Silicium, hoezo niet essentieel?

Door: Rineke Dijkinga

Menigeen kent silicium als middel voor een mooiere huid, haren en nagels. Maar silicium is voor veel meer nodig. Alle bindweefsels in ons lijf zijn gebaat bij voldoende silicium: onze vaatwanden, darmwand, ons kraakbeen, onze botten en ons gebit. Overal waar weefsels kracht, stevigheid én veerkracht moeten hebben, speelt silicium een rol. Denk aan botten: die moeten stevig zijn, maar niet zo hard als luciferhoutjes die meteen breken.

Omdat onze bodem helaas steeds verder verarmt, komt er ook steeds minder silicium in onze voeding terecht. We horen veel over het belang van magnesium, zink en calcium voor onze gezondheid, maar veel minder over silicium. Toch kun je silicium zien als een soort ‘moedermineraal’. Bij een tekort eraan worden andere mineralen vaak minder goed opgenomen. En ook vitamine C kan zonder voldoende silicium zijn werk bij de collageenaanmaak niet optimaal doen, terwijl dat nu juist nodig is voor een gezonde huid, vaten, botten en kraakbeen.

In dit artikel deel ik graag een bredere kijk op silicium voor de gezondheid van planten en mensen. Per slot van rekening: ‘zijn wij wat ons eten heeft gegeten’. En alles wat wij eten, of het nu dierlijk of plantaardig is, heeft op zijn beurt weer een relatie met de bodem waarin het groeit.

Voeding & Silicium

Ongefilterd water, haver, gierst, gerst, tarwe, peulvruchten (vooral bonen en linzen), dadels en aardappelen bevatten van nature silicium. Ook rijst, hop (denk aan bier), rode ui en rode biet leveren silicium. Het punt is alleen dat onze voeding er steeds minder van bevat.

Door bodemverarming. Orthokennis schrijft: “In spinazie werd in 1987 nog 27 mg silicium per 100 g gevonden, maar in 2005 nog slechts 5 mg per 100 g.”

Het is lastig opneembaar. Volgens onderzoeken wordt tot zo’n 40% van het opgenomen silicium weer uitgescheiden. Bovendien zit silicium vooral in de taaiere, vaak oneetbare delen van de plant, en die eten we immers niet. Ook de raffinage van granen, zoals we die tegenwoordig vooral consumeren, verlaagt het siliciumgehalte. In vloeibare vorm is silicium veel beter opneembaar dan uit vaste voeding, bijvoorbeeld via thee, bier (ook alcoholvrij), ongefilterd, siliciumrijk water of als vloeibaar supplement.

Veredeling van granen. De graannaalden (de baard) bevatten veel silicium. Zij lijken de korrel tijdens de rijping met lichtenergie te voeden. Omdat die naalden lastig zijn bij de oogst, zijn ze in veel rassen wegveredeld. Bovendien eten we de naalden niet, maar de korrels die we wél eten, bevatten tegenwoordig minder silicium.

In de natuur, in ongerepte bodems, kun je overigens nog wel flink wat silicium en andere mineralen verwachten. Persoonlijk vind ik onkruiden dan ook een prachtige manier om voldoende silicium en andere mineralen in mijn eten te verwerken. Hoe lekker is het om brandnetels of een kruid als melde (wilde spinazie) te eten?

Siliciumuitputting & landbouwmethoden

Heel harde bewijzen zijn nog niet wereldkundig gemaakt. Maar het lijkt er steeds meer op dat langdurig gebruik van kunstmest bijdraagt aan de uitputting van silicium in de bodem, in planten en daardoor ook in de mensen die deze planten eten.

Onderzoek toont aan dat kunstmest in eerste instantie de beschikbaarheid en productiviteit van stikstof verhoogt. Bij langdurige chemische bemesting kunnen echter bodemverzuring, overmatige stikstofaccumulatie en verstoring van het bodemmicrobiële leven optreden. Dit kan ertoe leiden dat planten minder silicium opnemen.

In de praktijk zorgt intensieve teelt zonder adequate aanvulling met organisch materiaal en silicium voor een geleidelijke afname van de plant-beschikbare siliciumvoorraad, vooral bij gewassen die veel silicium gebruiken. Dat zijn granen (inclusief maïs en pseudogranen), bamboe, suikerriet en sommige grassen.

We rekenen ons rijk

Daarnaast zijn er meerdere redenen waarom we ons snel te rijk rekenen aan silicium.

In supplementen zie je vaak ‘siliciumdioxide’ op de ingrediëntenlijst. Dit wordt toegevoegd om te voorkomen dat een capsule vocht aantrekt. Deze vorm is niet opneembaar door ons lichaam.

Siliciumdioxide wordt ook gebruikt als E-nummer in voeding: E551 (antiklontermiddel, niet-opneembaar). Hoewel dit E-nummer als veilig geldt, wordt het in verband gebracht met verschuivingen in het microbioom, met meer ontstekingen en een verhoogde kans op een niet-intact darmslijmvlies (leaky gut).

Ook in de niet-biologische landbouw wordt silicium gebruikt, bijvoorbeeld in de vorm van silicaten. Die zijn niet-opneembaar en kunnen zelfs ongunstig of toxisch uitpakken.

Omdat silicium niet als essentieel wordt gezien, bestaan er geen officiële richtlijnen voor een adequate inname. Daardoor denkt men al snel dat het wel goed zit. Toch wordt gepleit voor een Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid van minimaal 25 mg per dag, omdat silicium bij veel vitale processen betrokken is en we dagelijks ongeveer 40 mg lijken uit te scheiden. Bovendien zou een richtlijn kunnen bijdragen aan preventie, bijvoorbeeld bij aluminiumstapeling die een rol speelt bij alzheimer, waarbij silicium een beschermende functie heeft. Maar ook bij de preventie van hart- en vaatziekten, omdat het atherosclerose zou helpen voorkomen.

Er zijn veel supplementen met silicium te koop. Voor het lichaam is silicium echter alleen goed opneembaar wanneer het aanwezig is in de (vloeibare) vorm als siliciumzuur.

Supplementen? Goed om te weten:

Supplementen zijn inmiddels niet meer weg te denken in het leven van menig mens. Kun je voor supplementen (en medicijnen) kiezen zonder siliciumdioxide, dan is dat mooi meegenomen.

Iets anders om rekening mee te houden, nu we het hebben over silicium: veel andere mineralen en sporenelementen zijn voor hun opname afhankelijk van silicium. Met andere woorden: slik je bijvoorbeeld magnesium, zink, boron, calcium, ijzer, mangaan, zwavel of koper als supplement? Dan kan het zijn dat die pas optimaal hun werk gaan doen als er ook voldoende silicium is.

Kies je voor een siliciumsupplement? Kies dan voor de vloeibare vorm en vergewis je ervan dat het ‘siliciumzuur’ is. Dit wordt ook wel elementair silicium genoemd.

Niet alleen de vorm, maar ook de deeltjesgrootte is van belang. Hoe kleiner de deeltjes, hoe beter de opname via de darmwand. Er bestaan supplementen met een deeltjesgrootte van minder dan 10 nanometer en van zelfs rond de 2 tot 3 nanometer.

Weefsels zoals botten, bindweefsel, haar en nagels vernieuwen zich langzaam. Daarom is het verstandig silicium minimaal twee maanden aan te vullen. En: hoe langer, hoe beter. Zeker na de menopauze, bij broze botten, gewrichtsklachten, dunne nagels of haaruitval.

Laat je niet alleen leiden door de prijs per fles. Kijk naar hoeveel dagen een supplement meegaat en hoeveel silicium je per dag daadwerkelijk binnenkrijgt. Vaak blijken kwalitatief betere supplementen uiteindelijk voordeliger per dag, terwijl ze bovendien meer silicium leveren.

En los van silicium: hoe dan ook is het goed om doordacht je supplementen te kiezen. Denk niet: baat het niet, dan schaadt het niet en al zeker niet: hoe meer, hoe beter. Weet ook dat sommige supplementen de werking van medicijnen kunnen beïnvloeden en vice versa (raadpleeg een deskundige).

Silicium, essentieel voor de opname van andere mineralen

Je kunt nog zoveel calcium, magnesium of zink binnenkrijgen, maar zonder silicium komen deze mineralen minder goed op hun plek. Silicium is een van de mineralen dat essentieel is voor de opname en inbouw van andere mineralen. Het speelt een belangrijke rol bij de inbouw van calcium in het bot, de vorming van nieuwe botcellen en de regeneratie van botweefsel. Daarom wordt silicium gezien als – geloof het of niet – een van onze belangrijkste basisvoedingsmiddelen. Graan, vooral oergraan, kan veel silicium bevatten.

Zonder voldoende silicium worden veel mineralen en sporenelementen niet goed opgenomen. Niet door de plant, niet door de mens, noch door een dier. Maar aluminium wordt juist wél opgenomen, zonder voldoende silicium. En dat is een drama voor onze gezondheid. En al die mineralen die niet goed worden opgenomen, hebben weer interacties met andere mineralen en sporenelementen, zodat ook die niet meer goed worden opgenomen.

Silicium, baarden en de vitaliteit van graan

Silicium is een basis voor planten, omdat het vooral een robuuste structuur, de weerbaarheid en rijping beïnvloedt. In de plant wordt silicium gebruikt in celwanden, kafjes, naalden en aren, waardoor gewassen steviger worden en beter met stress kunnen omgaan. Bovendien kunnen hun bladeren en aren zonlicht efficiënter benutten voor fotosynthese.

Granen werken nauw samen met silicium. Dat zie je vooral in de kafnaalden (baarden): fijne, harde structuren met een hoog siliciumgehalte. Ze beschermen de aar, maar zijn ook actief in de fotosynthese. Tijdens de rijping vangen de baarden licht en warmte op, zetten die om in suikers en andere verbindingen en voeren die via de aar naar de graankorrels. De aar is daarmee niet alleen drager van het graan, maar werkt actief mee aan de opbouw van vitale graankorrels. Petra Essink noemt deze siliciumrijke naalden in haar imponerende boek Graankracht: ‘lichtantennes’.

Zo slaan graankorrels als het ware zonlicht en zomerse warmte op in hun korrel: niet alleen als calorieën, maar als rijpingskwaliteit, een evenwichtige opbouw van zetmeel, eiwit, mineralen, licht- en warmte-energie.

In de moderne veredeling zijn veel rassen naaldloos gemaakt, omdat dat praktischer is bij oogst en verwerking. Maar daarmee verdwijnt ook een deel van het fotosynthetisch oppervlak van de aar en de lichtkracht. Granen die hun baarden behouden, zoals rogge, gerst en oude tarwerassen als emmer en eenkoorn, rijpen daardoor vitaler, met meer licht- en zonkracht af.

Wie zulke granen eet, krijgt niet alleen energie binnen, maar ook het resultaat van een gewas dat intensief licht en warmte heeft geabsorbeerd: voeding die niet alleen vult, maar ook iets van die vitaliteit en draagkracht meebrengt en overbrengt op degene die het eet. Als je gaat voor vitaal voedsel, kies dan veel vaker voor oergranen van de biodynamische boer.

Silicium in de homeopathie

In de homeopathie wordt met honderden stoffen en mineralen gewerkt. Silicium is een van de middelen die me – na en tijdens mijn studie Klassieke Homeopathie – altijd is bijgebleven. Vooral als kindermiddel: voor timide, perfectionistische (maar ook koppige) kinderen die last kunnen krijgen van faalangst. De Vereniging Homeopathie beschrijft dit mooi in een verhaal over zogenoemde ‘silicium-kinderen: verfijnd en koppig’.

Je hebt vast gehoord dat aluminium in onze bodem, ons voedsel en water waarschijnlijk een van de triggers is bij ziekten als alzheimer en parkinson. Voldoende silicium kan helpen voorkomen dat aluminium wordt opgenomen. Het bindt zich aan aluminium, waarna dit via de urine wordt uitgescheiden.

Meer silicium lijkt daarmee preventief te kunnen werken in het verlagen van het risico op dementie. Mogelijk kan het ook bijdragen aan minder snelle progressie van cognitieve klachten, doordat de uitscheiding van aluminium wordt bevorderd. Uiteraard zijn er ontelbaar meer redenen voor de toename van neurodegeneratieve ziekten als alzheimer en dementie.

Aluminium in ons dagelijks leven

• Voeding: bevat van nature aluminium, omdat het in de bodem voorkomt. Grote hoeveelheden kunnen vooral in voedsel terechtkomen door een gebrek aan silicium of door pesticiden en door de bereiding in aluminium pannen of bereiding met folie.
• Water: kan aluminium bevatten. Ook door o.a. pesticiden.
• Cosmetica: deodorants zijn een bekende bron.
• Medicijnen: maagzuurremmers en andere medicijnen kunnen aluminium bevatten.
• Verpakkingen: aluminiumfolie en bakjes laten aluminium los in voeding.
• Vaccins: bevatten aluminiumzouten als hulpstof, hoewel nog steeds wordt aangenomen dat de hoeveelheid klein is en daarmee niet schadelijk.

Er is veel bekend over de indirecte rol van silicium bij botopbouw en botregeneratie bij osteoporose. Dat is niet vreemd als je bedenkt dat silicium betrokken is bij de opname en benutting van verschillende mineralen en sporenelementen.

Daarom zou aanvulling met silicium, naast de huidige adviezen voor calcium en vitamine D, weleens een positievere uitwerking kunnen hebben dan alleen calcium en vitamine D. Silicium is – net als magnesium – essentieel voor de inbouw van calcium en andere mineralen in het bot en voor de vorming van nieuwe osteoblasten. Het speelt een belangrijke rol in de regeneratie van botweefsel en wordt beschouwd als een belangrijk remineralisatiecomponent. Silicium zorgt vooral voor sterke botten, niet per se harde botten. Sterke botten beschermen beter tegen breuken; veel reguliere medicijnen richten zich uitsluitend op het harder maken van botten, maar dat maakt ze niet per se sterker.

Silicium komt van nature voor in:

• haver, gerst en gierst
• brandnetel, heermoes, bamboe
• champignons
• citrusvruchten en vruchtenschillen*
• pectinerijke bronnen zoals appelpitten en -schil*

In sommige regio’s bevat leidingwater ook relatief veel silicium.

* Bij het eten van schillen vanwege het siliciumgehalte is biologisch fruit sterk aan te raden, omdat pesticiden op gangbaar fruit nauwelijks afwasbaar zijn. Voor wie silicium wil suppleren: alleen organisch silicium is goed opneembaar. Kies bij voorkeur een vloeibare vorm met siliciumzuur, niet met kiezelzuur.

Aanpak van botontkalking: meer dan alleen silicium

Sterke botten krijg je niet met één vitamine, pil of voedingsmiddel. Ze zijn het resultaat van een heel netwerk van voedingsstoffen, hormonen, darmbacteriën en leefstijlfactoren die elkaar voortdurend beïnvloeden. Voedings- en leefstijlfactoren kunnen daarom samen een grote bijdrage leveren aan je botgezondheid.

Bronnen kunnen opgevraagd worden bij de redactie.

Rineke Dijkinga is opgeleid als natuurgeneeskundig en orthomoleculair therapeut. Ruim 15 jaar lang heeft ze mensen met chronische klachten begeleid in haar praktijk op het gebied van voeding en leefstijl. Inmiddels richt ze zich volledig op het inspireren van mensen om te kiezen voor onbewerkt, gezond, duurzaam en divers voedsel via haar boeken, lezingen, platforms, magazines en trainingen. www.rinekedijkinga.nl