Veel therapeuten kunnen met een cliënt of koppel best een goed gesprek voeren over hun partnerrelatie. Maar een goed gesprek is nog geen relatietherapie. Daar is meer voor nodig. Er is nu een nieuwe methode voor relatietherapie die daarbij kan helpen: Integrative Behavioral Couple Therapy (IBCT). Met die methode kan je koppels helpen om op effectieve wijze hun relatie nieuw leven in te blazen en problemen te overwinnen.
IBCT
IBCT is een moderne vorm van relatietherapie, ontwikkeld in de Verenigde Staten, en valt onder de zogenoemde ‘derde generatie cognitieve gedragstherapieën’. Het motto van IBCT is: accepteer wat je niet kan veranderen en stop je energie in dingen die wél beïnvloedbaar zijn. Deze combinatie van acceptatie en verandering is uniek aan en kenmerkend voor IBCT. Het weerspiegelt een positieve maar wel realistische kijk op en aanpak van relatieproblemen.
Verschillen als bron van conflict
Volgens de visie achter IBCT ontstaan relatieproblemen doordat partners op een onhandige of destructieve manier omgaan met de verschillen tussen hen. Denk aan verschillen in behoeften, waarden, voorkeuren of persoonlijkheid. De ene partner is bijvoorbeeld veel extraverter van aard en wil veel vaker samen de deur uit dan de andere. Of de één heeft meer behoefte aan seks dan de ander. Dat kan zorgen voor strijd en onderlinge spanningen. Daaraan onderliggend zijn vaak gevoelens van onrust, angst of twijfel. Mensen voelen zich, doordat hun partner iets anders wil of vindt, niet begrepen, niet gezien, onzeker, gekwetst of afgewezen, ook al bedoelt de ander dat helemaal niet zo.
Vermijding als bottleneck
Die onderliggende gevoelens zijn niet prettig. Veel mensen vinden ze lastig te verdragen en vermijden ze liever. In plaats van deze kwetsbare gevoelens onder ogen te komen en te verwoorden naar hun partner, proberen mensen het verschil tussen hen op een onhandige manier te dichten. Ze maken ruzie over wie er gelijk heeft of passen zich onevenredig aan. De meer introverte partner gaat bijvoorbeeld met flinke tegenzin vaak mee naar feestjes en uitjes, alleen maar om ruzie te vermijden. Ondertussen bouwt hij/zij wrok op tegen zijn/haar partner en ontstaan er spanningen in het contact. Of er ontstaan flinke ruzies over seks in een poging er samen uit te komen. Het vermijden van die kwetsbaarheid werkt averechts. Het overmatig aanpassen of de boosheid drijft partners steeds verder uit elkaar. Na veel geruzie zoekt degene die vaker seks wil ‘het’ bijvoorbeeld stiekem bij een ander. Hij heeft het gevoel er met de eigen partner toch niet uit te komen.
Kwetsbaarheid leren verdragen
De realiteit is dat partners altijd van elkaar verschillen, al is het maar een beetje. Enige mate van onrust, twijfel, angst en onveiligheid is dus inherent aan een partnerrelatie. In IBCT helpt de relatietherapeut partners deze kwetsbare gevoelens onder ogen komen en de verschillen waar ze uit voortkomen, accepteren en respecteren. Dan kunnen deze kwetsbare gevoelens verwoord worden naar de partner, waardoor er begrip ontstaat voor elkaar. Van daaruit kan een houding ontstaan van ‘agree to disagree’: het is oké om te verschillen. Sterker nog, misschien heeft dat juist wel voordelen! Pas als er respect is voor het verschil kan er écht gezocht worden naar oplossingen of compromissen die aan beide partners recht doen. Partners zoeken dan immers ‘samen’ naar een oplossing vanuit acceptatie, respect en wederzijds begrip, in plaats vanuit onbegrip of boosheid. De extraverte persoon en diens partner kunnen dan bijvoorbeeld afspraken maken over uitjes en wat je daarin wel en niet van elkaar mag en kan verwachten. Maar daarvoor moet je eerst wel open en eerlijk zijn over wat je voelt en wilt en je kwetsbaar opstellen. Ook al is iets eng om te zeggen of pijnlijk om te horen.
Beter communiceren
Door het accepteren en verdragen van verschillen en de moeilijke gevoelens die daarmee gepaard gaan, kunnen dysfunctionele communicatiepatronen veranderen. In plaats van verschillen uit de weg te gaan, leren partners er eerlijk en open over praten en uiting geven aan hun kwetsbaarheid. Patronen zoals op eieren lopen, doen alsof er niks aan de hand is en welles-nietes ruzies worden dan overbodig. De grootste strijd is dan vaak wel uit de relatie. Daarna stimuleert de relatietherapeut die met IBCT werkt, partners om positieve veranderingen aan te brengen in de relatie die eerder, door boosheid of dysfunctionele communicatie, nooit van de grond kwamen.
Net zoals veel andere methoden voor relatietherapie (denk aan EFT) is IBCT een algemene aanpak. Dat wil zeggen, ze valt toe te passen op praktisch alle problemen die partners binnen een relatie kunnen ervaren. Het gebruik van een effectieve methode, zoals IBCT, vormt een essentiële competentie van een relatietherapeut.
Voordelen van het werken met IBCT
IBCT is effectief. IBCT is een van de best onderzochte therapievormen ter wereld. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat IBCT de relatietevredenheid verhoogt, relatieproblemen doet afnemen en partners helpt om beter met elkaar te communiceren. Ook na afloop van de therapie – zelfs tot jaren later – verbetert de tevredenheid met de relatie nog.
IBCT sluit goed aan. IBCT sluit aan bij de in Nederland dominante visie en aanpak van psychische problemen, namelijk dat van de tweede en derde generatie cognitieve gedragstherapie. Daarbij passend is dat IBCT al in weinig sessies voor veel voortgang kan zorgen.
IBCT is relatief makkelijk eigen te maken. IBCT geeft de therapeut een heldere leidraad voor therapie met veel concrete oefeningen en technieken die meteen ingezet kunnen worden. Deze zijn beschreven in het boek IBCT-behandelprotocol voor relatietherapie dat is geschreven door psychologen en relatietherapeuten Pieternel Dijkstra en Aerjen Tamminga. Voor cliënten is er bovendien een werkboek ontwikkeld onder de titel Werkboek IBCT relatietherapie: 44 oefeningen voor een betere relatie. Ook hier kan de relatietherapeut uit putten.
IBCT laat het zweet op de juiste rug staan. Oefeningen en werkvormen vinden niet alleen plaats tijdens de sessies, maar ook thuis. Stellen moeten dus zelf aan de slag. De professional reikt aan, stuurt bij, verdiept, en moedigt aan.
Deskundige therapeut versus beunhaas
Helaas mag iedereen in Nederland zich ‘relatietherapeut’ noemen. Dat is een kwalijke zaak. Cliënten hebben recht op een competente en integere therapeut, en niet op iemand met alleen maar goede bedoelingen. Laat je dus goed opleiden als je het beroep van relatietherapeut ambieert! Dat start met een hbo- of wo-opleiding in de sociale sector, zoals maatschappelijk werk, psychologie, of sociaal werk. Daarna volgen hulpverleners vaak verschillende korte opleidingen om een competente relatietherapeut te worden. Zo kan je een vierdaagse basiscursus IBCT volgen, die geaccrediteerd is door verschillende beroepsverenigingen. Leren werken met een algemene methode voor relatietherapie, zoals IBCT, vormt dus een belangrijk startpunt voor de hulpverlener die wil gaan werken als relatietherapeut. Om koppels echt adequaat te helpen zul je echter ook meer specialistische kennis op moeten doen. Bijvoorbeeld over seksualiteit en overspel.
Seksualiteit en overspel
Het seksleven van partners maakt hun relatie speciaal. Seks deel je immers niet zomaar met iedereen. Seksuele problemen of onvrede zijn dan ook vaak onderwerp van gesprek in relatietherapie. Samen praten over seksualiteit is voor veel partners lastig, het ligt gevoelig. De ene partner heeft bijvoorbeeld vaker ‘zin’ dan de ander en men komt daar samen niet goed uit. Koppels helpen op seksueel gebied vraagt van de relatietherapeut specifieke kennis en technieken. Je moet bijvoorbeeld weten hoe seksuele opwinding ontstaat en wanneer er sprake is van een seksuele disfunctie en je moet doorverwijzen. Je moet koppels helpen woorden te geven aan hun verlangens en grenzen op seksueel gebied. Daarin valt voor een therapeut veel te leren.
Komt overspel uit, dan leidt dat vaak tot een crisis binnen de relatie. Partners zijn overstuur en kunnen dingen doen of zeggen waar ze later spijt van hebben. Soms betekent overspel zelfs het einde van de relatie. Stellen die kampen met recent overspel vormen, voor een relatietherapeut, een flinke kluif. Veel meer dan andere stellen zitten zij vaak vol negatieve emoties, zoals boosheid, verdriet, en/of jaloezie. Voordat er überhaupt te praten valt over de situatie moeten partners eerst hun emoties kwijt en wel op zo’n manier dat de relatie niet nog verder wordt ondermijnd. Besluiten partners samen door te gaan, dan kan de relatietherapeut stellen helpen het onderlinge vertrouwen te hervinden en lessen te trekken uit wat er is gebeurd. In het boek Overspel en jaloezie: richtlijnen voor behandeling worden vele IBCT-behandelprotocol adviezen en technieken beschreven om (ex-)partners te helpen bij het verwerken van overspel en het omgaan met jaloezie. Het boek verschijnt in november 2023 en is geschreven door psychologen en relatietherapeuten Pieternel Dijkstra, Aerjen Tamminga en Dick Barelds.
Adequate kennis en handvatten voor relatietherapeuten
Naast seksualiteit en overspel zijn er nog veel meer onderwerpen waarover een relatietherapeut goed ingelicht moet zijn. Over relaties bestaan namelijk nogal wat misverstanden, ook onder therapeuten. Zo wordt vaak gedacht dat bij spanningen in samengestelde gezinnen eerst de partnerrelatie moet worden versterkt. Natuurlijk moeten partners op één lijn zitten, maar minstens zo belangrijk is dat bij dergelijke spanningen de band tussen biologische ouder en diens biologische kinderen wordt versterkt. Zo valt er voor aanstaand relatietherapeuten veel te leren, bijvoorbeeld over open relaties, huiselijk geweld, vechtscheidingen, jaloezie en accommodatie (de situatie waarin de ene partner de psychische problemen van de andere partner in stand helpt houden).
Voor iedereen met een hbo- of wo-diploma in de sociale sector is IBCT-behandelprotocol Academy in september gestart met de opleiding Relatietherapeut ACT waarin al dit soort onderwerpen aan bod komen. De opleiding start 2 maal per jaar en in januari 2024 start weer een nieuwe groep. Naast kennis krijgt de student veel praktische handvatten aangereikt en gaat hij of zij actief aan de slag met medestudenten en ‘oefen-stellen’.
In de opleiding Relatietherapeut ACT leren studenten de belangrijkste relatietherapeutische competenties aan vanuit het gedachtegoed van de derde generatie cognitieve gedragstherapie. Deze competenties zijn gebaseerd op de competentieprofielen van de Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie (NVRG) en de American Association of Marital and Family Therapy (AAMFT). De jaaropleiding zit midden in het proces van accreditatie van diverse beroepsverenigingen. Meer informatie over de vierdaagse IBCT-cursus en de opleiding Relatietherapeut ACT vind je op de website van StressWise Academy.
Dr. Pieternel Dijkstra is hoofdopleider van de opleiding Relatietherapeut ACT van StressWise Academy. Ook verzorgt zij de vierdaagse cursus IBCT. Pieternel is psycholoog, relatietherapeut, auteur, docent en wetenschappelijk onderzoeker. Ze is expert op het gebied van IBCT en jaloezie binnen partnerrelaties.
