Samengestelde gezinnen komen steeds vaker voor in de praktijk van een psychosociaal therapeut. Als je als psychosociaal therapeut werkzaam bent, krijg je zeker vroeg of laat te maken met samengestelde gezinnen, omdat kinderen, jongeren of hun ouders erdoor vastlopen. Volwassen cliënten die zelf in een samengesteld gezin zijn opgevoed, hebben op latere leeftijd regelmatig nog de nodige blauwe plekken die aandacht vragen.
Er wordt over een samengesteld gezin gesproken als je een relatie aangaat met iemand die kinderen meeneemt uit een vorige relatie. Er is dan ineens sprake van een stiefvader, stiefmoeder, een plusmamma, of ook wordt er gesproken over bonuskinderen, bonusvader of een bonusmoeder.
Waarom samengestelde gezinnen vaak vastlopen
Je bent gescheiden of je partner is overleden, natuurlijk wil je verder met je leven en je hoopt weer iemand te vinden. Voor de kinderen is dat niet zo vanzelfsprekend en de keus om samen verder te gaan in een samengesteld gezin kent zijn eigen dynamiek en problemen. Het is dan ook niet altijd een succes.
Verschillende onderzoeken geven aan dat ruim 60% van de samengestelde gezinnen niet blijvend is, na 5 jaar alweer uit elkaar zijn. Een onderzoek van het CBS geeft aan dat ruim 500.000 van alle minderjarige kinderen een onderdeel zijn van een samengesteld gezin. Een andere naam die hieraan ook wel wordt gegeven, is complexe gezinsverbanden. Er zijn successen maar een samengesteld gezin tot een succes maken gaat niet vanzelf.
Twee subculturen die samenkomen
Bij een samengesteld gezin worden twee bestaande subculturen samengevoegd. Er zijn een aantal gewoontes, normen en waarden die plotseling met elkaar vermengd worden. Als volwassenen is dit al erg wennen en zoeken, maar de kinderen hebben hier niet voor gekozen. De loyaliteit van de kinderen naar hun andere biologische ouder speelt ook een grote rol. Hoe die zich hierin opstelt, kan een positieve invloed hebben.
Systemisch kijken naar samengestelde gezinnen
Systemisch gezien kan er bij een samengesteld gezin veel verwarring optreden. Daar waar je onderdeel was van een groter geheel (bloedverwanten), lopen nu familielijnen door elkaar heen. Daar waar je eerst het oudste kind was, ben je mogelijk nu de jongste of plotseling er ergens tussenin.
Systemisch gezien is het van belang het oorspronkelijke systeem zoveel mogelijk vast te houden, probeer niet het oude systeem te veranderen maar in stand te houden naast het nieuwe systeem. Bemoei je als nieuwe partner niet met de opvoeding. Laat de biologische ouders de ouders zijn en de nieuwe partner een extra, ofwel de bonus. Geef het kind de ruimte om zelf de nieuwe partner een plek te geven en dring het niet op. Wees geduldig, je kunt je droom van een nieuw gezin niet afdwingen.
Hoeveel tijd kost het om balans te vinden
Er worden verschillende jaartallen genoemd over de tijd die een samengesteld gezin nodig heeft om de balans te vinden, tussen de twee en zeven jaar. Er zijn verschillende websites, er is veel literatuur en veel hulpverleners hebben zich gespecialiseerd in de voorlichting en ondersteuning van samengestelde gezinnen. Het is belangrijk dat jij als psychosociaal therapeut er ook de nodige kennis van hebt zodat je potentiële cliënten kunt ondersteunen.
Meer vakinhoudelijke artikelen voor psychosociaal therapeuten lees je in ons TCC Magazine overzicht.
Wat onderzoek zegt over samengestelde gezinnen
De cijfers die Van Hal aanhaalt, sluiten aan bij wat het CBS en het Nederlands Jeugdinstituut rapporteren: samengestelde gezinnen zijn een substantieel en groeiend deel van het Nederlandse gezinslandschap, en de overgang gaat voor kinderen gepaard met een verhoogd risico op loyaliteitsconflicten en aanpassingsproblemen, vooral in het eerste jaar na de gezinsverandering. Onderzoek benadrukt dat de kwaliteit van de relatie tussen het kind en de nieuwe partner van de ouder, en niet zozeer de gezinsvorm op zich, bepalend is voor hoe een kind zich op langere termijn ontwikkelt.
Dat onderstreept het belang van de systemische aanpak die Van Hal beschrijft: geduld, de biologische ouders in hun rol laten en het kind de tijd geven om zelf een band op te bouwen met de nieuwe partner, in plaats van die relatie te forceren.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt het voordat een samengesteld gezin stabiel is?
Onderzoek en praktijkervaring noemen uiteenlopende termijnen, meestal tussen de twee en zeven jaar. De precieze duur hangt sterk af van de leeftijd van de kinderen, de kwaliteit van de communicatie tussen alle betrokken volwassenen en hoeveel ruimte er is voor het eigen tempo van het kind.
Moet de nieuwe partner meteen meebeslissen over de opvoeding?
Nee. De systemische aanpak adviseert juist om de biologische ouders de opvoeding te laten voeren, terwijl de nieuwe partner zich in eerste instantie opstelt als een extra, ondersteunende volwassene in plaats van een gelijkwaardige opvoeder.
Waar kunnen samengestelde gezinnen terecht voor ondersteuning?
Naast psychosociaal therapeuten die gespecialiseerd zijn in gezinssystemen, bieden ook het Nederlands Jeugdinstituut en diverse oudercursussen voorlichting en begeleiding. Bij aanhoudende spanningen is het verstandig om professionele hulp in te schakelen voordat conflicten verharden.
Ruud van Hal, Psychosociaal Therapeut
Stichting Rosegaarden
