De essentie van contextuele therapie en haar toekomstige rol binnen de gezinstherapie

Een kritische bespreking van het narratieve overzichtsartikel van Ducommun-Nagy (2025) in Family Process

Binnen het domein Psychosociaal, en specifiek binnen de discipline Contextueel Therapeut, bespreekt dit artikel een recent narratief overzichtsartikel van Catherine Ducommun-Nagy, gepubliceerd in 2025 in Family Process onder de titel “The essence of contextual therapy, its place in the field of family therapy, and its role in the future”¹. Het artikel beschrijft de kern van de contextuele benadering — relationele ethiek, meergenerationele loyaliteit en de balans tussen geven en nemen, zoals ontwikkeld door Ivan Boszormenyi-Nagy — en plaatst deze in het bredere en sterk gediversifieerde veld van de hedendaagse gezinstherapie, om vervolgens te reflecteren op de toekomstige rol die de contextuele benadering hierin zou kunnen spelen. Als narratief overzichtsartikel volgt de publicatie geen vooraf vastgelegd, systematisch en reproduceerbaar zoek- en selectieprotocol, maar biedt zij op basis van decennialange klinische en theoretische expertise van de auteur — zelf opgeleid door en werkzaam naast Boszormenyi-Nagy — een samenhangend, conceptueel overzicht van een therapeutische stroming. Dit artikel bespreekt de aard en aanpak van dit type publicatie, vat kwalitatief samen hoe de contextuele therapie hierin wordt gepositioneerd binnen de bredere gezinstherapie, en weegt de methodologische sterktes en beperkingen die inherent zijn aan narratieve overzichtsartikelen, in het bijzonder het ontbreken van een systematisch selectieprotocol en van empirische effectiviteitsdata. Vervolgens worden de implicaties voor de professionele identiteit en de toekomst van het vakgebied contextueel therapeut besproken. Als afsluitende studie van de volledige reeks van 91 studies in de “CGO-FONG Gids Evidence Based Onderzoek Complementaire Zorg” wordt tot slot de plaats van dit artikel binnen het bredere corpus van de gids samengevat: het draagt bij aan de actuele theoretische positionering en toekomstvisie van de contextuele therapie, maar levert, zoals bij eerdere theoretische publicaties over dit onderwerp, geen kwantitatief bewijs voor de klinische werkzaamheid van de behandeling.

De contextuele therapie, ontwikkeld door de Hongaars-Amerikaanse psychiater Ivan Boszormenyi-Nagy vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw, behoort tot de klassieke stromingen binnen de gezinstherapie en onderscheidt zich door haar nadruk op relationele ethiek als organiserend principe van menselijk functioneren binnen gezinnen en generaties. Waar veel andere scholen binnen de systeemtherapie zich richten op communicatiepatronen, structuren of narratieven, benadrukt de contextuele benadering dat vertrouwen, loyaliteit en rechtvaardigheid tussen gezinsleden — over generaties heen — een fundamentele, vaak onzichtbare laag vormen waarop het welzijn van individuen en relaties berust. Binnen de “CGO-FONG Gids Evidence Based Onderzoek Complementaire Zorg” is de discipline Contextueel Therapeut (discipline 32) ondergebracht in het domein Psychosociaal, en de literatuur over deze benadering heeft, zoals in eerdere studies binnen deze discipline reeds is vastgesteld, een overwegend theoretisch en conceptueel karakter.

Dit artikel bespreekt een recent, in 2025 in Family Process gepubliceerd narratief overzichtsartikel van Catherine Ducommun-Nagy¹, die als klinisch psychiater en langjarig naaste medewerker van Ivan Boszormenyi-Nagy geldt als een van de meest gezaghebbende hedendaagse vertegenwoordigers van de contextuele therapie. Family Process is een gerenommeerd internationaal, peer-reviewed tijdschrift op het gebied van gezins- en relatietherapie, dat sinds de jaren zestig een centrale rol speelt in de ontwikkeling van het gehele veld van de systeemtherapie. Publicatie van een overzichtsartikel over de contextuele benadering in dit tijdschrift is op zichzelf al veelzeggend: het signaleert dat de contextuele therapie, ondanks haar relatief bescheiden zichtbaarheid ten opzichte van bijvoorbeeld structurele, strategische of narratieve gezinstherapie, wordt erkend als een volwaardige en blijvend relevante stroming binnen het bredere veld.

Het doel van dit artikel is drieledig. Ten eerste wordt de essentie van de contextuele therapie zoals beschreven in het besproken overzichtsartikel toegelicht, met aandacht voor de kernconcepten relationele ethiek, meergenerationele loyaliteit en de balans tussen geven en nemen. Ten tweede wordt de aard van het narratieve overzichtsartikel als publicatievorm besproken, inclusief de aanpak die in dit specifieke artikel wordt gevolgd om de contextuele benadering te positioneren binnen de bredere gezinstherapie en om een toekomstvisie te schetsen. Ten derde worden de bevindingen kritisch geplaatst binnen de bredere evidentiebasis voor de discipline Contextueel Therapeut, met bijzondere aandacht voor de methodologische kenmerken die dit type publicatie onderscheiden van systematische reviews en empirisch effectonderzoek, en voor de implicaties die dit heeft voor de professionele identiteit en toekomst van het vakgebied.

De contextuele therapie onderscheidt zich van andere gezinstherapeutische stromingen door haar uitgangspunt dat relaties niet alleen worden gevormd door gedrag, communicatie of gevoelens, maar vooral door een onderliggende relationele ethiek: een stelsel van wederzijdse verplichtingen, verdiensten en aanspraken dat zich tussen gezinsleden en over generaties heen opbouwt. Boszormenyi-Nagy introduceerde hiervoor het begrip ledger (rekening of grootboek), waarmee hij aangaf dat in elke familie een impliciete, vaak onbewuste boekhouding bestaat van wat gegeven en ontvangen is, en dat onbalans hierin — bijvoorbeeld wanneer een kind structureel meer geeft dan het ontvangt — kan bijdragen aan psychisch lijden en relationele problematiek, soms generaties later²^,^³.

Een tweede kernconcept is dat van meergenerationele loyaliteit: de vaak onzichtbare, diepgewortelde verbondenheid van individuen met hun herkomstgezin, die hun keuzes, relaties en symptomen kan sturen, ook wanneer zij zich hiervan niet bewust zijn. Loyaliteitsconflicten — bijvoorbeeld wanneer een kind zich verscheurd voelt tussen de verwachtingen van twee ouders, of wanneer destructieve patronen onbewust van generatie op generatie worden doorgegeven — vormen in de contextuele visie een centrale verklarende factor voor uiteenlopende klinische problematiek. Dit maakt de contextuele benadering van nature meergenerationeel van aard: waar een individuele of gezinssessie centraal kan staan, wordt de klinische blik doorgaans verbreed naar minstens drie generaties.

Het derde kernconcept, de balans tussen geven en nemen, vormt de klinische kern van de behandeling: contextuele therapie beoogt niet primair gedragsverandering of inzicht, maar het herstellen van rechtvaardigheid en wederkerigheid in relaties, onder meer via de techniek van meerzijdig gerichte partijdigheid (multidirected partiality), waarbij de therapeut achtereenvolgens de positie en verdiensten van elk gezinslid — inclusief afwezige of overleden familieleden — erkent. Deze nadruk op ethiek en rechtvaardigheid, eerder dan op pathologie of disfunctie, onderscheidt de contextuele benadering fundamenteel van meer op gedrag of cognitie gerichte behandelmodellen en verklaart mede waarom zij door voorstanders wordt gezien als een noodzakelijke aanvulling op, in plaats van een alternatief voor, andere vormen van gezinstherapie¹.

Een narratief overzichtsartikel (narrative review) verschilt fundamenteel van een systematische review of meta-analyse. Waar systematische reviews werken met een vooraf vastgelegd, reproduceerbaar zoek- en selectieprotocol — doorgaans inclusief expliciete zoektermen, inclusie- en exclusiecriteria, een beoordeling van de methodologische kwaliteit van de geselecteerde studies en, waar mogelijk, statistische pooling van resultaten — ontbreekt een dergelijk protocol bij narratieve reviews doorgaans geheel⁴. In plaats daarvan schetst de auteur, op basis van eigen expertise, klinische ervaring en kennis van de vakliteratuur, een samenhangend en vaak conceptueel of historisch beeld van een vakgebied, theorie of behandelbenadering. Dit maakt narratieve reviews bij uitstek geschikt om de essentie van een therapeutische stroming te belichten, verbanden te leggen tussen theorie, praktijk en het bredere veld, en te reflecteren op toekomstige ontwikkelingen — doelen die met de striktere, op effectiviteitsvragen gerichte methodologie van een systematische review minder goed te bereiken zijn.

Het inherente risico van deze aanpak is dat de selectie en weging van literatuur en argumenten sterker afhankelijk is van het perspectief van de auteur, en dat de bevindingen daardoor minder reproduceerbaar en potentieel gevoeliger voor selectieve nadruk zijn dan bij systematisch, protocollair onderzoek. Dit is geen tekortkoming van het besproken artikel specifiek, maar een intrinsiek kenmerk van het genre, dat bij de interpretatie van de bevindingen steeds in acht moet worden genomen.

Het artikel van Ducommun-Nagy volgt de gebruikelijke opzet van een conceptueel overzichtsartikel binnen de gezinstherapie: het beschrijft eerst de theoretische en historische grondslagen van de contextuele therapie, zoals deze door Boszormenyi-Nagy vanaf de jaren zestig zijn ontwikkeld, om vervolgens de kernconcepten — relationele ethiek, meergenerationele loyaliteit en de balans tussen geven en nemen — toe te lichten aan de hand van klinisch relevante voorbeelden en theoretische uiteenzettingen¹. Vanuit dit fundament positioneert het artikel de contextuele benadering binnen het bredere en sterk gediversifieerde veld van de gezinstherapie, dat sinds de ontstaansperiode van de systeemtherapie is uitgegroeid tot een veelheid aan scholen, waaronder structurele, strategische, narratieve, oplossingsgerichte en meer recentelijk emotiegerichte en op gehechtheid gebaseerde benaderingen.

Kenmerkend voor dit type overzichtsartikel is dat de auteur, gezien haar eigen achtergrond en langdurige samenwerking met de grondlegger van de contextuele therapie, een unieke autoriteitspositie inneemt om de kern van de benadering te duiden en te bewaken tegen versimpeling of vervlakking — een risico dat volgens voorstanders van de contextuele therapie kan optreden wanneer complexe, ethisch geladen concepten als loyaliteit en rechtvaardigheid worden losgeweekt van hun oorspronkelijke theoretische kader en oppervlakkig worden geïntegreerd in andere behandelmodellen. Deze positie geeft het artikel gezag, maar onderstreept tegelijk het narratieve, auteursafhankelijke karakter van de publicatie, dat verderop in dit artikel nader wordt besproken.

Een centrale bevinding van het overzichtsartikel is dat de contextuele therapie, ondanks haar relatief beperkte zichtbaarheid in vergelijking met dominantere scholen binnen de gezinstherapie, een onderscheidende en aanvullende bijdrage levert die niet wordt overlapt door andere benaderingen: de expliciete aandacht voor ethiek, rechtvaardigheid en meergenerationele verantwoordelijkheid. Waar veel hedendaagse gezinstherapeutische stromingen zich richten op interactiepatronen, cognities, emoties of gehechtheidsdynamieken binnen het hier en nu, benadrukt het artikel dat de contextuele blik op verdiensten, loyaliteit en balans tussen geven en nemen een onmisbare aanvullende dimensie toevoegt, juist omdat onrecht en onbalans in relaties — ook wanneer deze niet direct zichtbaar zijn in gedrag of communicatie — kunnen bijdragen aan blijvend disfunctioneren¹.

Het artikel signaleert bovendien dat begrippen uit de contextuele therapie, zoals loyaliteit en de balans tussen geven en nemen, in de loop der decennia hun weg hebben gevonden naar de bredere klinische en theoretische taal van de gezinstherapie en aanpalende disciplines, zoals de systemische gezinstherapie, mediation en zelfs de jeugdzorg en het familierecht bij vraagstukken rond ouderschap na scheiding. Dit wijst volgens de auteur op een diffuse maar reële invloed van de contextuele benadering op het bredere veld, ook buiten de kring van therapeuten die zich expliciet identificeren als contextueel therapeut.

Met betrekking tot de toekomstige rol van de contextuele benadering schetst het artikel een visie waarin de nadruk op relationele ethiek en meergenerationele verantwoordelijkheid een waardevolle tegenhanger kan vormen voor recentere ontwikkelingen binnen de systeemtherapie die zich sterker richten op kortdurende, symptoomgerichte en evidence-based protocollen. Volgens Ducommun-Nagy blijft juist in een tijd waarin gezinsstructuren diverser worden — door onder meer scheiding, samengestelde gezinnen, migratie en veranderende generatieverhoudingen — de contextuele vraag naar rechtvaardigheid, loyaliteit en wederzijdse verantwoordelijkheid tussen generaties urgent en klinisch relevant¹.

Het artikel bepleit daarnaast een grotere integratie van contextuele concepten binnen de bredere opleiding en praktijk van gezinstherapeuten, ook buiten de kring van specifiek contextueel geschoolde behandelaars, en signaleert kansen voor de contextuele benadering om zich te verbinden met actuele thema’s binnen de gezinstherapie, zoals meergenerationeel trauma, culturele diversiteit in loyaliteitspatronen, en vraagstukken rond rechtvaardigheid in herstelde en samengestelde gezinnen. Tegelijk erkent de auteur dat de toekomst van de contextuele therapie als afzonderlijke stroming mede afhankelijk is van de mate waarin nieuwe generaties therapeuten worden opgeleid in haar specifieke begrippenkader en technieken, gezien het kleiner wordende aantal direct door Boszormenyi-Nagy en zijn naaste leerlingen opgeleide clinici.

Zoals bij narratieve overzichtsartikelen gebruikelijk, kent ook deze publicatie een aantal methodologische beperkingen die van invloed zijn op de interpretatie en het gebruik van de bevindingen. Ten eerste ontbreekt een systematisch, vooraf vastgelegd en reproduceerbaar zoek- en selectieprotocol: het artikel vermeldt niet welke databases zijn geraadpleegd, welke zoektermen zijn gehanteerd, en volgens welke criteria literatuur is geselecteerd of uitgesloten⁴. Dit maakt het onmogelijk om vast te stellen of de gepresenteerde positionering van de contextuele therapie binnen de gezinstherapie een representatief beeld geeft van de volledige, relevante literatuur, of dat deze mede is gekleurd door de selectieve nadruk en het perspectief van de auteur.

Ten tweede bevat het artikel, zoals bij vrijwel alle theoretische en conceptuele publicaties over contextuele therapie binnen deze discipline, geen empirisch, kwantitatief onderzoek naar de effectiviteit van de behandeling. Er worden geen gerandomiseerde gecontroleerde trials, cohortstudies of gevalideerde uitkomstmaten gepresenteerd die de klinische werkzaamheid van contextuele therapie bij specifieke doelgroepen of problematiek onderbouwen. Het artikel kan daarom niet worden aangehaald als bewijs voor de effectiviteit van de behandeling, en dient uitsluitend te worden geïnterpreteerd als een theoretische en conceptuele bijdrage aan de positionering en toekomstvisie van het vakgebied.

Ten derde is de auteur, gezien haar langdurige persoonlijke en professionele band met de grondlegger van de contextuele therapie, onmiskenbaar een insider binnen deze stroming, wat de kans op een positief gekleurde, weinig kritische weergave van de plaats en toekomst van de contextuele benadering vergroot. Dit betekent niet dat de gepresenteerde bevindingen onjuist of onwaardevol zijn, maar wel dat lezers zich bewust moeten zijn van het ontbreken van een onafhankelijk, extern perspectief op de sterktes en zwaktes van de benadering in vergelijking met andere gezinstherapeutische stromingen. Tot slot is, zoals bij de meeste narratieve overzichtsartikelen, geen formele beoordeling van de methodologische kwaliteit van de aangehaalde bronnen verricht, waardoor niet kan worden vastgesteld in hoeverre de onderliggende literatuur zelf aan hedendaagse kwaliteitsstandaarden voldoet.

Ondanks de genoemde methodologische beperkingen heeft dit recente overzichtsartikel duidelijke waarde voor de professionele identiteit van de contextueel therapeut. Publicatie in een gezaghebbend internationaal tijdschrift als Family Process bevestigt dat de contextuele benadering, ruim een halve eeuw na haar ontstaan, nog altijd wordt erkend als een relevante en levende stroming binnen het bredere veld van de gezinstherapie, en niet louter als een historisch hoofdstuk in de geschiedenis van deze discipline. Voor de beroepsgroep biedt dit een basis om de eigen theoretische identiteit — gebaseerd op relationele ethiek, meergenerationele loyaliteit en balans tussen geven en nemen — scherp te blijven articuleren, ook wanneer zij samenwerkt met of verwijst naar behandelaars uit andere gezinstherapeutische scholen.

De door de auteur geschetste toekomstvisie, waarin contextuele concepten relevant blijven voor actuele thema’s als meergenerationeel trauma, diversiteit in gezinsvormen en rechtvaardigheidsvraagstukken in samengestelde gezinnen, biedt aanknopingspunten voor de verdere ontwikkeling van opleiding, intervisie en positionering van contextueel therapeuten binnen het bredere psychosociale zorglandschap. Tegelijkertijd onderstreept het artikel, zij het impliciet, een reële uitdaging voor het vakgebied: het risico dat de specifieke expertise en het begrippenkader van de contextuele therapie verwateren naarmate minder therapeuten direct zijn opgeleid door of in de traditie van Boszormenyi-Nagy en zijn naaste leerlingen, en zij begrippen als loyaliteit slechts oppervlakkig ontlenen aan de contextuele traditie.

Voor de discipline als geheel betekent dit dat investering in gedegen opleiding, in doorwerking van de kernconcepten in de klinische praktijk, en — gezien de in dit artikel en in eerdere studies binnen deze reeks herhaaldelijk gesignaleerde afwezigheid van empirisch effectiviteitsonderzoek — in de ontwikkeling van een steviger empirische onderzoeksbasis, essentieel blijft voor de toekomstige erkenning en positionering van de contextueel therapeut binnen het bredere, in toenemende mate op evidentie gerichte veld van de gezinstherapie en geestelijke gezondheidszorg⁵.

Het besproken narratieve overzichtsartikel van Ducommun-Nagy (2025) biedt een actueel en samenhangend beeld van de essentie van de contextuele therapie — relationele ethiek, meergenerationele loyaliteit en de balans tussen geven en nemen — en van haar plaats en toekomstige rol binnen het bredere en sterk gediversifieerde veld van de gezinstherapie. Als narratief overzichtsartikel, gepubliceerd door een gezaghebbende auteur in een vooraanstaand vaktijdschrift, draagt het artikel bij aan de theoretische positionering en professionele identiteit van de contextueel therapeut, maar kent het, zoals bij dit publicatietype gebruikelijk, methodologische beperkingen: het ontbreken van een systematisch en reproduceerbaar zoek- en selectieprotocol, en de afwezigheid van empirisch, kwantitatief bewijs voor de klinische effectiviteit van de behandeling. Het artikel kan en mag daarom niet worden aangehaald als bewijs voor de werkzaamheid van contextuele therapie, maar wel als een waardevolle, theoretisch onderbouwde reflectie op de kern en de toekomst van het vakgebied.

Als afsluitende studie van deze reeks van 91 studies binnen de “CGO-FONG Gids Evidence Based Onderzoek Complementaire Zorg” past dit artikel goed bij het beeld dat door de gehele gids heen naar voren komt: complementaire en psychosociale behandelbenaderingen verschillen sterk in de mate waarin zij zijn onderbouwd door gecontroleerd effectonderzoek, uiteenlopend van gerandomiseerde trials binnen disciplines als Body Stress-release tot overwegend theoretische en conceptuele literatuur, zoals bij de discipline Contextueel Therapeut. Voor deze laatste discipline bevestigt dit afsluitende overzichtsartikel dat de contextuele therapie een theoretisch rijke en klinisch betekenisvolle stroming blijft binnen de gezinstherapie, terwijl het tegelijk, in lijn met de eerdere studies binnen deze discipline, de aanhoudende behoefte aan empirisch effectiviteitsonderzoek onderstreept — een behoefte die niet alleen voor de contextuele therapie, maar voor een aanzienlijk deel van het in deze gids besproken complementaire zorgveld geldt, en die de agenda voor toekomstig onderzoek binnen dit brede domein blijft bepalen.

1. Ducommun-Nagy C. The essence of contextual therapy, its place in the field of family therapy, and its role in the future. Family Process. 2025;64(1):e13070. doi:10.1111/famp.13070. PMID: 39449155. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39449155/
2. van der Meiden J, Noordegraaf M, van Ewijk H. Applying the Paradigm of Relational Ethics into Contextual Therapy. Analyzing the practice of Ivan Boszormenyi-Nagy. Journal of Marital and Family Therapy. 2018;44(3):499-511. doi:10.1111/jmft.12262. https://doi.org/10.1111/jmft.12262
3. Frank C. Major constructs of contextual therapy: An interview with Dr. Ivan Boszormenyi-Nagy. The American Journal of Family Therapy. 1984;12(1):7-14. doi:10.1080/01926188408250154. https://doi.org/10.1080/01926188408250154
4. Munn Z, Peters MDJ, Stern C, Tufanaru C, McArthur A, Aromataris E. Systematic review or scoping review? Guidance for authors when choosing between a systematic or scoping review approach. BMC Medical Research Methodology. 2018;18. doi:10.1186/s12874-018-0611-x. https://doi.org/10.1186/s12874-018-0611-x
5. Carr A. Evidence for the Efficacy and Effectiveness of Systemic Family Therapy. In: The Handbook of Systemic Family Therapy. Wiley; 2020. doi:10.1002/9781119790181.ch6. https://doi.org/10.1002/9781119790181.ch6