen kan geholpen worden om die kwaliteit, die zich soms ook uit als koppigheid of moeite met loslaten, gerichter in te zetten voor herstel in plaats van voor het volhouden van patronen die niet meer werken.
Deze benadering is met name waardevol omdat ze het zelfbeeld van de cliënt verrijkt. Mensen die langdurig met psychische klachten kampen, ontwikkelen vaak een identiteit die grotendeels om het probleem heen is opgebouwd: “ik ben iemand met angst,” “ik ben iemand die altijd faalt.” Het expliciet benoemen en erkennen van sterktes doorbreekt dit eenzijdige zelfbeeld en herinnert de cliënt eraan dat hij meer is dan zijn klachten.
Groei uit moeilijke perioden
Een ander thema binnen positieve psychologie dat in counseling relevant is, is het fenomeen dat sommige mensen na een ingrijpende, moeilijke periode – een verlies, een ziekte, een crisis – op bepaalde gebieden sterker, wijzer of met een duidelijker gevoel van richting uit die periode tevoorschijn komen. Dit wordt vaak posttraumatische groei genoemd. Het is belangrijk hierbij zorgvuldig te zijn: dit fenomeen betekent niet dat lijden op zichzelf goed is, of dat mensen die getroffen zijn door tegenslag verplicht zouden zijn om er iets positiefs uit te halen. Groei is geen automatisch gevolg van pijn, en het kan schadelijk zijn om iemand die nog volop in het verdriet zit, te haasten richting “de lessen die dit hem heeft geleerd.”
Tegelijkertijd herkennen veel mensen, met enige tijd en afstand, dat een moeilijke periode hen ook iets heeft gebracht: een dieper waarderen van het leven, een herziening van prioriteiten, een gevoel van persoonlijke kracht dat ze voorheen niet kenden, verdiepte relaties met mensen die er in de moeilijke tijd voor hen waren, of nieuwe mogelijkheden die zich pas openden nadat het oude pad wegviel. Een counselor die met dit thema werkt, dwingt niets af, maar biedt ruimte om, wanneer de cliënt daar zelf aan toe is, te onderzoeken welke groei er – naast en niet in plaats van de pijn – heeft plaatsgevonden.
Hoe dit in de praktijk samenkomt
Stel dat iemand in counseling komt vanwege aanhoudende somberheid na het verlies van een baan. Een klachtgerichte benadering zou zich vooral richten op het verminderen van de somberheid: gedachten uitdagen, activiteiten plannen, structuur aanbrengen. Een sterktegerichte, positief-psychologische aanvulling zou daarnaast onderzoeken: welke kwaliteiten heeft deze persoon in eerdere moeilijke periodes ingezet? Welke relaties bieden op dit moment steun, en hoe kan die verbinding worden versterkt? Is er, ondanks het verlies, ergens nog een sprankje betekenis te vinden – misschien in de tijd die nu vrijkomt voor een lang uitgestelde interesse, of in het heroverwegen van wat werk voor deze persoon eigenlijk zou moeten betekenen? Deze vragen vervangen de klachtgerichte aanpak niet, maar verrijken haar met een blik op wat er, naast het probleem, nog beschikbaar is.
Veelvoorkomende misvattingen
Een hardnekkige misvatting is dat positieve psychologie neerkomt op “positief denken” of het wegwuiven van negatieve emoties. Niets is minder waar: de grondleggers van dit vakgebied benadrukken juist dat een compleet mensbeeld ruimte biedt aan het volledige scala van emoties, inclusief verdriet, boosheid en angst, en dat het onderdrukken van negatieve gevoelens vaak averechts werkt. Positieve psychologie voegt iets toe aan het begrijpen van de mens, het vervangt de rest niet.
Een tweede misvatting is dat deze benadering alleen geschikt zou zijn voor mensen zonder ernstige problematiek – een soort “geluksfilosofie” voor wie het toch al relatief goed gaat. In de praktijk blijkt sterktegericht werken juist ook bij ernstige en langdurige psychische klachten waardevol, precies omdat het een tegenwicht biedt tegen het uitputtende, eenzijdige beeld van zichzelf als “alleen maar” ziek of beschadigd.
Dankbaarheid en andere concrete oefeningen
Positieve psychologie heeft in de loop der jaren een aantal concrete oefeningen voortgebracht die counselors regelmatig meegeven, niet als vervanging van het therapeutische gesprek, maar als aanvullende oefening tussen sessies door. Het bijhouden van een dankbaarheidsdagboek – het dagelijks noteren van een paar dingen die goed zijn gegaan of waarvoor iemand dankbaar is – lijkt eenvoudig, maar traint het brein geleidelijk om ook spontaan meer oog te hebben voor het positieve, in plaats van, zoals het brein van nature geneigd is, vooral alert te blijven op bedreigingen en problemen. Een andere veelgebruikte oefening is het schrijven van een dankbrief aan iemand die veel voor je heeft betekend, en deze – indien gewenst – ook daadwerkelijk voor te lezen. Dit soort oefeningen lijkt misschien klein, maar de combinatie van bewuste reflectie en concrete actie blijkt in de praktijk vaak een merkbaar effect te hebben op de stemming en het gevoel van verbondenheid.
Ook het bewust plannen van activiteiten die flow oproepen – een hobby, een sport, een creatieve bezigheid waarbij de tijd vanzelf lijkt te verdwijnen – wordt vaak besproken, juist omdat mensen in een moeilijke periode deze activiteiten als eerste laten vallen, terwijl ze juist dan het hardst nodig zijn. Een counselor die met positieve psychologie werkt, vraagt dan ook regelmatig: wanneer voelde u zich voor het laatst volledig opgaan in iets? En wat zou nodig zijn om daar weer ruimte voor te maken?
Wie baat heeft bij deze benadering
Sterktegericht en positief-psychologisch werken is in principe relevant voor vrijwel iedereen die counseling overweegt, maar het is met name waardevol voor mensen die zich vastgereden voelen in een uitsluitend probleemgerichte kijk op zichzelf – mensen die het gevoel hebben dat ze, ondanks jaren van therapie, vooral hebben leren praten over wat er mis is, zonder dat er evenveel aandacht is geweest voor wat hen draagt. Ook voor mensen in een overgangsfase van het leven – na herstel van een ernstige periode, bij het zoeken naar nieuwe richting na een ingrijpende gebeurtenis, of simpelweg bij de wens om van een “oké” leven een vervuld leven te maken – biedt deze aanpak een waardevol perspectief. Positieve psychologie is nadrukkelijk niet bedoeld als vervanging voor behandeling van ernstige psychische klachten, maar als een verrijkende aanvulling die naast de klachtgerichte aanpak kan meelopen.
Ook binnen organisaties en op scholen wint de sterktegerichte blik terrein, bijvoorbeeld in de begeleiding van teams of jongeren, waarbij niet alleen wordt gekeken naar wat er verbeterd moet worden, maar ook naar de kwaliteiten die al aanwezig zijn en die verder benut kunnen worden. Deze bredere toepassing laat zien dat het gedachtegoed van de positieve psychologie verder reikt dan de individuele counselingpraktijk, en dat het uiteindelijk gaat om een cultuurverandering: van uitsluitend probleemoplossend denken naar een blik die tekortkomingen én kwaliteiten in evenwicht weet te houden.
Meer dan de afwezigheid van klachten
Wat positieve psychologie counseling uiteindelijk te bieden heeft, is een herinnering aan iets fundamenteels: dat welzijn meer is dan de afwezigheid van lijden. Een leven zonder klachten is niet automatisch een leven dat vervuld aanvoelt. Door naast het verminderen van problemen ook actief te werken aan verbinding, betekenis, sterktes en positieve ervaringen, biedt counseling een completer antwoord op de vraag waar de meeste mensen, achter hun specifieke klachten, uiteindelijk naar op zoek zijn: een leven dat de moeite waard voelt om te leven.
Dit artikel is bedoeld als algemene informatie over positieve psychologie en vervangt geen professioneel therapeutisch of medisch advies. Heeft u ondersteuning nodig bij psychische klachten of bij het vergroten van uw welzijn, neem dan contact op met een gekwalificeerde zorgverlener.
