Internal Family Systems: alle delen welkom

Door: Jeanne Estourgie

Internal Family Systems (IFS) is een model voor psychotherapie en zelfleiderschap. De oorsprong ligt in de Verenigde Staten in de jaren 80. De laatste jaren krijgt het ook in Nederland steeds meer voet aan de grond. Het spreekt zowel cliënten als professionals aan. Vooral vanwege het positieve mensbeeld en de compassievolle benadering. Wat zijn de kernelementen van IFS en hoe helpt het bij zelfontwikkeling en transformatie?

Wat is IFS?

De naam Internal Family Systems (IFS) verwijst naar de meervoudigheid van onze psyche. Richard Schwartz is de grondlegger en kwam tot deze inzichten doordat cliënten het in sessies onder woorden brachten. Zo ontdekte hij dat wij als mens uit verschillende delen (sub-persoonlijkheden) bestaan in combinatie met een kernzelf. Deze kern wordt in IFS het Zelf genoemd; met een hoofdletter om vooral de bijzondere kwaliteit te benadrukken: onder andere helend en rustgevend.

Een deel kun je zien als een autonoom mentaal systeem (een ‘mini-mensje’) met eigen emoties, expressiestijl, competenties, verlangens en met een eigen wereldbeeld. Een deel staat echter niet op zichzelf; het maakt onderdeel uit van de innerlijke familie. Vanuit een ‘systemische bril’ kijkt IFS hoe de verschillende delen zich tot elkaar verhouden; welke delen samenwerken en welke juist niet. En waar de delen zijn verbonden met het Zelf en waar nog niet. Het herstellen van de connectie tussen het Zelf en de delen is een van de kernelementen van IFS. Samen met het bevrijden van de delen van hun ‘lasten’ en de transformatie naar hun oorspronkelijkheid.

Wat is dat Zelf precies? Het is een ervaringstoestand van onder meer kalmte, helderheid, verbondenheid en compassie. Ook woorden als liefde, nieuwsgierigheid, moed en stabiliteit beschrijven de ervaring van het Zelf. Het Zelf is ook de innerlijke leider die naar alle delen luistert, ze welkom laat voelen en met alle delen samenwerkt.

Het uitgangspunt is dat deze krachtige bron ‘het Zelf’ in ieder mens beschikbaar is en bovendien onaantastbaar; wat je ook hebt meegemaakt. Het kan zijn dat iemand dat nog niet (bewust) ervaart, maar het is wel altijd aanwezig. En die boodschap is voor cliënten vaak fijn om te horen; het geeft hoop. Zeker wanneer je een andere beleving hebt van jezelf.

Cliënten zoeken hulp wanneer ze ergens vastlopen; vaak verwoord als ‘ergens vanaf willen’. IFS benadert dit alles met ‘radicale vriendelijkheid’. Alle aspecten van een cliënt worden met nieuwsgierigheid en een open hart ontmoet. Ook de aspecten (delen) die innerlijk of van buitenaf als vervelend, verkeerd of lastig worden ervaren. Denk aan woede, verslaving of kritische stemmen.

Bij IFS ligt de focus op het leren kennen van delen, het inleven en achterhalen van hun positieve intenties en het vriendschap sluiten met de delen. De cliënt brengt hierbij de blik naar binnen en maakt zelf contact met een deel. De wijze waarop zorgt dat het Zelf in de cliënt ‘online komt’ en dat er verbinding ontstaat tussen dit Zelf en de delen.

In aanvang begeleidt de therapeut de cliënt hierbij en spelenderwijs wordt de cliënt hier steeds zelfstandiger in. Vaak zie je dat de IFS benadering een nieuwe manier van leven wordt.

Deze radicaal vriendelijke manier van contact maken is voor veel delen een openbaring. Ze voelen zich gehoord en gesteund, wat al een eerste vorm van ontlading kan zijn. Door dit Zelf (Zelfenergie) te ervaren, verandert er al direct iets in het innerlijk systeem.

Het bevrijden van de delen van hun ‘lasten’ en de transformatie naar hun oorspronkelijkheid is een van de hoofddoelen van IFS. De focus ligt dan ook op het contact maken met ‘belaste’ delen door te verdelen in beschermende delen en verbannen delen.

Verbannen delen zijn die sub-persoonlijkheden die buiten het bewustzijn worden gehouden. IFS noemt deze delen dan ook Ballingen (exiles): jonge delen die ooit een of meerdere overweldigende ervaringen hebben gehad. Omdat iets te snel ging of te groot was en er onvoldoende steun en nabijheid was om het te kunnen verwerken. Ze zijn daardoor ‘bevroren in de tijd’ en hebben geen verbinding met het Zelf. Als gevolg daarvan zitten ze vast in de negatieve ervaring en voelen ze de pijn van bijvoorbeeld schaamte, eenzaamheid en machteloosheid. Dat is de ‘last’ die ze met zich meedragen. Maar een deel is niet zijn last. Doel van IFS is dan ook om de Balling te bevrijden van deze last, wanneer beschermers dat toestaan.

Beschermers zijn er in twee groepen: Managers en Brandweerlieden. Beide zijn delen die in een beschermende rol terechtgekomen en hebben net als de Balling géén verbinding met het Zelf. Beschermers hebben het gevoel dat ze er alleen voor staan en voelen een enorme verantwoordelijkheid (als ik dit niet doe, gebeurt er iets ergs). Dit verantwoordelijkheidsgevoel is de ‘last’ die beschermers met zich meedragen.

Managers zijn delen die preventieve strategieën inzetten om te voorkomen dat de pijn van de Balling nog een keer wordt ervaren. ‘Nooit meer’ is hun motto. Voorbeelden hiervan zijn kritische delen, pleasende delen, hyper-waakzame delen en analyserende delen. Managers zijn ook veelal jonge delen die al vroeg in deze beschermende rol terecht zijn gekomen. Dat maakt de last extra zwaar. Maar hoe hard Managers ook werken, het lukt ze niet werkelijk om te voorkomen dat de pijn opnieuw wordt gevoeld. En dat weten Managers ook. Het besef dat ze niet succesvol zijn, is een deel van hun last.

Dus wanneer de pijn toch doorbreekt door ‘de innerlijke beschermende muren’, komt een andere groep beschermers in actie: de Brandweerlieden. Zij doen alles wat nodig is om de aandacht af te leiden van de pijn. Als reactie zorgen ze onder meer voor verdoving, ontspanning en troost. In aanvang kan dat het eten van iets zoets zijn of het kijken van een televisieserie. Maar als dat niet helpt, schakelen ze over naar iets wat ingrijpender is. Ook Brandweerlieden zijn belast met hun taak. En net als de Managers zouden ze liever andere dingen gaan doen. Ze weten alleen niet hoe. Het contact met Zelf brengt hier verandering in. Dat creëert bij hen bereidwilligheid voor nieuwe mogelijkheden.

Het ontstaan van deze bereidwilligheid is wel een proces. Veruit het grootste deel (90%) van het werk is dan ook gericht op beschermers en hun onderlinge conflicten (polariteiten). Dit in tegenstelling tot sommige andere modaliteiten die veel meer gericht zijn op het innerlijk-kind-werk.

In IFS worden beschermers zeer serieus genomen. Ze hebben niet voor niets ooit deze rol op zich genomen. Vanuit hun perspectief hangt er veel af van hun inspanning. Alles is gericht op het opbouwen van het vertrouwen tussen beschermers en het Zelf van de cliënt. En deels gebeurt dat ook door beschermers een ‘update’ te geven. Vaak denken ze dat de cliënt nog heel jong is en zijn ze niet bekend met de volwassen vermogens die de cliënt inmiddels heeft opgebouwd. Totdat ze ervan op de hoogte worden gesteld.

Naast het relatie opbouwen en het updaten is er ook steeds de hoop-boodschap ‘dat het anders kan’. Dat Zelf kan helpen om de Balling te bevrijden zodat de beschermer niet meer zo hard hoeft te werken.

Maar beschermers hebben zo hun eigen angsten die ze eerst moeten overwinnen. Het gevoelde contact met Zelf geeft hun hierbij de steun in de rug. Het heeft alles te maken met vertrouwen. Vertrouwen dat ze niet weg hoeven en nuttig blijven, vertrouwen dat het systeem stabiel blijft en vertrouwen in het Zelf. Het is een kwestie van tijd; beschermers zelf bepalen het tempo. En juist omdat ze daarin zo serieus genomen worden, kan het soms verrassend snel gaan dat ze toegang verlenen tot de Balling.

Als de cliënt Zelf contact mag leggen met de Balling is dat het begin van het helingsproces. Heling vindt plaats door een ‘herstellende ervaring’. Een ontmoeting waarbij de Balling alsnog aanwezigheid ervaart, afstemming, resonantie en steun of hulp. Het helingsproces leidt tot het overschrijven van oude overtuigingen. De Balling voelt dat hij/zij wél oké is en kan de oude last vervolgens loslaten. Hierdoor komt er ruimte voor transformatie naar de eigen oorspronkelijkheid. Dit hele helingsproces van een Balling vindt altijd plaats onder professionele begeleiding ook om herbeleving te voorkomen. Het omvat verschillende stappen waarbij ook de beschermers worden betrokken. Zij kunnen immers hun oude rol ook loslaten nu bescherming niet meer nodig is. Ook zij kunnen transformeren.

Zelfleiderschap van de therapeut

Het unieke van IFS zit in het vrijmaken en het ervaren van het Zelf. Om het Zelf in de cliënt ‘online’ te krijgen is het belangrijk dat de therapeut Zelf-geleid kan blijven. Zeker in het werken met extreme beschermers is dit cruciaal. De vakmatige trainingen voor IFS besteden hier veel aandacht aan. Om met IFS te kunnen werken, kun je voor trainingen terecht bij IFS Institute of bij een IFS-informed-aanbieder zoals IFS-Opleidingen Nederland. Het Handboek Internal Family Systems Therapie is de basis hiervoor, sinds eind 2024 in het Nederlands vertaald.

Jeanne Estourgie werkt als traumatherapeut. Ze is Level 3 opgeleid in IFS en Somatic Experiencing Practitioner. Daarnaast is Jeanne opleider bij IFS-Opleidingen Nederland. www.ifsopleidingennederland.nl