Veiligheid en werkzaamheid van Ayurvedische interventies bij hemiplegie

Een kritische bespreking van de systematische review van Akashlal e.a. (2025) naar dertig studies over Ayurvedische behandeling van hemiplegie (Pakshaghata)

Binnen het domein Oosters, en specifiek binnen de discipline Ayurveda, vormt hemiplegie — eenzijdige verlamming, meestal als gevolg van een beroerte — een indicatiegebied dat in de Ayurvedische traditie al eeuwenlang bekendstaat onder de naam Pakshaghata en waarnaar een aanzienlijk corpus aan klinisch onderzoek bestaat. Dit artikel bespreekt in detail de systematische review van Akashlal, Nair, Nair, Ahmad, Chandrasekhararao, Sudhakar, Narayanam en Acharya, gepubliceerd in 2025 in het Journal of Evidence-Based Integrative Medicine, waarin dertig studies over Ayurvedische interventies bij hemiplegie/Pakshaghata werden geanalyseerd: negen gerandomiseerde gecontroleerde trials (RCT’s), acht niet-gerandomiseerde vergelijkende studies en dertien voor-nametingen, met gezamenlijk ongeveer 2031 deelnemers¹. De review, die zoekacties uitvoerde in onder meer PubMed, de Cochrane Library, Google Scholar en gespecialiseerde Indiase databases tot juli 2023, beoordeelde de onderzochte procedurele (panchakarma) en niet-procedurele Ayurvedische behandelingen — waaronder Basti, Shirodhara, Nasya Karma en interne kruidenformuleringen — met de Cochrane RoB 2- en ROBINS-I-instrumenten voor risico op bias. De auteurs concluderen dat de huidige evidentie de werkzaamheid en veiligheid van Ayurvedische interventies bij hemiplegie niet overtuigend kan aantonen: vrijwel alle geïncludeerde studies vertoonden een hoog risico op bias, veiligheidsgegevens ontbraken in 70% van de studies, en één studie rapporteerde een sterfgeval tijdens de follow-up waarvan de causaliteit niet kon worden vastgesteld. Dit artikel plaatst deze bevindingen in hun methodologische context, bespreekt in detail de sterktes en beperkingen van de review, en weegt de resultaten af tegen de bredere klinische en praktische implicaties voor de revalidatiezorg bij hemiplegie.

Hemiplegie — eenzijdige verlamming van arm, been en soms het gelaat — is wereldwijd een van de meest voorkomende en invaliderende gevolgen van een beroerte (cerebrovasculair accident), en kan ook ontstaan door andere neurologische oorzaken zoals traumatisch hersenletsel of ruimte-innemende processen. Beroerte behoort tot de belangrijkste oorzaken van blijvende invaliditeit wereldwijd, met een aanzienlijke impact op zelfredzaamheid, arbeidsparticipatie en kwaliteit van leven van zowel patiënten als hun naasten². Reguliere revalidatiezorg — fysiotherapie, ergotherapie, logopedie en, waar geïndiceerd, medicamenteuze en interventionele behandeling — vormt de kern van de zorg na een beroerte, maar het functionele herstel is vaak onvolledig, wat de zoektocht naar aanvullende behandelvormen verklaart.

Binnen deze context neemt Ayurveda, het traditionele Zuid-Aziatische geneeskundig systeem, een bijzondere positie in: hemiplegie wordt in de klassieke Ayurvedische teksten al beschreven onder de naam Pakshaghata (letterlijk: ‘verlamming van een lichaamszijde’), en het management ervan met kruidenpreparaten, medicinale oliën en panchakarma-zuiveringstherapieën behoort tot de langst gedocumenteerde toepassingen van deze discipline. In veel delen van Zuid-Azië wordt Ayurvedische behandeling van hemiplegie in de praktijk veelvuldig toegepast, hetzij als alternatief voor, hetzij als aanvulling op reguliere revalidatie, wat de vraag naar de wetenschappelijke onderbouwing van deze interventies — zowel wat betreft werkzaamheid als, gezien de kwetsbaarheid van deze patiëntenpopulatie, veiligheid — des te dringender maakt.

Dit artikel bespreekt in detail de systematische review van Akashlal en collega’s (2025), die naar eigen zeggen van de auteurs de eerste poging vormt om op systematische en transparante wijze het beschikbare klinische onderzoek naar Ayurvedische interventies bij hemiplegie in kaart te brengen, met bijzondere nadruk op zowel effectiviteit als veiligheid¹. Het doel van dit artikel is drieledig: ten eerste wordt het Ayurvedische theoretische kader rond neurologisch herstel en Pakshaghata kort toegelicht; ten tweede worden de methodologie en de bevindingen van de review in detail besproken, met bijzondere aandacht voor de veiligheidsgegevens; en ten derde worden de resultaten kritisch geplaatst binnen de bredere evidentiebasis, inclusief een weging van de methodologische sterktes en zwaktes die relevant zijn voor de klinische interpretatie en de praktijk van interdisciplinaire revalidatiezorg.

Binnen de Ayurvedische theorie wordt gezondheid opgevat als een dynamisch evenwicht tussen drie elementaire krachten of doshas — vata, pitta en kapha — die de fysiologische en mentale processen in het lichaam sturen. Pakshaghata, de Ayurvedische term voor hemiplegie, wordt overwegend geduid als een aandoening van vata, de dosha die geassocieerd wordt met beweging, zenuwgeleiding en het zenuwstelsel; een verstoring van vata in de kanalen (srotas) die het zenuwweefsel voeden, zou volgens dit model ten grondslag liggen aan het verlies van beweging en gevoel aan één lichaamszijde. Deze theoretische duiding verschilt fundamenteel van het biomedische verklaringsmodel van beroerte als een acute vasculaire gebeurtenis (ischemisch of hemorragisch) met focale weefselschade, en de twee kaders zijn niet zonder meer op elkaar te herleiden.

De Ayurvedische behandeling van Pakshaghata is doorgaans gestoeld op een combinatie van zuiverende (shodhana) en stabiliserende, voedende (shamana) therapieën, met als doel de verstoorde vata te normaliseren en het zenuwweefsel te ondersteunen. Tot de meest toegepaste procedurele panchakarma-behandelingen behoren Basti (medicinale klysma’s, in verschillende vormen zoals Niruha Basti en Mashadi Basti, gericht op het reguleren van vata via de dikke darm, die in de Ayurvedische fysiologie als hoofdzetel van deze dosha wordt beschouwd), Nasya Karma (nasale toediening van medicinale olie, gericht op het hoofd- en zenuwstelsel), Shirodhara (een continue, gelijkmatige straal warme medicinale olie over het voorhoofd) en Sirovasti (het gedurende langere tijd omhullen van het hoofd met medicinale olie in een speciale kap). Daarnaast worden Navarakizhi en Pinda Sweda (stoombehandelingen met verwarmde kruiden- of rijstbolussen) en Virechana Karma (therapeutische purgatie) toegepast, doorgaans in combinatie met interne kruidenformuleringen en Rasayana-therapie (verjongende, weefselversterkende middelen).

Deze interventies worden in de klinische Ayurvedische praktijk doorgaans niet los van reguliere revalidatie toegepast, maar als aanvulling daarop, met als veronderstelde meerwaarde onder meer een vermindering van spasticiteit, verbetering van spierkracht en coördinatie, en ondersteuning van het algehele herstelproces. Het is deze veronderstelde meerwaarde die de systematische review van Akashlal e.a. tracht te toetsen aan de hand van het beschikbare klinische onderzoek, met een uitdrukkelijke focus op zowel de werkzaamheid als de veiligheid van deze op zichzelf al eeuwenoude, maar wetenschappelijk nog beperkt onderbouwde behandelvormen.

De auteurs doorzochten voor deze review een breed scala aan bronnen: naast de internationale databases PubMed, de Cochrane Library en Google Scholar werden ook gespecialiseerde Indiase bronnen geraadpleegd, waaronder het AYUSH Research Portal van de Indiase overheid, DHARA, het tijdschrift Ancient Science of Life, het proefschriftenrepositorium Shodhganga@INFLIBNET en diverse online registers van klinische trials. De zoektermen combineerden Ayurveda-gerelateerde begrippen (Ayurveda, Ayurvedic, Herbal, AYUSH, Indian traditional medicine) met termen voor de aandoening (hemiplegia, Pakshaghata, Pakshvadha) en voor beroerte (stroke, haemorrhagic stroke, ischaemic stroke, CVA), met als afkapdatum juli 2023¹. Grijze literatuur van Ayurveda-instituten kon vanwege praktische beperkingen niet worden meegenomen, wat de auteurs zelf als een mogelijke bron van onderrapportage aangeven.

Als inclusiecriteria hanteerden de auteurs RCT’s, quasi-experimentele trials, en vergelijkende en enkelvoudige (single-group) klinische studies naar Ayurvedische behandeling van hemiplegie of Pakshaghata bij patiënten bij wie de diagnose was gesteld op basis van beeldvorming of klinische symptomen, met een placebo- of niet-Ayurvedische vergelijkingsgroep dan wel een voor-nameting. Uitgesloten werden pre-klinische studies, patiëntcontroleonderzoek, casusreeksen, casusbeschrijvingen en literatuuroverzichten, evenals studies bij patiënten met relevante systemische comorbiditeit buiten het zenuwstelsel, studies waarin de onderzoeksgroepen ook niet-Ayurvedische interventies ontvingen, en studies zonder gespecificeerde uitkomstmaten. Van de 28 via de databases geïdentificeerde artikelen en twee aanvullend via repositoria gevonden proefschriften resulteerde dit selectieproces uiteindelijk in dertig geïncludeerde studies: negen RCT’s (in totaal 1202 deelnemers), acht niet-gerandomiseerde vergelijkende trials (417 deelnemers) en dertien voor-nametingen zonder vergelijkingsgroep (412 deelnemers), samen ongeveer 2031 patiënten met hemiplegie of Pakshaghata¹.

De in de geïncludeerde studies onderzochte Ayurvedische behandelingen omvatten zowel procedurele (shodhana) als niet-procedurele (shamana) interventies. Tot de procedurele, panchakarma-gerelateerde behandelingen behoorden Navarakizhi en Pinda Sweda (kruiden- of rijstbolusmassage met stoom), Nasya Karma (nasale oliebehandeling), Shirodhara (continue oliestraal over het voorhoofd), Basti in verschillende vormen zoals Niruha Basti en Mashadi Basti (medicinale klysma’s), Virechana Karma (therapeutische purgatie) en Sirovasti (hoofdomhulling met medicinale olie). De niet-procedurele interventies bestonden voornamelijk uit interne toediening van kruidenformuleringen, Rasayana-therapie (verjongende middelen) en medicinale oliën (taila’s), doorgaans in uiteenlopende doseringsvormen en -schema’s die tussen studies sterk varieerden.

Deze grote diversiteit aan interventies — alleen al voor Basti werden meerdere varianten onderzocht, naast een breed scala aan interne formuleringen — weerspiegelt de klinische praktijkvariatie binnen de Ayurvedische behandeling van hemiplegie, maar bemoeilijkt tegelijkertijd een eenduidige samenvatting van ‘de’ effectiviteit van Ayurveda bij deze indicatie: de review beschrijft in feite een verzameling van deels vergelijkbare, deels sterk uiteenlopende behandelvormen, eerder dan een enkele, goed gedefinieerde interventie.

De geïncludeerde studies gebruikten een breed en weinig gestandaardiseerd palet aan uitkomstmaten. Voor functioneel herstel werden onder meer de score voor cardinale symptomen van Pakshaghata, de Medical Research Council (MRC)-schaal voor spierkracht, een 100-punts hemiplegie-beoordelingsschaal en een Pakshaghata-klinische-kenmerkenschaal gebruikt. Voor spasticiteit werd de Modified Ashworth Scale toegepast, voor balans de Berg Balance Scale, en voor kwaliteit van leven en algeheel functioneren de Stroke Specific Quality of Life (SSQOL)-schaal, de Modified Barthel Index (MBI) en de National Institute of Health Stroke Scale (NIHSS). Een kleiner aantal studies onderzocht bovendien cardiale autonome functieparameters (hartritmevariabiliteit, bloeddrukvariabiliteit, barorefleksgevoeligheid) als aanvullende fysiologische uitkomstmaat.

Voor de beoordeling van het risico op bias gebruikten de auteurs de herziene Cochrane Risk of Bias-tool voor gerandomiseerde trials (RoB 2) voor de negen RCT’s, en het ROBINS-I-instrument (Risk Of Bias In Non-randomized Studies of Interventions) voor de acht niet-gerandomiseerde vergelijkende studies³. Deze combinatie van gevalideerde, internationaal erkende beoordelingsinstrumenten, toegesneden op het respectievelijke studiedesign, vormt een methodologische sterkte van de review en maakt een systematische, transparante weging van de kwaliteit van de onderliggende evidentie mogelijk.

Wat betreft werkzaamheid laten de resultaten een wisselend beeld zien. Van de negen RCT’s toonden er drie een significante verbetering in zowel de interventie- als de vergelijkingsgroep, zonder statistisch significant verschil tussen beide groepen; drie andere RCT’s rapporteerden een superieur effect van panchakarma-therapie ten opzichte van de vergelijkingsconditie, en één RCT liet een aanvullend voordeel zien van Ayurvedische behandeling als add-on bij reguliere fysiotherapie. De niet-gerandomiseerde vergelijkende studies slaagden er over het algemeen niet in significante verschillen tussen groepen aan te tonen, terwijl de dertien voor-nametingen — per definitie zonder vergelijkingsgroep en dus niet in staat om specifieke behandeleffecten van spontaan herstel of aspecifieke zorgeffecten te onderscheiden — doorgaans significante verbeteringen binnen de groep rapporteerden ten opzichte van de uitgangswaarde¹.

Veiligheid vormt het kernthema van deze review, en de bevindingen op dit vlak zijn verontrustend te noemen vanuit het oogpunt van transparante klinische rapportage. Slechts 30% van de dertig geïncludeerde studies (negen studies) rapporteerde daadwerkelijk gegevens over bijwerkingen of ongewenste voorvallen (adverse events); bij de overige 70% ontbraken deze gegevens volledig, wat betekent dat over de veiligheid van de meeste onderzochte interventies feitelijk geen uitspraak kan worden gedaan. Van de studies die wel uitvalgegevens rapporteerden — eveneens slechts 33% van het totaal, tegenover 67% waarbij deze ontbraken — was evenmin altijd duidelijk of uitval verband hield met de behandeling.

Een bijzonder relevante bevinding is dat één van de geïncludeerde studies (Namboodiri e.a.) een ernstig ongewenst voorval (serious adverse event, SAE) rapporteerde: een sterfgeval door hartstilstand tijdens de eenjarige follow-upperiode. De auteurs van de review benadrukken echter dat in de oorspronkelijke publicatie niet werd gespecificeerd tot welke behandelgroep de betrokken patiënt behoorde, en dat er geen causaliteitsbeoordeling werd gerapporteerd — waardoor onduidelijk blijft of, en zo ja in welke mate, de Ayurvedische interventie een rol kan hebben gespeeld bij dit overlijden¹. Deze bevinding illustreert exemplarisch een breder probleem dat in de review naar voren komt: het structureel ontbreken van adequate veiligheidsrapportage maakt het onmogelijk om zeldzame maar ernstige risico’s van Ayurvedische interventies bij deze kwetsbare patiëntengroep betrouwbaar in te schatten of uit te sluiten.

Op basis van de risico-op-biasbeoordeling concluderen de auteurs bovendien dat vrijwel alle geïncludeerde RCT’s — op één studie na (Aggithaya e.a., beoordeeld als ‘enige zorg’ in plaats van hoog risico) — een hoog risico op bias vertoonden, met als belangrijkste knelpunten een gebrekkig beschreven randomisatieprocedure, afwezigheid van blindering en masking, ontbrekende uitkomstgegevens en het gebruik van niet-gevalideerde meetinstrumenten. Ook alle niet-gerandomiseerde vergelijkende studies werden als sterk bias-gevoelig beoordeeld, met name door ongecontroleerde verstorende variabelen en het ontbreken van blindering.

De belangrijkste beperking van de onderliggende evidentie is, net als bij veel systematische reviews binnen relatief onderontgonnen onderzoeksvelden zoals Ayurveda, de consistent lage methodologische kwaliteit van de primaire studies. Naast de reeds genoemde hoge risico-op-biasscores signaleren de auteurs een reeks aanvullende tekortkomingen die de interpretatie van de bevindingen verder bemoeilijken: 80% van de studies rapporteerde geen follow-upgegevens, en bij de studies die dit wel deden, bedroeg de follow-upperiode doorgaans slechts vijftien tot dertig dagen — een periode die voor het beoordelen van functioneel herstel na een beroerte, dat zich vaak over maanden tot jaren uitstrekt, als kort moet worden beschouwd. Daarnaast specificeerde 77% van de studies het type beroerte (ischemisch versus hemorragisch) niet als inclusiecriterium, en liet 63% de duur van de klachten bij instroom ongespecificeerd, terwijl beide factoren klinisch relevant zijn voor de te verwachten mate van spontaan herstel en daarmee voor de interpreteerbaarheid van behandeleffecten.

Een tweede beperking is het gebruik van niet-gevalideerde uitkomstmaten in 77% van de studies, wat de vergelijkbaarheid tussen studies ondermijnt en de kans op vertekende, mogelijk te positieve effectschattingen vergroot. In combinatie met de veelal kleine steekproefomvang, het ontbreken van adequate randomisatie, allocatieconcealment en blindering, en de sterke geografische beperking van de evidentie tot voornamelijk Indiase en Sri Lankaanse populaties, is de generaliseerbaarheid van de bevindingen beperkt.

Ten derde is het ontbreken van vooraf gepubliceerde onderzoeksprotocollen bij vrijwel alle geïncludeerde studies problematisch: dit maakt het onmogelijk om selectieve uitkomstrapportage met zekerheid uit te sluiten, en bemoeilijkt de beoordeling van het risico op bias door de reviewers zelf. Ten vierde, en klinisch het meest relevant, is de eerder besproken structurele onderrapportage van veiligheidsgegevens: bij 70% van de studies ontbraken gegevens over bijwerkingen volledig, wat — gecombineerd met het gerapporteerde sterfgeval zonder causaliteitsbeoordeling — bijzondere voorzichtigheid rechtvaardigt bij de klinische toepassing van deze interventies bij een kwetsbare populatie.

Een sterk punt van de review zelf is dat de auteurs deze tekortkomingen expliciet en gedetailleerd in kaart brengen, met gebruik van de gevalideerde RoB 2- en ROBINS-I-instrumenten, en dat zij een brede zoekstrategie hanteerden die zowel internationale als gespecialiseerde regionale Indiase bronnen omvatte.

Voor de klinische praktijk van revalidatiezorg bij hemiplegie bieden de bevindingen van deze review vooral aanleiding tot behoedzaamheid. Hoewel een deel van de geïncludeerde RCT’s wijst op mogelijke aanvullende voordelen van panchakarma-therapie of van Ayurvedische behandeling als add-on bij reguliere fysiotherapie, is de onderliggende bewijskracht — gezien het hoge risico op bias in vrijwel alle studies en het gebruik van veelal niet-gevalideerde uitkomstmaten — onvoldoende om deze interventies als bewezen effectief aan te bevelen binnen de reguliere revalidatiepraktijk. Voor zorgverleners die patiënten begeleiden die naast reguliere revalidatie ook Ayurvedische behandeling overwegen of reeds ondergaan, is transparante counseling over dit voorlopige karakter van de evidentie aangewezen.

Van bijzonder klinisch belang is de structurele onderrapportage van veiligheidsgegevens die deze review blootlegt. Voor een kwetsbare patiëntengroep die vaak al reguliere medicamenteuze behandeling ondergaat — waaronder antistollingsmiddelen, antihypertensiva en andere cardiovasculaire medicatie — is het ontbreken van systematische documentatie van bijwerkingen en interacties in 70% van de onderliggende studies een reëel punt van zorg, temeer daar sommige Ayurvedische panchakarma-behandelingen zoals Basti en Virechana Karma fysiologisch belastend kunnen zijn en zorgvuldige monitoring vereisen, zeker bij patiënten met cardiovasculaire comorbiditeit zoals in het gerapporteerde sterfgeval.

Dit onderstreept het belang van interdisciplinaire samenwerking tussen Ayurvedische behandelaars en reguliere revalidatieteams, waarbij open communicatie over toegepaste behandelingen, gezamenlijke monitoring van bijwerkingen en afstemming met reguliere medicatie centraal staan. De auteurs bepleiten zelf expliciet zo’n multidisciplinaire benadering in onderzoek naar en praktijk van hemiplegierevalidatie, wat aansluit bij bredere internationale aanbevelingen voor veilige en verantwoorde integratie van traditionele en complementaire geneeswijzen binnen de reguliere gezondheidszorg⁴.

De systematische review van Akashlal en collega’s (2025) brengt op gestructureerde en methodologisch zorgvuldige wijze dertig studies naar Ayurvedische interventies bij hemiplegie/Pakshaghata in kaart, met in totaal ruim tweeduizend deelnemers verdeeld over RCT’s, niet-gerandomiseerde vergelijkende studies en voor-nametingen. Ondanks deze aanzienlijke omvang van de onderliggende literatuur concluderen de auteurs dat de huidige evidentie de werkzaamheid en veiligheid van Ayurvedische interventies bij hemiplegie niet definitief kan aantonen, primair vanwege het consistent hoge risico op bias in vrijwel alle geïncludeerde studies en de structurele onderrapportage van veiligheidsgegevens, inclusief een niet nader geduid sterfgeval tijdens de follow-up van één studie.

Voor toekomstig onderzoek bepleiten de auteurs nadrukkelijk kwalitatief hoogwaardige RCT’s met een robuuste methodologie: adequate randomisatie en allocatieconcealment, blindering waar mogelijk, gevalideerde en gestandaardiseerde uitkomstmaten, uitgebreide en systematische documentatie van ongewenste voorvallen, voldoende lange follow-upperioden, en prospectieve registratie van onderzoeksprotocollen en statistische analyseplannen. Dergelijke verbeteringen zijn noodzakelijk om de veelbelovende, maar vooralsnog fragiele signalen uit het huidige onderzoek naar Ayurvedische behandeling van hemiplegie op waarde te kunnen schatten.

Voor de klinische praktijk binnen de revalidatiegeneeskunde rechtvaardigen de huidige gegevens geen aanbeveling van Ayurvedische interventies als bewezen effectieve of onvoorwaardelijk veilige behandeling van hemiplegie, maar wel erkenning van het potentieel ervan als onderwerp voor methodologisch sterker vervolgonderzoek. Tot die tijd is, zoals de auteurs zelf ook benadrukken, zorgvuldige, multidisciplinaire monitoring van patiënten die deze behandelvormen naast reguliere revalidatie toepassen geboden, met bijzondere aandacht voor transparante rapportage van bijwerkingen en interacties — een aanbeveling die, gezien de kwetsbaarheid van deze patiëntenpopulatie, zwaarder weegt dan bij veel andere indicatiegebieden binnen de Ayurvedische geneeskunde.

1. Akashlal M, Nair PP, Nair DR, Ahmad A, Chandrasekhararao B, Sudhakar D, Narayanam S, Acharya R. A Systematic Review on Safety and Efficacy of Ayurvedic Interventions in Hemiplegia (Pakshaghata). Journal of Evidence-Based Integrative Medicine. 2025;30:2515690X241304523. doi:10.1177/2515690X241304523. PMID: 39763345; PMCID: PMC11705355. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11705355/
2. World Stroke Organization (WSO): Global Stroke Fact Sheet 2022. International Journal of Stroke. 2022;17(1):18-29. PMID: 34986727. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34986727/
3. Sterne JAC, Savović J, Page MJ, et al. RoB 2: a revised tool for assessing risk of bias in randomised trials. BMJ. 2019;366:l4898. PMID: 31462531. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31462531/
4. World Health Organization. Traditional, Complementary and Integrative Medicine. https://www.who.int/health-topics/traditional-complementary-and-integrative-medicine
5. National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Ayurvedic Medicine: In Depth. https://www.nccih.nih.gov/health/ayurvedic-medicine-in-depth