Overleven eerst, herstel later: het triageprincipe uitgelegd

Bomen laten bij langdurige droogte hun blad vallen als essentiële overlevingstactiek (stressreactie) om waterverlies door verdamping via de bladeren te beperken. Planten laten hun bovengrondse delen verdorren om het weinige water dat er nog is naar hun wortels te sturen. Of ze maken veel kleinere blaadjes wanneer ze bijvoorbeeld een tekort aan bepaalde voedingsstoffen ervaren.

Dit zijn overlevingstechnieken in tijden van crisis of stress. En ook al horen we er niet zo veel over… Wij mensen beschikken over net zo’n soort techniek.

We noemen dit principe ’triage’, afgeleid van herverdelen of sorteren. Zelfs in de medische wereld is het een bekend begrip: als er door bijvoorbeeld een oorlog of pandemie beperkte behandelmethoden of medicijnen beschikbaar zijn, wie krijgt dan voorrang? Dat wordt bepaald door de triagist van het ziekenhuis.

Naar mijn bescheiden mening is het gebrek aan aandacht voor dit triageprincipe een van de belangrijke redenen waarom we veel klachten, ziekten en vroegtijdige veroudering onvoldoende begrijpen. Ik denk dat het wenselijk is dat we hier veel meer van weten, ook omdat chronische klachten zich op steeds jongere leeftijd openbaren.

De Amerikaanse biochemicus Bruce Ames ontwikkelde de zogeheten triage-theorie. Volgens hem werkt ons lichaam met een soort verdeelsysteem. Wanneer bepaalde voedingsstoffen schaars zijn, krijgen processen die direct nodig zijn om te overleven voorrang. Andere processen moeten dan wachten.

Veel processen in ons lichaam worden uitgevoerd door eiwitten. Die eiwitten hebben hulpstoffen nodig, zoals vitamines, mineralen en sporenelementen. Pas dan kunnen ze hun taken uitvoeren. Denk aan magnesium, zink, selenium, vitamine C, vitamine K en B-vitamines.

Laten we onze krachtige antioxidantbescherming eens onder de loep nemen. In ons lichaam ontstaan voortdurend agressieve stoffen, bijvoorbeeld bij het aanmaken van energie in onze cellen, bij ontstekingen of onder invloed van stress. Normaal worden die netjes onschadelijk gemaakt door antioxidanten, zoals vitamine C en antioxidantenzymen als glutathion, catalase en superoxide dismutase (SOD).

Wanneer er te weinig van deze beschermende stoffen beschikbaar zijn, kan er oxidatieve stress ontstaan: er zijn dan meer agressieve stoffen dan antioxidanten. Dat kan op termijn schade geven aan cellen, eiwitten en DNA. Vitamine C is bovendien nodig voor de aanmaak van collageen, een belangrijke bouwstof voor huid, bloedvaten, botten en bindweefsel.

Bij schaarste kiest het lichaam echter eerst voor directe overleving: energie maken, het hart laten kloppen, het immuunsysteem draaiende houden en de bloedstolling op peil houden, voor het geval er verwondingen optreden. Optimaal onderhoud, reparatie en langetermijnprocessen krijgen dan minder prioriteit.

Dat merk je niet meteen. Je voelt niet direct dat je bescherming iets minder goed werkt. Maar op de lange termijn kan die kleine achterstand zich opstapelen. En juist die opstapeling kan bijdragen aan versnelde veroudering en het ontstaan van chronische ziekten.

“Voorkom voedingstekorten en je zult langer leven.” — Bruce Ames

Bruce Ames beschreef met het triageprincipe hoe het lichaam bij schaarste prioriteiten stelt. Micronutriënten zoals magnesium en zink – vaak werkzaam als co-enzym – worden dan eerst ingezet voor vitale overlevingsprocessen zoals energieproductie, stressregulatie, hormoonaansturing en bloedsuikerbeheersing. Bescherming, herstel en langetermijnonderhoud krijgen minder prioriteit.

Neem magnesium. Bij stress of ontstekingen stijgt de behoefte. Wat beschikbaar is, gaat naar directe overleving, waardoor er relatief minder overblijft voor spierontspanning, bot- en bindweefselonderhoud, antioxidantbescherming en processen die bijdragen aan een gezonde slaap, waaronder de melatonineaanmaak.

Hetzelfde principe geldt voor zink. Dit mineraal is essentieel voor insulineproductie en -regulatie. Bij langdurig verhoogde insulineaanmaak – bijvoorbeeld door chronisch hoge bloedsuikers – wordt zink daar primair voor gebruikt, met mogelijk minder beschikbaarheid voor bindweefselherstel, botopbouw, wondgenezing en DNA-bescherming.

Zo kunnen ogenschijnlijk milde, langdurige tekorten of een verhoogde behoefte bijdragen aan chronische klachten. Het lichaam kiest steeds voor overleving op korte termijn. Maar die keuze kan op lange termijn een prijs hebben.

Zolang we voldoende spiermassa hebben (onze grootste metabole motor) kan elke cel haar taken uitvoeren, waaronder het produceren van energie. Die energie wordt normaal gesproken evenwichtig verdeeld over hersenen, organen, spieren/bindweefsel en alle processen die bijdragen aan herstel en onderhoud.

Ongeveer 60–70% van onze totale energieproductie is bedoeld voor de ruststofwisseling: het draaiende houden van basisprocessen zoals herstel, slaap, reparatie, temperatuurregulatie en hormonale balans.

Bij stress of ziekte verandert die verdeling. Het immuunsysteem, dat in rust relatief weinig energie vraagt, kan bij een zware infectie tijdelijk vele malen (tot wel 20x wordt geopperd) meer energie opeisen. Wat eerst eerlijk verdeeld werd, verschuift dan richting overleving. Een slimme strategie voor de korte termijn… maar niet voor lang.

Om het triageprincipe goed te begrijpen, is het belangrijk te weten hoe cruciaal energieaanmaak is. Elke cel in je lichaam moet voortdurend energie produceren om haar taken uit te voeren: van hormoonregulatie en warmteproductie tot een goed werkend immuunsysteem.

In mijn boek ‘Alles draait om je hormonen’ schrijf ik hierover: “Dit is niet bedoeld om van jou een biochemicus te maken. Het laat vooral zien hoe belangrijk het is dat je voeding rijk is aan voedingsstoffen, zodat je cellen optimaal energie kunnen aanmaken. Lege, sterk bewerkte voeding levert wel calorieën, maar nauwelijks de stoffen die daarvoor nodig zijn. Vrijwel alle vitale processen in je lichaam zijn afhankelijk van dezelfde essentiële voedingsstoffen.”

Wanneer je dagelijks te weinig volwaardige voeding binnenkrijgt, kan dat voor je lichaam al een signaal zijn om prioriteiten te stellen. De hypothalamus registreert continu wat er beschikbaar is aan voedingsstoffen en wat de behoefte is. Bij structurele tekorten kan het triageprincipe dus al in werking treden. Komen daar extra belastende factoren bij, zoals chronische stress, dan worden nog meer processen, via het triageprincipe, naar de achtergrond geschoven.

In mijn boek ‘Alles draait om je hormonen’ schrijf ik er uitgebreid over: ons hele hormoonsysteem wordt aangestuurd door de hypothalamus, in nauwe samenwerking met hypofyse en epifyse. De hypothalamus kun je zien als de controlekamer van het lichaam. De hypothalamus fungeert ook als de dirigent van ons hormoonorkest.

Omdat vrijwel alle processen in ons lichaam hormonaal worden gereguleerd, ontvangt deze controlekamer continu informatie, zowel uit het lichaam zelf als uit de buitenwereld. Op basis daarvan beoordeelt zij wat er moet gebeuren: afremmen, herstellen, gas geven of energie anders verdelen.

Ook de verdeling van energie over de verschillende systemen valt onder deze regie. En dat is geen kleine taak. Zeker niet wanneer er veel stress is of wanneer het lichaam extra wordt belast.

Als er door stress, ziekte, slechte opname, eenzijdige of bewerkte voeding, of een verhoogde behoefte tijdelijk te weinig bouwstoffen beschikbaar zijn, kan het lichaam niet alle processen optimaal ondersteunen. De hypothalamus maakt dan automatisch keuzes. Sommige systemen worden als het ware in een spaarstand gezet, zodat ze minder energie verbruiken.

Dat is geen fout van het lichaam, maar juist een slimme overlevingsstrategie. Alleen kan die strategie op langere termijn klachten veroorzaken.

Het is belangrijk om te beseffen dat onze ‘controlekamer’, de hypothalamus, onderdeel is van ons oudste brein: het oerbrein. Dit systeem is volledig gericht op overleving. Daardoor ziet het meer situaties als een bedreiging dan wij ons bewust realiseren.

Wanneer de hypothalamus een situatie als stress of schaarste beoordeelt, treedt het verdeelsysteem automatisch in werking en wordt energie anders verdeeld. Voorbeelden van situaties die volgens deze oeroude overlevingsmechanismen als stress worden opgevat: schaarste aan voedingsstoffen, chronische ontstekingen, langdurige psychische of emotionele stress, aanhoudende verstoring van het zuur-basenevenwicht en chronische ontregeling van de bloedsuikerspiegel. In al deze situaties kiest het lichaam eerst voor directe overleving. Bescherming en herstel op de lange termijn krijgen dan minder prioriteit.

Wanneer er door stress, ziekte, slechte opname, eenzijdige voeding of verhoogde behoefte te weinig voedingsstoffen beschikbaar zijn, grijpt de hypothalamus in. Energie en bouwstoffen worden dan herverdeeld: sommige systemen gaan in een spaarstand om ruimte te maken voor overleving. Een aantal voorbeelden:

• Chronische ontstekingen zetten de schildklierfunctie vaak op een lager pitje.
• In de laatste fase van een zwangerschap krijgt de foetus bij schaarste voorrang boven de moeder.
• Tijdens flinke griep, zeker bij jonge kinderen, kan er dagenlang aversie tegen voedsel en water zijn. Zo hoeft er geen energie naar de spijsvertering en kan alle energie worden aangewend door het immuunsysteem.
• Bij grote stress gaat energie naar de overlevingscentra in het brein, ten koste van bijvoorbeeld slaaphormonen.
• Bij chronisch hoge of schommelende bloedsuikers is veel insuline nodig (uit o.a. eiwitten en zink). Dat gaat vóór huidherstel, bindweefselopbouw of de aanmaak van ‘feelgood’-stoffen.
• Bij acute infecties kan het immuunsysteem tijdelijk vele malen meer energie opeisen dan in rust.
• Bij ernstige tekorten worden zelfs spieren en bindweefsel afgebroken om energie of glucose vrij te maken.

Normaal gesproken krijgt elk orgaansysteem een deel van de beschikbare energie. Zodra het immuunsysteem of het stresssysteem langdurig actief blijft, verschuift die verdeling structureel. Wat bedoeld is als een slimme kortetermijnstrategie, kan bij chronische belasting uitmonden in verlies van spiermassa, hormonale ontregeling, verminderde weerstand en versnelde veroudering. Nogmaals: een briljant overlevingsmechanisme op korte termijn, maar kostbaar op de lange termijn.

Tekorten aan voedingsstoffen geven zelden direct klachten. En aanvullen leidt meestal ook niet onmiddellijk tot verbetering. Zonder zuurstof leven we minuten, zonder water dagen, zonder voedsel weken, maar zonder specifieke micronutriënten kan het jaren duren voordat duidelijke problemen ontstaan.

Dat komt doordat ons lichaam, onder regie van de hypothalamus, tekorten lange tijd weet te compenseren. Bijvoorbeeld door processen op een lager pitje te zetten of door voedingsstoffen anders in te zetten. Zo kan het lichaam vitamine B3 aanmaken uit tryptofaan wanneer er te weinig B3 in de voeding zit, een teken hoe essentieel dit is voor de energieaanmaak. Maar ook kan ons immuunsysteem, als de nood heel hoog is, aminozuren als tryptofaan omzetten naar glucose. Dus een depressie door een tekort aan tryptofaan, terwijl de voeding wel tryptofaan bevat? Dat kan.

Dit maakt ook duidelijk waarom ‘normale’ bloedwaarden niet altijd het hele verhaal vertellen. Stel dat je magnesiumwaarde binnen de referentie valt, maar je hebt een chronische ontsteking die veel magnesium verbruikt. Dan kan de officiële ADH (aanbevolen dagelijkse hoeveelheid) ineens onvoldoende zijn voor de honderden processen waarbij magnesium betrokken is.

Hetzelfde geldt voor vitamine C: 80 mg kan voldoende zijn in rustige omstandigheden, maar bij chronische stress of ontstekingen kan de behoefte aanzienlijk hoger liggen. “Alles is normaal” of “ik haal de ADH” betekent dus niet automatisch dat je lichaam optimaal wordt ondersteund, zeker niet in tijden van verhoogde belasting.

Een verhaal van een dame, uit de tijd dat ik nog een praktijk had. Ze kampte jarenlang met ernstige spierpijn, vermoeidheid en slaapproblemen. Onderzoeken leverden niets op. De conclusie: “Het zit waarschijnlijk tussen uw oren.” Toch bleken eenvoudige testen tekorten aan het licht te brengen: onder andere op het gebied van magnesium en vitamine D. Ze begon met drie basale stappen: voldoende water drinken, haar voeding mineralenrijker maken (tijdelijk aangevuld met magnesium) en haar vitamine D-waarde herstellen.

Binnen drie weken merkte ze verschil. Minder pijn. Meer energie. Betere stoelgang. Soepeler bewegen. Geen wondermiddel. Geen magie. Maar wel: minder schaarste → minder triage → meer ruimte voor herstel.

Ik vertel dit niet om te suggereren dat chronische klachten eenvoudig op te lossen zijn. Soms is het enorm complex. Soms lukt het ook niet. Maar voeding en leefstijl bepalen in hoge mate hoeveel energie jouw lichaam beschikbaar heeft. En dus hoeveel het kan investeren in herstel in plaats van overleving. Gun je lichaam die kans.

1. Controleer of je eiwitinname past bij jouw gewicht, leefstijl en eventuele klachten.
2. Zorg voor voldoende mineralen en sporenelementen in je voedsel; ze zijn onmisbaar om de vitale processen in je lichaam goed te laten verlopen.
3. Mineralen en sporenelementen zijn de zogenaamde ‘metabolische motor’ van ons lijf: zonder hen kan onze stofwisseling zijn taken niet optimaal uitvoeren. Zorg dat je ‘leeg voedsel’ zonder mineralen en sporenelementen tot het minimum beperkt.
4. Besteed aandacht aan je spijsvertering. Je kunt nog zo gezond eten met voldoende eiwitten en voedingsstoffen, maar je moet het wel verteren.
5. Eet zoveel mogelijk onbespoten voedsel, zeker als het gaat om groente, fruit, granen en peulvruchten. Wat er niet binnenkomt aan toxines, hoeft ook niet te worden afgebroken.
6. Zorg voor voldoende spiermassa, je grootste stofwisselingsmotor. Ga eventueel onder begeleiding krachttraining doen die bij jouw situatie past.
7. Kies voor voeding boordevol voedingswaarde en vermijd zoveel mogelijk industrieel bewerkt voedsel.
8. Heb je chronische ontstekingen? Kijk wat ontstekingsremmende voeding kan betekenen.
9. Speelt stress een grote rol? Werk aan stressregulatie én voed je lichaam optimaal in tijden van chronische stress. En zoek de natuur op: een van de snelste manieren om je stresssysteem te kalmeren.
10. Kom je er zelf niet uit? Zoek iemand om met jou mee te puzzelen.

Kleine, consequente veranderingen kunnen het verschil maken tussen jarenlang energie herverdelen of weer ruimte krijgen voor langetermijnherstelprocessen.

Bronnen kunnen opgevraagd worden bij de redactie.

Rineke Dijkinga is opgeleid als natuurgeneeskundig- en orthomoleculair therapeut. Ruim 15 jaar lang heeft ze mensen met chronische klachten begeleid in haar praktijk op het gebied van voeding en leefstijl. Inmiddels richt ze zich volledig op het inspireren van mensen om te kiezen voor onbewerkt, gezond, duurzaam en divers voedsel via haar boeken, lezingen, platforms, magazines en trainingen. www.rinekedijkinga.nl