Overbeschermend Opvoeden: 3 Waardevolle Inzichten van een Psycholoog
Door Annemarie Vaarkamp
Nu mijn dochter dit schooljaar gestart is in de brugklas, met allerlei uitdagende situaties tot gevolg, gebeurde het weer eens: ik probeerde haar te behoeden voor stress, onzekerheid en ander onheil. En het lukte voor geen meter. Sterker nog: voor de herfstvakantie leek het erop dat ik – met mijn beschermingsdrift – dat onheil juist in de hand werkte. ‘Mama, denk jij soms dat ik het niet kán, of zo?’ Oei, rinkelende alarmbellen. Ik ben in een valkuil gestapt. Willen voorkomen dat mijn kinderen te maken krijgen met onzekerheden en worstelingen waar ik zelf ooit (en soms nog steeds wel) last van had.
Veel ouders zullen dit herkennen, ik hoor het vaak in mijn praktijk. En dan leg ik uit (want als het over een ander gaat, weet ik het natuurlijk wel) dat het op zich een heel mooi uitgangspunt is. Je beschermt je kind waar je kan. En tegelijk is het een onmogelijk haalbaar doel! Je kind zal dingen gaan meemaken die moeilijk zijn en zal later vast worstelen met zaken uit zijn of haar jeugd. En dat móet eigenlijk ook (let wel: ik heb het hier over dagelijkse tegenslagen, geen grote trauma’s).
Want stel dat het mogelijk was om ‘onbeschadigd’ op te groeien. Zonder moeilijkheden, zonder krassen op je ziel. En dan ga je op een dag, laten we zeggen als je tussen de 18 en 22 jaar bent, op jezelf wonen. Hoe ga je dan om met de onvermijdelijke uitdagingen die je als volwassene op je pad krijgt? Uit onderzoek blijkt dat mensen die heel beschermd zijn opgevoed daar later juist last van kunnen hebben. Hoe te dealen met onbegrip, tegenslag of negativiteit als je daar nooit echt mee te maken had? Moeilijkheden zijn onlosmakelijk verbonden met het leven, daar kunnen we maar beter mee leren omgaan.
Als ik terugdenk aan dingen die mij als kind geraakt hebben, zijn het vaak kleine, onvoorspelbare situaties die grote impact hadden. Een klasgenoot die zei dat ik een rare jurk aan had. Een grote jongen die de weg in de schoolgang versperde. Een leraar die impliceerde dat ik niet mijn best gedaan had terwijl dat wel zo was. Allemaal situaties die door mijn vader of moeder niet te voorzien waren. Het verschil maak je niet door te voorkomen, dat levert vooral stress op! Het verschil maak je door de manier waarop je als ouder reageert, als er toch iets pijnlijks aan de hand is.
De opmerking van mijn dochter maakte mij weer bewust: mijn kind is niet ik. Ze heeft haar eigen karakter, haar eigen beleving en eigen omgeving. Gelukkig maar! Kinderen mogen zelf de weg proberen te vinden en als het nodig is, ben je als ouder het vangnet. En ondertussen kunnen ouders leren omgaan met hun eigen oude pijn, onzekerheden of wat voor erfenis uit hun jeugd dan ook. Daar zijn zoveel verschillende mogelijkheden voor. Als je dat zelf als volwassene doet, geef je niet alleen een fantastisch voorbeeld aan je kind. Je weet daardoor ook dat jouw kind dat later net zo kan doen, als zich onverhoopt geworstel voordoet.
Annemarie Vaarkamp (44) werkt als psycholoog in haar praktijk De Binnenkamer, onder de rook van Eindhoven. Ze is getrouwd en heeft twee kinderen. Naast psycholoog is ze trouwambtenaar voor twee gemeentes in Noord-Brabant. www.de-binnenkamer.nl
Wat onderzoek zegt over overbeschermend opvoeden
De ervaring van Annemarie Vaarkamp sluit aan bij een groeiend onderzoeksveld naar de gevolgen van overbeschermend opvoeden, ook wel ‘helicopter parenting’ genoemd. Een systematische review in Frontiers in Psychology (PMC9176408), waarin 38 studies werden geanalyseerd, vond dat de meerderheid van de onderzoeken een direct verband laat zien tussen overbeschermend, controlerend ouderschap en symptomen van angst en depressie bij kinderen. Dit verband werd zowel bij adolescenten als bij volwassenen gevonden, wat suggereert dat overbeschermend opvoeden mogelijk levenslange gevolgen kan hebben voor angst- en stemmingsklachten.
Ander onderzoek, gepubliceerd op ScienceDirect, richtte zich specifiek op de rol van overbescherming bij de ontwikkeling van angstgevoeligheid bij adolescenten. Dit onderzoek liet zien dat overbeschermend opvoeden samenhangt met frustratie van psychologische basisbehoeften en met moeite om emoties te reguleren, wat op zijn beurt weer samenhangt met een hogere mate van angst.
Onderzoekers benadrukken dat er nog geen sterk longitudinaal bewijs is om te bepalen of overbeschermend opvoeden echt de oorzaak is van latere angstklachten, of dat er ook andere factoren meespelen. Toch is het beeld consistent genoeg om te concluderen dat kinderen ruimte nodig hebben om zelf met tegenslag te leren omgaan, precies het inzicht dat Annemarie in haar column beschrijft.
Voorkomen is niet altijd beter dan genezen
Veelgestelde vragen over overbeschermend opvoeden
Is overbeschermend opvoeden hetzelfde als goed voor je kind zorgen?
Nee. Er is een verschil tussen zorgzaam ouderschap en overbeschermend opvoeden waarbij een kind structureel wordt behoed voor elke vorm van tegenslag, wat juist kan bijdragen aan meer angst op latere leeftijd.
Kan overbeschermend opvoeden echt tot angstklachten leiden?
Onderzoek laat een consistent verband zien tussen overbeschermend, controlerend ouderschap en angst- en depressieklachten bij kinderen en volwassenen, al is meer longitudinaal onderzoek nodig om oorzaak en gevolg volledig te ontrafelen.
Hoe kun je als ouder voorkomen dat je overbeschermend opvoedt?
Door kinderen ruimte te geven om zelf kleine tegenslagen te ervaren en er tegelijk als vangnet te zijn wanneer dat nodig is, in plaats van elk probleem voor hen op te lossen of te voorkomen.
Is dit hetzelfde als je kind blootstellen aan trauma?
Nee, het gaat hier om dagelijkse, kleine tegenslagen, niet om grote trauma’s. Kinderen beschermen tegen echt schadelijke situaties blijft uiteraard belangrijk.
Meer persoonlijke columns lezen? Bekijk ook de andere artikelen op het thema TCC Magazine 2022.
