ASMR: antidepressivum van de toekomst?

Door: Ria Teeuw

Kraken, krassen, kreukelen en fluisteren

Aangenaam kippenvel in je achterhoofd door het geluid van een fluisterende stem, geaai over een pluizig bolletje of een kwast. Ook het gevoel van een hand die door het haar strijkt, kan het oproepen. Er is heel wat mogelijk met Autonomous Sensory Meridian Response (ASMR). Als je er gevoelig voor bent, beschik je over het ultieme middel om te ontspannen. Waarschijnlijk is het zo oud als de mensheid zelf, maar pas de laatste jaren wordt er over gepubliceerd. Een echte boost daarvoor gaf het programma De Wereld Draait Door in 2012, toen Matthijs van Nieuwkerk twee vrouwen interviewde die ASMR-filmpjes plaatsten op YouTube.

Een beetje lacherig werd er zo nu en dan wel over gedaan tijdens de uitzending. De dames bleven echter onverstoord en demonstreerden zelfbewust hun technieken. Het is natuurlijk heel gemakkelijk om er de spot mee te drijven als je er zelf niet gevoelig voor bent. Bovendien, voor sommige mensen is het moeilijk, zo niet onmogelijk, om zich te verplaatsen in een ander als het om een fenomeen gaat dat ze niet kennen. We hebben allemaal een beeld bij begrippen als pijn, jeuk, een lekkere of vieze smaak, maar kippenvel in je achterhoofd als je iemand hoort fluisteren, is toch echt van een andere orde. Misschien is door dit onbegrip wel de term ‘braingasm’ ontstaan, een afgeleide van ‘orgasme’, waardoor het meteen een bepaalde lading krijgt. Onterecht, want met seksualiteit heeft ASMR niets te maken. Wat overeenkomt, is dat het een heel prettig gevoel oproept. Maar het zou wel jammer zijn als een dergelijk etiket in de hand zou werken dat mensen hun ASMR-gevoeligheid dan maar liever voor zich houden.

Ondertussen zijn er heel wat ASMR-filmpjes op YouTube te vinden. Ze worden veel bekeken en beluisterd. Het fijne gevoel dat ze teweegbrengen, is het gevolg van de hormonen endorfine, dopamine, oxytocine en serotonine die vrijkomen tijdens een ASMR-beleving. En die kan zich op verschillende manieren voordoen:

• door te kijken, bijvoorbeeld naar herhalende handelingen
• door te luisteren, bijvoorbeeld naar aangename geluiden
• door te voelen, bijvoorbeeld als iemand je streelt of kriebelt.

Onderzoeker Craig Richard van de Shenandoah University zegt in een interview van het Amerikaanse Smithsonian Magazine: ‘ASMR wordt meestal ervaren vanaf jonge leeftijd door interactie van kinderen met familie en vrienden. De hele werking van ASMR is daarop gebaseerd. De reden dat mensen zich relaxed voelen als ze naar een ASMR-filmpje op YouTube kijken en luisteren, is dat de zachte spraak en rustgevende handbewegingen doen denken aan het gedrag van hun ouders. Het is patroonherkenning: ons brein herkent het patroon van iemand met een zacht gefluister en dat vinden we rustgevend.’ Of zijn theorie klopt? De wetenschap is nog lang niet zo ver om zich erover uit te spreken.

Overigens zijn er nog meer theorieën. Eén daarvan legt een link met synesthesie, waarbij naast elkaar gelegen hersengebieden die zintuiglijke prikkels verwerken, de prikkels met elkaar vermengen. Een voorbeeld daarvan is dat sommigen cijfers met kleuren associëren. Het cijfer 1 staat dan bijvoorbeeld voor blauw en 2 voor geel. Een andere theorie is dat ASMR verwant is aan misofonie, waarbij iemand juist een extreem negatieve reactie heeft op bepaalde, onschuldige geluiden als smakken of luidruchtig kauwen. Een reactie die juist het tegenovergestelde lijkt van ASMR. Volgens postdoctoraal onderzoeker neuropsychologie Anouk Keizer van Universiteit Utrecht zou je ze misschien beide kunnen indelen aan weerszijden van een spectrum, waarbij ze stelt dat de meeste mensen zich in ‘het midden’ daarvan bevinden.

Maar of je absoluut op die manier verband kunt leggen met ASMR, daar zet ze toch vraagtekens bij. ‘Meer onderzoek is nodig’, stelt ze. ‘Wat er duidelijk niets mee te maken heeft, zijn esthetische ervaringen als kippenvel krijgen als je een mooi muziekstuk hoort of een prachtig kunstwerk ziet. Dat is vooral excitement.’ ASMR heeft daarentegen alles te maken met diepe ontspanning. Ze vermoedt dan ook dat het fenomeen de potentie heeft om een psychische behandeling te zijn voor bepaalde problemen, zoals nu soms mindfulness wordt ingezet bij depressie of burn-out. ‘Of dat in de toekomst echt mogelijk wordt, moeten we gaan uitvinden.’ Heel fascinerend vindt ze dat dezelfde YouTube-filmpjes op verschillende mensen verschillende uitwerkingen hebben. ‘Het zegt voor mij iets over hoe onze hersenen werken.’

Afgelopen oktober deed zij een experiment op het Utrechtse Betweterfestival, een evenement ‘dat met wetenschappers, schrijvers en artiesten de grenzen opzoekt’. Ze legde verschillende bezoekers filmpjes voor waarvan sommige wel ASMR zouden kunnen opwekken en andere niet. Na afloop vroeg ze hun wat ze hadden beleefd en hoe ze zich erbij hadden gevoeld. De resultaten neemt ze mee bij verdere studies. Maar opmerkelijk is volgens haar wel dat veel ASMR-filmpjes effectiever blijken te zijn dan antidepressiva. ‘Toch bekijk ik het als onderzoeker sceptisch’, geeft ze aan. ‘Voordat de wetenschap zich kan uitspreken of het als alternatief kan dienen, moeten we eerst uitzoeken hoe het werkt, wat het doet en of je het kunt aanleren. En ook is er de vraag of het mogelijk is een ASMR-film te maken die voor iedereen werkt. We weten wel dat ASMR echt iets is, maar verklaren kunnen we het nog niet.’

Een ander onderzoek werd uitgevoerd door de Universiteit van Sheffield in Engeland onder leiding van Dr. Giulia Poerio. Dat ging uit van twee groepen, waarbij de ene groep bestond uit mensen die getriggerd werden door ASMR-video’s. De andere groep bestond uit mensen die er ongevoelig voor waren. Er deden in totaal 800 proefpersonen mee. Bij de eerste groep bleek de hartslag gedaald en de huidgeleiding toegenomen, wat bewijst dat ASMR-video’s kijken fysieke gevolgen heeft. Ook ervoeren de deelnemers diepere sociale connecties en andere positieve emoties. De proefpersonen in de tweede groep hadden deze voordelen niet. Daarnaast bestond het onderzoek uit een enquête die gehouden werd onder 1000 mensen. Ook deze waren verdeeld in ASMR-gevoeligen en niet-gevoeligen. Daaruit kwam naar voren dat de eerste groep zich kalmer, blijer, minder stressvol en minder somber voelde dan de andere groep.

Het is een onderzoek dat Keizer ook zeker zal betrekken bij haar eigen werk. Wat haar vooral interesseert, zijn de sterke lichamelijke effecten die ASMR teweeg blijkt te brengen. Keizer: ‘Dat het de hartslag naar beneden brengt en de huidgeleiding omhoog, lijken tegenstrijdige effecten die tegelijkertijd plaatsvinden,’ vertelt ze, ‘maar volgens onderzoekers is het wel te verklaren omdat het om een complexe emotionele toestand gaat, een soort kalme staat van excitement. En wat heel bijzonder is, is dat de daling van de hartslag groter is dan bij een gemiddelde mindfulnesstraining. Binnen de wetenschap is nu de vraag hoe we het fenomeen kunnen categoriseren. In elk geval verwachten we dat AMSR inzicht zal geven in hoe onze zintuigen werken.’

Wat het onderzoek van de Universiteit van Sheffield ook inzichtelijk maakte, was wat allemaal een ASMR-beleving kon opwekken. Driekwart van de deelnemers gaf aan dat ze die kregen door ‘zachtjes praten’, ‘fluisteren’ en ‘met het haar spelen of dat borstelen’. De helft noemde ook ‘persoonlijke aandacht, tikken op houten en/of plastic ondergronden, naar de kapper gaan en kijken naar langzame handbewegingen. ‘Het gaat dus vooral om simpele en alledaagse situaties’, concludeert Keizer. Ook was ze benieuwd of ze achter de kenmerken van een goede ASMR-video kon komen. Voor het antwoord op die vraag kwam ze terecht bij de resultaten van weer een ander Engels onderzoek. Daaruit kwam naar voren dat de geluiden realistisch moesten zijn met veel aandacht voor details en ze moesten uitgevoerd zijn in een langzaam tempo.

Volgens Keizer is het opvallend dat in de video’s voornamelijk aantrekkelijke, jonge vrouwen te zien en te horen zijn, terwijl ASMR niets met seks te maken heeft. ‘Daarom heeft Jennifer Allen de medisch klinkende naam Autonomous Sensory Meridian Response bedacht, alsof het een aandoening is’, vertelt ze. ‘Het gaat erom dat mensen er zonder gêne over kunnen praten.’ Jennifer Allen is verbonden aan de ASMR University in de VS. De oprichter daarvan is de eerdergenoemde Craig Richard, schrijver van het boek Brain tingles. De university op internet bestaat uit een ‘Resources center’ en een ‘News center’. De eerste biedt links naar allerhande informatie over ASMR en de tweede houdt de bezoekers op de hoogte van nieuws omtrent het onderwerp. Doel van de site is meer bekendheid te geven aan het fenomeen. Maar waar het vooral om draait is dat ze anderen willen inspireren om onderzoeksprojecten naar de sociale en biologische aspecten van ASMR te starten.

Inmiddels blijft het aantal ASMR-filmpjes op YouTube groeien. Een enkele duurt zelfs meer dan een uur. Als je ze bestudeert, valt op hoe creatief de makers te werk gaan. Ga er maar aan staan, een hele tijd allerlei woordjes fluisteren en met allerlei voorwerpen krabbelen, kraken, krassen en kreukelen. Het repertoire raakt toch een keertje op zou je denken. Maar het ene filmpje is nog inventiever dan het andere. Door de grote variatie aan geluiden en bewegingen vindt waarschijnlijk elke toeschouwer wel iets van zijn of haar gading.

In Nederland hebben we een echte ASMR-artiest: Isabel Meijering. Ze is eigenaar van het Avalon Fitcentre, een fitnesscentrum met vestigingen in Nijmegen en Wageningen. En ze bezit haar eigen YouTube-kanaal. In een interview voor Man Repeller, een modetijdschrift op internet, vertelt ze dat ze de video’s maakt zodat mensen zich kunnen ontspannen en beter in slaap kunnen vallen. Een mooie bijkomstigheid vindt ze dat haar filmpjes ook blijken te helpen bij angst, depressies en migraine. Zelf kan ze binnen vijf minuten in slaap vallen als ze een ASMR-video bekijkt. Het resultaat is dat ze zich de andere dag geweldig voelt en de hele dag beter in staat is om stressvolle situaties aan te pakken. Dagelijks ontvangt ze tien à vijftien berichten van mensen die haar willen laten weten hoe goed ze hen heeft geholpen. ‘Ik heb veel tijd gestopt in mijn video’s en de kijkers waarderen echt wat ik maak.’

Op de dagen dat het wat stiller is in haar sportschool, heeft ze tijd om de filmpjes in elkaar te zetten. Inspiratie haalt ze overal vandaan, van geluiden die ze hoort en uit de boeken die ze leest. Ze put zelfs uit haar dromen. Haar eigen theorie over wie vatbaar is voor ASMR luidt: ‘Hoe empathischer je bent of hoe opener, hoe gemakkelijker het voor je is om tintelingen te voelen.’

Voor de toekomst ziet ze voor ASMR wel een rol weggelegd met virtual reality en ook zou ze graag ASMR-evenementen willen organiseren in bioscopen. ‘Die hebben een geweldig surround soundsystem. De taboes rond ASMR vervagen, maar het is bij lange na niet zo bekend als mindfulness of meditatie. Het is nog steeds een geheim dat je moet ontdekken op YouTube.’

Bronnen: YouTube, NRC Handelsblad, Podcast Focus Wetenschap Radio 1, Tijdschrift Happinez