Door: Claudia de Vos
Momenteel bevinden we ons in wereldwijde crisissituatie, waarbij ieder van ons, in verschillende mate, stress ervaart. Dat we, onder andere om deze reden, massaal de bossen intrekken, is niet alleen om ‘even eruit te zijn’. We ervaren in eigen persoon hoe rustgevend het kan zijn om ons in het groen te begeven. Wat is het dat mensen zo aantrekt in de natuur, waarom ervaren we die rust op het moment dat we in de bossen zijn? Uit welke componenten bestaat die natuurbeleving dan? En, is het mogelijk een dergelijk rustgevend effect ook op een andere manier te verkrijgen?
Op het moment dat we buiten zijn ervaren we de natuur met al onze zintuigen: we kijken naar het groen, we horen de vogels fluiten of de bomen ruisen, voelen het zacht verende bladerdek onder onze voeten. Maar een component dat onzichtbaar en een belangrijk onderdeel is van dat gevoel van het ‘in de natuur zijn’, is geur. Waar bestaat die geur van natuurbeleving uit en wat doet dat met ons? Een ‘bosgeur’ kan bestaan uit diverse aromatische stoffen afkomstig van (organisch) materiaal zoals bomen, planten, bloemen, mossen en aarde; in diverse staat van bloei tot verrotting. Naarmate het voorjaar vordert en het kwik omhooggaat, komen er meer geuren vrij. Dat een dergelijke ervaring kan bijdragen aan het rustgevende effect van een natuurbeleving, is niet zo verwonderlijk. Op het moment dat we een geur ruiken die we als aangenaam ervaren, gaan we dieper ademen waardoor daadwerkelijk ook onze ademhaling verandert. Een rustiger ademhaling werkt kalmerend. Ook de inhoudsstoffen van sommige natuurlijke geuren spelen een rol op de ademhaling. Zo heeft bijvoorbeeld dennengeur een slijmoplossend vermogen door de aanwezigheid van monoterpenen, zodat we letterlijk de neus voelen opengaan. We kunnen hierdoor beter ruiken en dieper ademhalen. Dit is een voorbeeld hoe een geur een fysiek effect op ons kan hebben.
Elke natuurlijke geur, ik doel in dit artikel op essentiële oliën, heeft zo zijn eigen specifieke eigenschappen. Behalve een fysiek effect, is er ook een effect op de psyche. Het zijn niet alleen de inhoudsstoffen van geur die verantwoordelijk zijn voor een effect op ons lichaam, het is ook onze beleving. En die hangt niet alleen maar samen met onze persoonlijke invulling daarvan, die hangt ook samen met onze cultuur, onze historie en de context waarin we iets ruiken. Ook de manier van geur waarnemen, bewust of onbewust, speelt een rol.
Om zicht te krijgen op wat diverse geurbelevingen kunnen oproepen, heb ik een ‘aromatisch kompas’ samengesteld. Het kompas kan als hulpmiddel worden gebruikt wanneer er bijvoorbeeld te weinig kennis over essentiële olie aanwezig is. Het kompas bestaat uit geurprofielen waarin de bovengenoemde eigenschappen van de geuren aan elkaar worden gekoppeld. Uit deze eigenschappen is een kernbegrip ‘gedestilleerd’ dat uit één of meer woorden bestaat. Je kunt een dergelijk begrip gebruiken om, in combinatie met de geur, jezelf positief te conditioneren. Dit kun je dan bijvoorbeeld inzetten tijdens bepaalde momenten waarmee dat kernbegrip een verbinding heeft. Zo heeft de grove den bijvoorbeeld als kernbegrip ‘rust en ruimte’. Dit zegt iets over het buitengevoel dat de geur oproept en de inhoudsstoffen die daaraan bijdragen.
Zodra de geur daarbij ook in een context wordt geplaatst is er sprake van een intensere beleving; denk aan de wandeling in het bos buiten waarbij al onze zintuigen worden geactiveerd. Het ervaren van een geur kan worden versterkt op het moment dat we ook de bijbehorende beelden aanbieden. Daarmee komen we aan een volgend punt: kan een natuurbeleving ook binnen plaatsvinden en kan dit eenzelfde rustgevend effect hebben? Ter illustratie een praktisch voorbeeld hoe ik dit in een van mijn vroegere geurkunstprojecten heb toegepast. De beleving was gericht op mensen die door omstandigheden langdurig aan bed gekluisterd waren of niet naar buiten konden. Het bestond uit het bekijken van trage, zelfgemaakte natuur(video)beelden met natuurgeluiden en het aanbieden van een geur door het geven van een handmassage (kijken, luisteren, voelen en ruiken). Het idee won in 2009 de derde prijs bij ‘Terres de Femmes’ (Yves Rocher Foundation). Maar hoe mooi het ook was, levensvatbaar was het helaas toen niet; in de praktijk bleek het te veel ‘gedoe’. Ik vermoed echter dat nu, door het gemak van een smartphone, iPad of laptop waarmee we filmpjes kunnen tonen, dit project een betere kans van slagen zou hebben. Ook door het grote aanbod van verstilde natuurvideo’s op YouTube zou het op grotere schaal makkelijker te realiseren zijn. Als daarbij de ‘juiste’ geur wordt aangeboden, een geur die in relatie staat met buiten zijn (zoals de geur van de grove den), heb je al een prettige ‘natuurbeleving’ voor mensen die niet in staat zijn zelf naar buiten te gaan. En wanneer je tijdens deze ontspannende beleving ook nog eens de eigenschappen (het kernbegrip) benoemt, ‘deze geur geeft rust en ruimte’, conditioneer je daarmee ook een terugkerend prettig gevoel zodra de geur opnieuw wordt geroken. Met niet al te veel moeite toepasbaar in een zorgomgeving of aan te leren aan mantelzorgers. Mocht de handmassage nog niet kunnen vanwege de pandemie, kan het ruiken, kijken en luisteren al voor een fijn, ontspannend moment zorgen.
Al we teruggaan naar de hedendaagse praktijk, in hoeverre wordt daar natuurbeleving al binnenshuis toegepast? En hoe wordt daar omgegaan met het bewust sturen van zintuiglijke prikkels? We zien al vaak dat, naast echt groen, afbeeldingen van bossen en groen worden aangeboden op diverse zorglocaties om te zorgen voor een prettiger omgeving voor de cliënt. Uit onderzoek blijkt dat niet alleen het groen zelf – daadwerkelijk planten – maar ook afbeeldingen al kunnen bijdragen aan het gevoel van een prettiger omgeving. Zintuiglijke ervaringen als uitgangspunt voor het scheppen van een aangename plek om te verblijven, kennen we vanuit de praktijk als een ‘healing environment’. De snoezelruimte, de voorloper hiervan, is gebaseerd op hetzelfde principe. Zachte zintuiglijke prikkels die zorgen voor een aangename omgeving om te ontspannen. Een dergelijke omgeving is uitermate geschikt voor locaties waar behoefte is aan een instant rustmoment.
Naast het aanbieden van afbeeldingen wordt bij het scheppen van een ‘healing environment’ ook aangenaam kleurgebruik, licht en geluid toegepast. We zien in commerciële situaties dat dit al op grotere schaal wordt toegepast in lobby’s van hotels, in sauna’s, winkelketens, recepties in een bedrijf, maar ook op plekken zoals ziekenhuizen of poliklinieken. Het Erasmus MC in Rotterdam is hiervan een goed voorbeeld; hier hebben de architecten al tijdens de bouw rekening gehouden met al deze aspecten. Van lichtinval tot uitzicht op het groen, routes, geluidsabsorptie en kleurtoepassingen. Wat echter een uitdaging lijkt te zijn bij het scheppen van healing environment, is het op de juiste manier geur toepassen. Dat betekent een geur kiezen die congruent is met de waarneming, die over het algemeen zorgt voor het gevoel dat je voor ogen hebt, de meest geschikte inhoudsstoffen bevat en op de juiste manier wordt verspreid. Het is al heel wat dat er überhaupt een geur wordt toegepast en als het gebeurt, wordt daar helaas meestal de minste aandacht aan besteed. Geurtoepassing blijft vaak steken bij een omgeving als het toilet en als ‘bestrijding’ van nare luchtjes.
Zo worden er bijvoorbeeld synthetisch nagemaakte geuren gebruikt, verspreidingsmanieren toegepast waardoor de geur te sterk of zwak is of een geur gekozen die niet overeenkomt met de waarneming. Als er gebruikgemaakt wordt van synthetische geuren, loop je tegen het volgende aan. Synthetisch nagemaakte geurstoffen bevatten niet dezelfde inhoudsstoffen als natuurlijke geuren (essentiële oliën). Dat betekent dat bij gebruik van synthetische geuren een deel van het effect van de geur blijft liggen. Op het moment dat bijvoorbeeld bergamot wordt toegepast en we daarvoor de natuurlijke, heel essentiële olie gebruiken, maken we ook gebruik van de stoffen die zorgen voor de aanmaak van neurotransmitters waardoor we ons prettiger voelen. Nagemaakte geuren werken alleen op de herinnering, maar hebben een dergelijk fysiek effect niet. Op het moment dat de geur niet op de juiste manier verspreid wordt, kan er ook wel bij een te grote geurdosering geurirritatie ontstaan: het is te intensief aanwezig. Een voorbeeld daarvan was een bestuurder in een metrolijn in Amsterdam (tijdens een onderzoek uitgevoerd om ‘schoon’ gedrag te beïnvloeden) die de leiding van de geurverspreiding dichtplakte omdat deze zich aan de doorlopende stroom van de geur irriteerde. Een voorbeeld van niet-congruent geur aanbieden komt voort uit het onderzoek waarbij winkeliers bepaalde boeken en producten aanboden met een niet-bijpassende geur, wat een tegengesteld effect op het koopgedrag had.
Al met al lijkt het nogal een opgave met geur te gaan werken en vraag je je misschien af of het de moeite waard is. De vraag zou echter moeten zijn: waarom zou je wel een licht- of kleurplan maken bij het ontwerp van een healing environment en niet een geurplan? Zeker als we bedenken dat geur potentieel heeft om bij te dragen aan algeheel welbevinden en stressvermindering. Het is dus zeker de moeite waard.
Nog een toepassing van geur in de praktijk onthult een andere belangrijke functie van geur. Geur brengt namelijk communicatie op gang; het ruiken van een geur doet praten. Geur is rechtstreeks verbonden met dat gedeelte van de hersenen, het episodische geheugen, waar onze emoties en herinneringen zijn gesetteld. In het andere deel van de hersenen, het semantische geheugen, bevindt zich ons taalvermogen. Het is ook precies de reden waarom we moeite hebben om een geur onder woorden te brengen; de geurinformatie loopt via een andere weg. En hoe vervelend is het als er iets op het puntje van je tong ligt en je er maar geen woorden voor kunt vinden? Precies, je gaat in overleg met een ander. In je praktijk kun je van dit aspect gebruikmaken om een gesprek op gang te brengen bij gesprekstherapie of coachingsessies.
In de wachtkamer van de eigen praktijk kunnen we geur toepassen om een bepaalde sfeer op te roepen. Het beste werkt dat dus door overeenkomstige zintuiglijke prikkels aan te bieden zodat er een omgeving kan worden gesuggereerd waardoor een bepaald gevoel wordt gestimuleerd. Dat kan dus méér zijn dan alleen het meest toegepaste ‘rustgevende’ effect. We kunnen daarnaast, op het moment dat we een geur ervaren die ergens anders op lijkt dan het beeld, ook op het verkeerde been worden gezet. In dat opzicht zijn we als mens makkelijk beïnvloedbaar. Dit effect kan trouwens ook voor verrassende situaties zorgen en ik pas het soms toe in mijn geurkunstinstallaties. Dan bied ik de geur in een bepaalde context aan en daag ik de waarnemer uit door deze in een andere richting te sturen waardoor er vragen worden opgeroepen. Geurkunst is daarmee een interessant medium om te spelen met de psychologische effecten hiervan. Zo heb ik in mijn installatie ‘Gesundheit!’ een verwarrend beeld gecreëerd. De installatie, een opstelling die doet denken aan een dokterspraktijkachtige situatie, rook naar eucalyptus. Door het beeld van deze ‘wachtkamer’ (met een neus aan een infuus) kreeg de eucalyptus de context van medische, ongemakkelijke geur. Een van de suppoosten (tijdens mijn expositie Raw Materials in kasteel Groeneveld) vertelde dat ze steeds terugkeerde naar de zaal voor de heerlijke geur, maar als ze installatie zag, moest ze steeds maar aan het ziekenhuis denken. Was dezelfde geur in een sauna geroken, dan had deze de context van ontspanning gekregen. De installatie was in mei 2021 tijdens de expositie ‘Ondertussen hier’ in Loods 6 in Amsterdam opgesteld.
