Fytotherapie bij acute luchtweginfecties op de kinderleeftijd

Een kritische bespreking van de systematisch uitgevoerde, uitgebreide review van Kamin e.a. (2025)

Binnen het domein Natuurgeneeskunde, en specifiek binnen de discipline Fytotherapie, vormen acute luchtweginfecties bij kinderen een van de meest voorkomende aanleidingen voor medisch consult en een onderwerp waarover bij ouders en clinici grote belangstelling bestaat voor plantaardige, symptoomverlichtende alternatieven. Dit artikel bespreekt in detail de systematisch uitgevoerde, uitgebreide review van Kamin en collega’s (2025), gepubliceerd in Frontiers in Pediatrics, waarin de wetenschappelijke evidentie voor fytotherapeutische middelen bij acute boven- en onderste luchtweginfecties (AURTI’s en ALRTI’s) bij kinderen systematisch in kaart is gebracht. Op basis van een PRISMA-conforme zoekstrategie in PubMed en Cochrane Library over de periode 2000-2023 includeerden de auteurs 45 rapporten, die zij beoordeelden volgens de evidentieniveaus en aanbevelingsgraden van het Oxford Centre for Evidence-Based Medicine. Pelargonium sidoides-wortelextract (EPs 7630) bleek het best onderbouwde middel, met de hoogste aanbevelingsgraad, terwijl klimopbladextract (Hedera helix) en diverse meerkruidencombinatiepreparaten een matige aanbevelingsgraad kregen en Echinacea purpurea op basis van de beschikbare kinderstudies geen overtuigend effect liet zien. Dit artikel plaatst deze bevindingen in hun methodologische context, bespreekt de sterktes en beperkingen van de gehanteerde reviewmethodologie, en weegt de resultaten af tegen de bredere evidentiebasis binnen de fytotherapie, waarbinnen de bewijskracht — zoals ook uit gerelateerde publicaties in dit corpus blijkt — sterk per middel en per indicatie verschilt. Geconcludeerd wordt dat fytotherapeutica, met name EPs 7630, op basis van deze review een kansrijke, veilige aanvulling kunnen vormen op de symptomatische behandeling van luchtweginfecties bij kinderen en mogelijk kunnen bijdragen aan een terughoudender antibioticagebruik, terwijl voor andere middelen nog aanzienlijke evidentielacunes bestaan.

Acute luchtweginfecties behoren tot de meest voorkomende aandoeningen op de kinderleeftijd en vormen wereldwijd een van de belangrijkste redenen voor bezoek aan de huisarts, de kinderarts of de spoedeisende hulp. Hoewel de meeste infecties van de bovenste en onderste luchtwegen bij kinderen zelflimiterend van aard zijn, gaan zij doorgaans gepaard met hinderlijke symptomen zoals hoest, neusverkoudheid, keelpijn, koorts en algehele malaise, die voor het kind en het gezin een aanzienlijke belasting vormen en frequent leiden tot schoolverzuim, verstoorde nachtrust en, niet zelden, tot een verzoek om antibiotica terwijl de infectie in de meeste gevallen viraal van oorsprong is. Deze discrepantie tussen de klinische realiteit — een merendeels zelflimiterende, virale aandoening — en de wens naar snelle symptoomverlichting vormt een voedingsbodem voor zowel overmatig antibioticagebruik als voor een grote belangstelling voor alternatieve of aanvullende, plantaardige behandelopties.

Binnen de “Gids Evidence Based Onderzoek Complementaire Zorg” wordt dit onderwerp ondergebracht bij de discipline Fytotherapie, in het domein Natuurgeneeskunde: de behandeling van klachten en aandoeningen met plantaardige geneesmiddelen. Dit artikel behandelt in detail een recente, systematisch uitgevoerde review van Kamin en collega’s (2025), die de beschikbare wetenschappelijke evidentie voor fytotherapeutische middelen bij acute luchtweginfecties op de kinderleeftijd bijeenbrengt en beoordeelt¹. De studie is in dit corpus verwant aan twee andere publicaties over de methodologische stand van zaken binnen de fytotherapie: het overzichtsartikel van Ekor en collega’s over de noodzaak van evidence-based richtlijnen binnen de fytotherapie², en de vroegere systematische review van complementaire kruidengeneeskunde die liet zien dat de bewijskracht sterk uiteenloopt per middel³. De hier besproken review van Kamin e.a. kan worden gelezen als een concrete, indicatiespecifieke uitwerking van precies dat beeld: een gedetailleerde, middel-voor-middel beoordeling van de evidentie voor één klinisch zeer relevante toepassing.

Het doel van dit artikel is drieledig: ten eerste wordt het theoretisch kader toegelicht waarbinnen fytotherapeutische toepassing bij acute luchtweginfecties bij kinderen moet worden begrepen; ten tweede worden de methodologie en de belangrijkste bevindingen van de review van Kamin e.a. in detail besproken; en ten derde worden deze bevindingen kritisch geplaatst binnen de bredere evidentiebasis van de fytotherapie, inclusief een weging van de methodologische sterktes en beperkingen die relevant zijn voor de klinische interpretatie van de resultaten.

Fytotherapie kent een lange traditie in de behandeling van luchtwegklachten en vormt, zoals ook in gerelateerde publicaties binnen dit corpus wordt benadrukt, historisch zelfs de basis voor een deel van de hedendaagse reguliere farmacotherapie². Voor luchtweginfecties zijn met name drie categorieën plantaardige preparaten uitgebreid onderzocht en toegepast: wortelextract van Pelargonium sidoides (bekend onder de merknaam EPs 7630, oorspronkelijk voortkomend uit de Zuid-Afrikaanse traditionele geneeskunde als middel tegen luchtweginfecties), bladextract van Hedera helix (klimop, van oudsher gebruikt als expectorans bij hoest), en preparaten op basis van Echinacea purpurea (paarse zonnehoed), waaraan immunomodulerende eigenschappen worden toegeschreven. Daarnaast bestaat een groeiend aanbod van combinatiepreparaten met meerdere kruidenextracten, veelal ontwikkeld voor gebruik bij verkoudheid, sinusitis, bronchitis of tonsillofaryngitis.

De belangstelling voor deze middelen bij kinderen wordt mede gevoed door twee ontwikkelingen binnen de reguliere geneeskunde. Ten eerste hebben regelgevende instanties zoals de Amerikaanse Food and Drug Administration en de Europese geneesmiddelenautoriteiten de afgelopen decennia gewaarschuwd tegen het gebruik van vrij verkrijgbare hoest- en verkoudheidsmiddelen bij jonge kinderen, vanwege een ongunstige balans tussen effectiviteit en het risico op bijwerkingen; dit heeft bij ouders en clinici een lacune gecreëerd in beschikbare symptoomverlichtende opties. Ten tweede is er, mede in het licht van toenemende antimicrobiële resistentie, wereldwijd een streven naar terughoudender antibioticagebruik bij overwegend virale luchtweginfecties, wat de vraag naar effectieve, niet-antibiotische alternatieven verder heeft vergroot. Fytotherapeutica worden in dit spanningsveld gepositioneerd als mogelijke tussenoptie: potentieel werkzamer dan een afwachtend beleid zonder interventie, maar zonder de risico’s die samenhangen met onnodig antibioticagebruik.

Kinderen vormen in dit opzicht een bijzondere en kwetsbare onderzoekspopulatie: farmacokinetische en farmacodynamische verschillen met volwassenen, een grotere gevoeligheid voor bijwerkingen, en ethische en praktische beperkingen bij het uitvoeren van klinisch onderzoek maken dat de evidentiebasis voor veel geneesmiddelen — regulier én fytotherapeutisch — bij kinderen aanzienlijk smaller is dan bij volwassenen. Dit maakt een zorgvuldige, kindspecifieke beoordeling van de beschikbare evidentie, zoals in de hier besproken review wordt nagestreefd, van bijzonder belang.

De centrale doelstelling van de review van Kamin en collega’s (2025) was het systematisch inventariseren en methodologisch beoordelen van de beschikbare klinische evidentie voor fytotherapeutische middelen bij de behandeling van acute boven- en onderste luchtweginfecties bij kinderen en adolescenten. De auteurs onderscheidden daarbij expliciet acute bovenste luchtweginfecties (acute upper respiratory tract infections, AURTI’s, zoals verkoudheid, rhinosinusitis en tonsillofaryngitis) van acute onderste luchtweginfecties (acute lower respiratory tract infections, ALRTI’s, zoals acute bronchitis), en beoogden voor elk onderzocht middel een gestructureerde uitspraak te doen over het niveau van bewijs en de daaruit voortvloeiende aanbevelingsgraad voor de klinische praktijk. De studie is gepubliceerd in Frontiers in Pediatrics (sectie Pediatric Infectious Diseases), online beschikbaar sinds april 2025, door een internationaal auteursteam onder leiding van Kamin¹.

De publicatie betreft een systematisch uitgevoerde, uitgebreide (comprehensive) review, opgezet volgens de PRISMA-richtlijnen (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses). De auteurs doorzochten de databases PubMed en de Cochrane Library over de periode van januari 2000 tot februari 2023, zonder taalrestrictie op voorhand, waarbij niet-Engelstalige publicaties waar nodig werden vertaald. Deze systematische, protocolmatige opzet onderscheidt de review van een louter narratief overzichtsartikel en sluit methodologisch aan bij het pleidooi voor meer gestructureerd, reproduceerbaar onderzoek dat ook in andere publicaties binnen deze discipline naar voren komt².

Voor inclusie kwamen klinische studies, systematische reviews en meta-analyses in aanmerking die de toepassing van fytotherapeutische preparaten bij kinderen en adolescenten met acute luchtweginfecties onderzochten; louter narratieve reviews, congresabstracts zonder volledige publicatie, studies zonder fytotherapeutische interventie en onderzoek uitsluitend bij volwassenen werden uitgesloten. De initiële zoekactie leverde ruim achtduizend records op, waarvan na titel- en abstractscreening enkele honderden volledige teksten werden beoordeeld. Uiteindelijk werden 45 rapporten geïncludeerd, verdeeld over 25 publicaties met betrekking tot bovenste en 27 publicaties met betrekking tot onderste luchtweginfecties (sommige rapporten betroffen beide indicaties). Van deze 45 rapporten betrof slechts een klein aantal — negen publicaties — dubbelblinde, placebogecontroleerde gerandomiseerde trials; de overige studies bestonden uit open-label trials, observationele studies, prospectieve cohortstudies en meta-analyses van wisselende onderliggende kwaliteit.

Voor de beoordeling van de methodologische kwaliteit en de kracht van het bewijs per fytotherapeuticum hanteerden de auteurs het classificatiesysteem van het Oxford Centre for Evidence-Based Medicine (OCEBM, versie 2011), waarin studies worden ingedeeld in evidentieniveaus I (hoogste kwaliteit, doorgaans systematische reviews van RCT’s of consistente Level I-studies) tot en met V (laagste kwaliteit, zoals mechanistisch redeneren zonder klinische data), en waaruit vervolgens per middel een aanbevelingsgraad van A (sterk, consistent bewijs) tot D (zeer beperkt of tegenstrijdig bewijs) werd afgeleid. Deze gestructureerde, transparante beoordelingsmethodiek maakt het voor lezers mogelijk direct te zien op welk niveau van bewijs een aanbeveling voor een specifiek middel is gebaseerd, in plaats van te vertrouwen op een algemene, ongedifferentieerde conclusie over “fytotherapie” als geheel.

Van de onderzochte fytotherapeutica kreeg wortelextract van Pelargonium sidoides (EPs 7630) verreweg de sterkste ondersteuning: dit middel was onderwerp van meerdere dubbelblinde, placebogecontroleerde trials en diverse meta-analyses, zowel voor acute tonsillofaryngitis en verkoudheidsklachten (AURTI’s) als voor acute bronchitis (ALRTI’s), en kreeg op basis hiervan de hoogste aanbevelingsgraad toegekend. In de geïncludeerde trials werd bij kinderen met acute tonsillofaryngitis herhaaldelijk een significant hogere behandelrespons gerapporteerd bij EPs 7630 dan bij placebo; in één van de dubbelblinde trials werd bijvoorbeeld een behandelsucces gerapporteerd bij ongeveer 90% van de kinderen die EPs 7630 kregen, tegenover ongeveer 45% in de placebogroep. In een andere trial resulteerde behandeling met EPs 7630 in een aanzienlijk lager cumulatief gebruik van paracetamol (een verschil van gemiddeld ongeveer 450 milligram) vergeleken met placebo, wat als indirecte maat voor symptoomverlichting werd geïnterpreteerd. Voor acute bronchitis rapporteerden de geïncludeerde meta-analyses eveneens consistent gunstige effecten van EPs 7630 op hoestduur en -ernst ten opzichte van placebo, met een over het geheel genomen gunstig en met placebo vergelijkbaar bijwerkingenprofiel.

Klimopbladextract (Hedera helix) werd vooral onderzocht bij acute bronchitis en hoestklachten, overwegend in observationele en prospectieve studies met een kleiner aandeel dubbelblinde trials, en kreeg op basis hiervan een matige aanbevelingsgraad. De geïncludeerde studies rapporteerden doorgaans een hoog percentage kinderen met klinisch relevante verbetering van hoestfrequentie en andere bronchitisklachten binnen zeven tot veertien dagen behandeling, met een over het algemeen gunstig tolerabiliteitsprofiel en weinig gerapporteerde bijwerkingen. Vergelijkbare, eveneens matige aanbevelingsgraden werden toegekend aan verschillende meerkruidencombinatiepreparaten — onder meer preparaten met vijf respectievelijk zeven verschillende plantextracten, en combinaties van klimop met andere kruiden zoals tijm — die in de geïncludeerde studies onder meer significante verminderingen van neusverstopping, postnasale drip en hoestklachten lieten zien, evenals, in enkele studies, een geassocieerde afname van antibioticavoorschriften.

Voor Echinacea purpurea, ondanks de bredere bekendheid van dit middel als immunomodulerend supplement, kwam uit de geïncludeerde kinderstudies een aanzienlijk minder overtuigend beeld naar voren: in een van de grotere dubbelblinde, placebogecontroleerde trials bij kinderen met bovensteluchtwegklachten werd geen statistisch significant verschil in symptoomernst gevonden tussen Echinacea en placebo, en ook de overige geïncludeerde studies naar Echinacea leverden geen consistent overtuigend beeld op. Dit middel kreeg dan ook de laagste aanbevelingsgraad van de in de review besproken fytotherapeutica. Voor een extract op basis van ananas (fruit en stengel) werd op basis van een kleine meta-analyse een beperkt, statistisch significant maar klinisch bescheiden effect op rhinosinusitisklachten gerapporteerd, zonder dat afzonderlijke pediatrische uitkomsten steeds goed te onderscheiden waren van gepoolde volwassenendata.

Wat betreft veiligheid concludeerden de auteurs dat de meeste onderzochte fytotherapeutica, en met name EPs 7630 en klimopextract, een gunstig tot uitstekend veiligheidsprofiel lieten zien, met bijwerkingenpercentages die niet wezenlijk verschilden van placebo. Een opvallende uitzondering betrof een combinatiepreparaat op basis van eucalyptusolie, waarbij in één van de geïncludeerde studies een aanzienlijk deel van de deelnemers lokale reacties rapporteerde, zoals een branderig gevoel van huid of ogen, wat door de auteurs expliciet als aandachtspunt werd genoemd bij de keuze van dit type preparaat bij jonge kinderen. Over de gehele linie concludeerden Kamin en collega’s dat er voor EPs 7630 voldoende bewijs bestaat om het te beschouwen als een geschikte behandeling ter vermindering van de ernst en duur van zowel boven- als onderste acute luchtweginfecties bij kinderen, terwijl voor de overige onderzochte middelen weliswaar bemoedigende, maar nog onvoldoende sluitende evidentie beschikbaar is, en aanvullend onderzoek van hogere methodologische kwaliteit nodig blijft.

De belangrijkste methodologische sterkte van deze review is de systematische, PRISMA-conforme opzet, met een expliciete en reproduceerbare zoekstrategie over een periode van meer dan twee decennia, in twee gezaghebbende databases. Dit vormt een aanzienlijke verbetering ten opzichte van louter narratieve overzichtsartikelen binnen de fytotherapie, zoals in dit corpus ook wordt bepleit door Ekor en collega’s², en sluit aan bij de wens naar meer gestructureerd, middel- en indicatiespecifiek bewijs zoals eerder al werd gesignaleerd in de systematische review van complementaire kruidengeneeskunde³. Daarnaast is de toepassing van een expliciet, gevalideerd kwaliteitsbeoordelingssysteem (de OCEBM-niveaus en bijbehorende aanbevelingsgraden) een belangrijke sterkte, omdat dit toelaat per fytotherapeuticum een genuanceerde, gedifferentieerde uitspraak te doen in plaats van een ongedifferentieerde conclusie over “fytotherapie” als geheel. Ten slotte is de brede scope van de review — met aandacht voor zowel bovenste als onderste luchtweginfecties, voor zowel monopreparaten als combinatiepreparaten, en voor zowel werkzaamheid als veiligheid — waardevol voor clinici die in de dagelijkse praktijk met uiteenlopende presentaties van luchtweginfecties bij kinderen worden geconfronteerd.

De belangrijkste beperking van deze review is de sterk wisselende methodologische kwaliteit van de onderliggende primaire studies: van de 45 geïncludeerde rapporten betrof slechts een klein aantal dubbelblinde, placebogecontroleerde trials, terwijl de meerderheid bestond uit open-label onderzoek, observationele studies of prospectieve cohorten zonder blindering, met een navenant hoger risico op vertekening door verwachtingseffecten en het ontbreken van een adequate controleconditie. Dit betekent dat, met uitzondering van EPs 7630, de meeste aanbevelingsgraden in deze review op relatief beperkt en methodologisch kwetsbaar bewijsmateriaal berusten.

Ten tweede signaleren de auteurs zelf dat een deel van het onderliggende bewijs, met name voor sommige combinatiepreparaten, primair afkomstig is uit onderzoek bij volwassenen; dit beperkt de overdraagbaarheid naar de kinderpopulatie. Ten derde is er sprake van aanzienlijke heterogeniteit tussen studies in preparaten, doseringen, uitkomstmaten en follow-upduur (doorgaans beperkt tot zeven à veertien dagen), wat formele meta-analytische pooling, behalve voor EPs 7630, grotendeels heeft belet.

Ten vierde beperkte de zoekstrategie zich tot twee databases, zonder aanvullende doorzoeking van bijvoorbeeld Embase of Web of Science; ook is, ondanks de afwezigheid van een formele taalrestrictie, een zekere oververtegenwoordiging van Europese studies waarschijnlijk. Ten slotte kan publicatiebias niet worden uitgesloten: studies met een positieve uitkomst worden doorgaans vaker gepubliceerd, wat de gerapporteerde effectiviteit van sommige middelen mogelijk enigszins overschat.

Binnen de discipline Fytotherapie sluit deze review naadloos aan bij het beeld dat ook in andere, in dit corpus besproken publicaties naar voren komt: de bewijskracht voor fytotherapeutische middelen verschilt sterk per preparaat en per indicatie, en generaliserende uitspraken over “fytotherapie” als geheel doen geen recht aan deze diversiteit³. Waar Ekor en collega’s op algemeen niveau signaleren dat de fytotherapie als discipline behoefte heeft aan meer gestandaardiseerde, evidence-based richtlijnen², laat de review van Kamin en collega’s zien hoe een dergelijke, middelspecifieke evaluatie er in de praktijk uitziet voor een concrete, klinisch relevante indicatie: voor EPs 7630 bestaat inmiddels een aanzienlijke, methodologisch relatief sterke evidentiebasis, terwijl voor Echinacea purpurea — ondanks de brede populariteit van dit middel — de kinderstudies vooralsnog geen overtuigend effect laten zien.

Deze bevinding onderstreept dat de reputatie of populariteit van een kruidenmiddel niet automatisch samenvalt met de sterkte van het onderliggende bewijs, en dat klinische aanbevelingen per middel en per indicatie afzonderlijk moeten worden beoordeeld. Voor de indicatie acute luchtweginfecties bij kinderen vormt deze review, mede dankzij de systematische methodologie, een van de meest uitgebreide en actuele overzichten binnen de fytotherapeutische literatuur, en kan zij als referentiepunt dienen voor toekomstig onderzoek en richtlijnontwikkeling.

Voor de klinische praktijk van complementaire zorgverleners en van reguliere zorgverleners die openstaan voor fytotherapeutische opties, bieden deze bevindingen een gedifferentieerd handelingsperspectief. Op basis van de huidige evidentie kan wortelextract van Pelargonium sidoides (EPs 7630) worden overwogen als een relatief goed onderbouwde, veilige aanvullende behandeloptie bij kinderen met acute tonsillofaryngitis, verkoudheidsklachten of acute bronchitis, met potentieel als bijkomend voordeel een mogelijke bijdrage aan terughoudender gebruik van symptomatische middelen en antibiotica. Klimopbladextract en bepaalde meerkruidencombinatiepreparaten kunnen op basis van de matige aanbevelingsgraad eveneens worden overwogen, met de kanttekening dat de onderliggende evidentie minder robuust is dan voor EPs 7630 en verdere bevestiging via kwalitatief hoogwaardig onderzoek wenselijk blijft.

Voor Echinacea purpurea is, ondanks de brede beschikbaarheid en populariteit van dit middel, terughoudendheid op zijn plaats: de kinderspecifieke evidentie ondersteunt op dit moment geen overtuigende werkzaamheidsclaim, wat zorgverleners aanleiding geeft tot transparante voorlichting aan ouders over de beperkte onderbouwing. Praktisch betekent dit dat fytotherapeutische adviezen bij acute luchtweginfecties bij kinderen bij voorkeur middelspecifiek worden gegeven, met aandacht voor het geldende evidentieniveau, voor mogelijke lokale bijwerkingen (zoals bij eucalyptusoliehoudende preparaten), en voor de leeftijd en klinische context van het kind, in plaats van generieke aanbevelingen over “kruidenmiddelen tegen verkoudheid” te doen.

De systematisch uitgevoerde review van Kamin en collega’s (2025) laat zien dat de wetenschappelijke onderbouwing van fytotherapeutica bij acute luchtweginfecties op de kinderleeftijd sterk uiteenloopt per middel. Voor wortelextract van Pelargonium sidoides (EPs 7630) is de evidentiebasis, mede dankzij meerdere dubbelblinde, placebogecontroleerde trials en meta-analyses, aanzienlijk sterker dan voor de overige onderzochte preparaten, en rechtvaardigt zij volgens de auteurs de hoogste aanbevelingsgraad als aanvullende behandeloptie bij kinderen met boven- of onderste acute luchtweginfecties. Klimopbladextract en diverse meerkruidencombinatiepreparaten laten eveneens bemoedigende, maar methodologisch minder robuuste resultaten zien, terwijl voor Echinacea purpurea de beschikbare kinderstudies geen overtuigend effect aantonen. Door de sterk wisselende methodologische kwaliteit van de onderliggende primaire studies, de beperkte hoeveelheid dubbelblind placebogecontroleerd onderzoek en de aanzienlijke heterogeniteit tussen preparaten en uitkomstmaten, dienen deze bevindingen echter met de nodige voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd. Binnen de discipline Fytotherapie draagt deze review niettemin substantieel bij aan een genuanceerder, meer middelspecifiek beeld van de evidentiebasis voor complementaire behandeling van luchtweginfecties bij kinderen, en biedt zij zorgverleners een bruikbaar, wetenschappelijk onderbouwd uitgangspunt voor gedifferentieerde advisering in de dagelijkse praktijk.

1. Phytotherapy for acute respiratory tract infections in children: comprehensive review. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12078267/
2. Ekor M, e.a. What phytotherapy needs: Evidence-based guidelines for better clinical practice. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29193357/
3. Systematic reviews of complementary therapies: herbal medicine. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11518548/