Wat is zwarte vlierbes? Botanische achtergrond
Zwarte vlierbes is de vrucht van de vlierstruik, in de botanie bekend als *Sambucus nigra*. Deze forse, snelgroeiende struik of kleine boom behoort tot de familie van de kamperfoeliefamilie (Adoxaceae, voorheen ingedeeld bij de Caprifoliaceae) en komt van nature voor in grote delen van Europa, West-Azië en Noord-Afrika. In Nederland en België is de vlier een vertrouwde verschijning langs bosranden, heggen, spoorbermen en in tuinen. De struik kan wel zes tot tien meter hoog worden en is te herkennen aan de geveerde, tegenoverstaande bladeren, de gegroefde, kurkachtige schors en vooral aan de opvallende bloeiwijzen.
In de late lente en vroege zomer, doorgaans in mei en juni, produceert de vlier grote, platte schermen van romig-witte, sterk geurende bloempjes. Deze vlierbloesem wordt van oudsher eveneens gebruikt in de kruidengeneeskunde, onder meer bij verkoudheid en koorts, maar staat botanisch en fytochemisch los van de bes en heeft een ander werkingsprofiel. Na de bloei ontwikkelen zich in de nazomer, tussen augustus en oktober, de kenmerkende trossen kleine, ronde bessen die verkleuren van groen naar rood en uiteindelijk naar een diep, glanzend paarsblauw tot zwart wanneer ze volledig rijp zijn. Deze rijpe, donkere kleur is meteen een belangrijke aanwijzing voor de reden waarom de bes al eeuwenlang in de traditionele geneeskunde wordt toegepast: de kleurstoffen die de bes zijn diepe tint geven, zijn dezelfde stoffen waaraan de plant zijn therapeutische reputatie dankt.
Vlier heeft een lange geschiedenis in de Europese volksgeneeskunde. Al bij de oude Grieken en Romeinen gold de vlier als een geneeskrachtige plant, en in de middeleeuwen werd de struik soms zelfs bij het huis geplant “om ziekte te weren”. Vlierbessensiroop is in veel Europese landen, waaronder Nederland, decennialang een huismiddel geweest tegen verkoudheid, griep en hoest, vaak doorgegeven van generatie op generatie. Wat de vlierbes onderscheidt van veel andere traditionele kruidenmiddelen is dat de laatste decennia een substantieel corpus aan wetenschappelijk onderzoek is opgebouwd dat de traditionele toepassing bij luchtweginfecties op zijn minst gedeeltelijk onderbouwt. Daarmee behoort gestandaardiseerd vlierbesextract tot de best klinisch onderzochte fytotherapeutica op dit gebied.
Werkzame stoffen: anthocyanen en andere polyfenolen
De therapeutische werking van zwarte vlierbes wordt grotendeels toegeschreven aan de hoge concentratie polyfenolen, en dan met name aan een specifieke groep pigmenten die anthocyanen wordt genoemd. Anthocyanen zijn wateroplosbare flavonoïden die verantwoordelijk zijn voor de rode, paarse en blauwe kleuren in veel vruchten, bloemen en bladeren, van bosbessen en bramen tot rode kool en druiven. In zwarte vlierbes zijn de twee dominante anthocyanen cyanidine-3-glucoside en cyanidine-3-sambubioside, die samen een aanzienlijk deel van het totale anthocyaangehalte van de rijpe bes uitmaken. Rijpe vlierbessen behoren tot de vruchten met de hoogste anthocyaanconcentraties die in de natuur voorkomen, met waarden die aanzienlijk hoger kunnen liggen dan bijvoorbeeld bosbessen.
Naast anthocyanen bevat de vlierbes een breed spectrum aan andere polyfenolen, waaronder flavonolen zoals quercetine en rutine, fenolzuren, en kleine hoeveelheden vitamine C en vitamine A-precursoren (carotenoïden). Deze stoffen werken vaak synergistisch: waar anthocyanen een prominente rol spelen in de directe interactie met virusdeeltjes en in de ondersteuning van de celbescherming, dragen de flavonolen en fenolzuren bij aan de algemene antioxidatieve capaciteit van het extract. Antioxidanten neutraliseren vrije radicalen die tijdens een infectie en de bijbehorende ontstekingsreactie in verhoogde mate ontstaan, en kunnen zo bijdragen aan het beperken van weefselschade.
Belangrijk voor de kwaliteit en werkzaamheid van commerciële vlierbespreparaten is de mate van standaardisatie. Omdat het anthocyaangehalte van vlierbessen sterk kan variëren afhankelijk van rijpheid, oogsttijdstip, groeiomstandigheden en verwerkingsmethode, wordt bij klinisch onderzochte producten doorgaans gestandaardiseerd op een minimumgehalte aan anthocyanen. Dit is relevant voor consumenten: een niet-gestandaardiseerd product kan aanzienlijk minder werkzame stof bevatten dan het product dat in klinische studies is onderzocht, wat de te verwachten werkzaamheid beïnvloedt.
Werkingsmechanisme: hoe vlierbes het immuunsysteem en virussen beïnvloedt
Het wetenschappelijke onderzoek naar de werking van vlierbes bij luchtweginfecties richt zich op twee, elkaar aanvullende mechanismen: een direct antiviraal effect en een immuunmodulerend effect.
Op het directe, antivirale vlak is met name onderzoek gedaan naar de interactie tussen vlierbesanthocyanen en het influenzavirus. Influenzavirussen dragen op hun oppervlak eiwitten genaamd hemagglutinine, die als een soort sleutel fungeren waarmee het virus zich hecht aan receptoren op de cellen die de luchtwegen bekleden. Zonder deze hechting kan het virus de cel niet binnendringen en zich niet vermenigvuldigen. Laboratoriumonderzoek (in-vitro-onderzoek, dus buiten het lichaam in een gecontroleerde omgeving) laat zien dat vlierbesextract in staat is deze hemagglutinine-eiwitten te blokkeren, waardoor het virus minder goed aan gastheercellen kan hechten. Daarnaast is aangetoond dat vlierbesextract de replicatie van het virus in reeds geïnfecteerde cellen kan afremmen, wat zou betekenen dat het virus zich minder snel binnen het lichaam verspreidt zodra een infectie eenmaal is opgetreden.
Op immunologisch vlak wijst onderzoek erop dat vlierbesextract de productie van bepaalde cytokinen kan stimuleren. Cytokinen zijn signaalstoffen waarmee cellen van het immuunsysteem met elkaar communiceren en elkaar activeren. Door deze cytokineproductie te bevorderen, zou vlierbes de aangeboren afweerreactie tegen het virus kunnen versterken, wat theoretisch zou kunnen bijdragen aan een sneller en effectiever verloop van de immuunrespons. Dit dubbele werkingsmechanisme, enerzijds het remmen van het virus zelf, anderzijds het ondersteunen van de eigen afweer, wordt vaak aangehaald als verklaring voor de in klinische studies waargenomen verkorting van de ziekteduur.
Het is belangrijk hierbij op te merken dat het grootste deel van dit mechanistische bewijs afkomstig is uit laboratorium- en celstudies. Dergelijk onderzoek is waardevol om een biologisch plausibel werkingsmechanisme te schetsen, maar vertaalt zich niet automatisch één-op-één naar effecten in het menselijk lichaam. Voor uitspraken over de daadwerkelijke klinische waarde van vlierbes is onderzoek bij mensen onmisbaar, en gelukkig is dat onderzoek er in aanzienlijke mate.
Wetenschappelijk onderzoek bij verkoudheid en griep
Vlierbesextract behoort tot de meer uitgebreid klinisch onderzochte kruidenmiddelen op het gebied van bovenste luchtweginfecties, al blijft het totale aantal deelnemers in de beschikbare studies bescheiden en is er behoefte aan grotere, onafhankelijk gefinancierde trials.
Een veelgeciteerde en invloedrijke studie is het gerandomiseerde, placebogecontroleerde onderzoek van Zakay-Rones en collega’s uit 2004, gepubliceerd tijdens een griepseizoen in Israël. Patiënten met griepachtige klachten, veroorzaakt door influenza A of B, werden gerandomiseerd toegewezen aan het gebruik van een gestandaardiseerde vlierbessiroop (bekend onder de merknaam Sambucol) of aan een placebo. De resultaten lieten zien dat de deelnemers die de vlierbessiroop gebruikten gemiddeld ongeveer vier dagen eerder volledig hersteld waren dan de placebogroep, en dat ook de ernst van de symptomen sneller afnam. Dit onderzoek wordt vaak beschouwd als het fundament van het klinische bewijs voor vlierbes bij griep.
Een meta-analyse waarin vier gerandomiseerde studies met in totaal ongeveer 180 patiënten werden samengevoegd, bevestigde dit beeld: vlierbesextract deed griepsymptomen gemiddeld circa vier dagen eerder verdwijnen en verminderde de ernst van de klachten significant in vergelijking met placebo. Hoewel de omvang van de gepoolde populatie relatief klein is, is de consistentie van de effectrichting over de verschillende deelstudies een positief signaal.
Ook bij de gewone verkoudheid, veroorzaakt door een breder scala aan virussen dan alleen influenza, is onderzoek verricht. Een recentere gerandomiseerde studie onder 312 frequent vliegende zakenreizigers, een groep die vanwege veelvuldig vliegen een verhoogd risico op luchtweginfecties loopt, toonde aan dat het gebruik van vlierbesextract de duur van verkoudheidsklachten met gemiddeld twee dagen verkortte en dat de ernst van de symptomen significant verminderde ten opzichte van placebo. Deze bevinding is relevant omdat ze suggereert dat het gunstige effect van vlierbes zich niet beperkt tot influenza, maar mogelijk ook geldt voor de bredere groep verkoudheidsverwekkers, waaronder rhinovirussen en coronavirussen die de gewone verkoudheid veroorzaken.
Naast het curatieve gebruik, dus het innemen van vlierbes ná het ontstaan van klachten, is er ook onderzoek gedaan naar preventief gebruik, waarbij vlierbesextract wordt ingenomen vóórdat men aan verkoudheids- of griepverwekkers wordt blootgesteld, bijvoorbeeld tijdens het griepseizoen of voorafgaand aan een lange vliegreis. Sommige studies suggereren dat regelmatig preventief gebruik de kans op het ontwikkelen van een luchtweginfectie kan verkleinen. Deze preventieve evidentie is echter minder omvangrijk en minder eenduidig dan de evidentie voor het curatieve gebruik bij reeds bestaande klachten, en verdient dan ook meer terughoudendheid in de interpretatie.
Samenvattend wijst het beschikbare klinische onderzoek in een consistente richting: vlierbesextract lijkt, mits tijdig ingezet bij het begin van de klachten, de duur en de ernst van verkoudheids- en griepsymptomen te kunnen verminderen. Tegelijk moet worden benadrukt dat de onderzoekspopulaties relatief klein zijn, dat een deel van de studies is gefinancierd of uitgevoerd in samenwerking met fabrikanten van vlierbespreparaten, en dat grootschaliger, onafhankelijk vervolgonderzoek wenselijk blijft om de effectgrootte en de optimale doseringsschema’s verder te bevestigen.
Toepassingsvormen en algemene dosering
Vlierbes is in de winkel en apotheek in verschillende vormen verkrijgbaar, elk met eigen voor- en nadelen.
**Siroop.** Siroop op basis van geconcentreerd vlierbessap, gestandaardiseerd op anthocyaangehalte, is de meest gebruikte en tevens de meest klinisch onderzochte toedieningsvorm. De meeste positieve studieresultaten zijn behaald met dit type preparaat. Siroop heeft als voordeel dat de dosering eenvoudig aan te passen is en dat de smaak doorgaans aangenaam zoetzuur is, wat de vorm bijzonder geschikt maakt voor kinderen.
**Extract en capsules.** Vlierbesextract is ook verkrijgbaar in geconcentreerde vorm als druppels, capsules of tabletten. Deze vormen zijn handig voor onderweg en bevatten vaak een nauwkeurig gestandaardiseerde hoeveelheid anthocyanen per dosis, wat de reproduceerbaarheid van de inname ten goede komt.
**Thee.** Gedroogde vlierbessen kunnen worden gebruikt om thee of aftreksel van te bereiden, al is de concentratie werkzame stoffen hierin doorgaans lager en minder gestandaardiseerd dan in siroop of extract, en is er beduidend minder klinisch onderzoek specifiek naar deze toedieningsvorm verricht. Thee van vlierbes wordt vooral als ondersteunend en verwarmend middel gebruikt, bijvoorbeeld naast een siroop of extract, en minder als op zichzelf staande behandeling.
**Gummies.** Voor kinderen en mensen die moeite hebben met siroop of capsules zijn tegenwoordig ook kauwbare vlierbesgummies op de markt, waarvan de dosering vergelijkbaar is opgezet als bij siroop.
Wat de dosering betreft, wordt in de onderzochte studies en op basis van gangbare productetiketten voor acute klachten doorgaans het volgende schema gehanteerd: voor volwassenen circa 15 ml siroop, viermaal daags, en voor kinderen de helft daarvan, ongeveer 7,5 ml, eveneens viermaal daags. Deze inname wordt doorgaans aangehouden gedurende vijf tot zeven dagen, of zolang de klachten aanhouden, te beginnen zo snel mogelijk na het ontstaan van de eerste symptomen. Bij extracten en capsules kan de dosering per product verschillen afhankelijk van de concentratie, waarbij het altijd verstandig is de aanwijzingen op de verpakking of het advies van een (kruiden)deskundige of apotheker te volgen. Voor preventief gebruik wordt vaak een lagere, dagelijkse onderhoudsdosis geadviseerd, maar eenduidige, breed gevalideerde doseringsrichtlijnen hiervoor ontbreken nog grotendeels.
Veiligheid en bijwerkingen: waarom rauwe vlierbes giftig is
Een cruciaal punt dat niet mag ontbreken bij een bespreking van vlierbes, is het onderscheid tussen veilige, verwerkte vlierbespreparaten en rauwe, onrijpe of ongekookte plantdelen. Rauwe vlierbessen, en in nog sterkere mate de bladeren, schors, wortels en onrijpe, groene bessen van de vlierstruik, bevatten cyanogene glycosiden, waaronder sambunigrine. Deze stoffen kunnen in het lichaam worden omgezet in kleine hoeveelheden waterstofcyanide (blauwzuur). Het eten van rauwe of onrijpe vlierbessen, of van andere plantdelen zoals blad en schors, kan misselijkheid, braken, diarree en buikkrampen veroorzaken, en bij grotere hoeveelheden in theorie ernstigere vergiftigingsverschijnselen. Kinderen zijn hiervoor extra gevoelig vanwege hun lagere lichaamsgewicht.
Deze giftigheid is echter goed te ondervangen. Verhitten, koken of anderszins thermisch verwerken van rijpe vlierbessen breekt de cyanogene glycosiden grotendeels af, waardoor ze veilig eetbaar worden. Alle commerciële vlierbespreparaten, zoals siroop, extract, capsules en gummies, ondergaan tijdens de productie een verhittingsproces of andere verwerkingsstap die deze schadelijke stoffen inactiveert, waardoor deze producten, mits volgens de aanbevolen dosering gebruikt, als veilig worden beschouwd. Het risico schuilt dus vrijwel uitsluitend in het zelf plukken en rauw consumeren van bessen rechtstreeks van de struik, of in het gebruik van zelfgemaakte, onvoldoende verhitte bereidingen. Wie zelf vlierbessensap of -siroop wil maken van geplukte bessen, moet de bessen dus altijd eerst goed koken.
Wat betreft bijwerkingen bij correct gebruik van commerciële preparaten, worden mogelijke milde bijwerkingen zoals lichte maag- of darmklachten (misselijkheid, een vol gevoel, zachtere ontlasting) af en toe gerapporteerd, vooral bij hogere doseringen dan aanbevolen. Ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam wanneer gestandaardiseerde, correct verwerkte producten volgens voorschrift worden gebruikt. Gestandaardiseerd vlierbesextract wordt over het algemeen als veilig beschouwd voor zowel kinderen als volwassenen, mits de productspecifieke doseringsadviezen worden gevolgd.
Interacties, contra-indicaties en wie baat kan hebben bij vlierbes
Omdat vlierbes een immuunstimulerende werking wordt toegeschreven, is voorzichtigheid geboden bij mensen met een auto-immuunziekte, zoals reumatoïde artritis, lupus, multiple sclerose of de ziekte van Hashimoto. Bij deze aandoeningen is het immuunsysteem al overactief en gericht tegen het eigen lichaam; een middel dat de immuunactiviteit verder stimuleert, zou deze processen in theorie kunnen versterken. Mensen met een auto-immuunaandoening wordt daarom aangeraden het gebruik van vlierbes en andere immunostimulerende middelen altijd eerst te bespreken met hun behandelend arts.
Om vergelijkbare redenen is terughoudendheid op zijn plaats bij mensen die immunosuppressieve medicatie gebruiken, bijvoorbeeld na een orgaantransplantatie of bij bepaalde vormen van kankerbehandeling. Een stof die het immuunsysteem stimuleert, zou in theorie de werking van geneesmiddelen die het immuunsysteem juist onderdrukken, kunnen tegenwerken. Ook hier geldt: overleg met de behandelend arts of apotheker is aan te raden voordat vlierbes wordt gebruikt naast voorgeschreven medicatie.
Daarnaast wordt soms voorzichtigheid geadviseerd bij mensen die diuretica (plaspillen) of laxeermiddelen gebruiken, aangezien vlierbes van oudsher ook een licht laxerend en vochtafdrijvend effect wordt toegeschreven, al is de klinische relevantie hiervan bij normale doseringen beperkt. Voor zwangere en zogende vrouwen ontbreekt voldoende specifiek veiligheidsonderzoek naar vlierbespreparaten, zodat terughoudendheid en overleg met een zorgverlener verstandig is in deze levensfase. Mensen met bekende allergieën voor planten uit de kamperfoeliefamilie doen er goed aan vlierbespreparaten te vermijden of eerst met kleine hoeveelheden te testen.
Voor de meeste gezonde volwassenen en kinderen is een kortdurende kuur met een gestandaardiseerd, commercieel vlierbespreparaat bij de eerste tekenen van verkoudheid of griep echter een redelijk goed te verdragen en wetenschappelijk onderbouwde optie ter ondersteuning van het herstel. Vlierbes is geen vervanging voor medische zorg bij ernstige infecties, hoge aanhoudende koorts, ademhalingsproblemen of een verzwakt immuunsysteem; in die gevallen is het raadplegen van een arts noodzakelijk.
Samenvatting
Zwarte vlierbes, de vrucht van *Sambucus nigra*, is een van de best onderzochte kruidenmiddelen tegen verkoudheid en griep. De werkzaamheid wordt vooral toegeschreven aan anthocyanen, met name cyanidine-3-glucoside en cyanidine-3-sambubioside, die zowel een direct remmend effect op het influenzavirus lijken te hebben als het immuunsysteem kunnen ondersteunen via stimulatie van cytokineproductie. Klinische studies, waaronder het bekende onderzoek van Zakay-Rones en een meta-analyse van vier trials, laten zien dat vlierbessiroop de duur van griepklachten met gemiddeld vier dagen kan bekorten, terwijl onderzoek bij frequent vliegende reizigers een verkorting van verkoudheidsklachten met circa twee dagen liet zien. Siroop is de meest gebruikte en best onderzochte toedieningsvorm, met een gangbare dosering van 15 ml viermaal daags voor volwassenen en 7,5 ml viermaal daags voor kinderen, gedurende vijf tot zeven dagen. Belangrijk aandachtspunt is dat rauwe, onrijpe of ongekookte vlierbessen en andere plantdelen cyanogene glycosiden bevatten en giftig zijn; alleen goed verhitte of commercieel verwerkte preparaten zijn veilig. Mensen met auto-immuunziekten of die immunosuppressiva gebruiken, dienen vlierbes eerst met hun arts te bespreken vanwege de immuunstimulerende werking. Voor de meeste andere mensen kan gestandaardiseerd vlierbesextract een goed onderbouwde, natuurlijke aanvulling zijn bij de aanpak van verkoudheid en griep, mits op tijd gestart en niet als vervanging van noodzakelijke medische zorg.
