Het hoofd uit de wolken

Boekfragment uit: Je hoofd uit de wolken, Paul Smit & Scott Byrd, www.samsarabooks.com

Heb je wel eens last van stress en gepieker? Zo ja, je bent niet de enige. Circa 70 procent van alle leidinggevenden heeft last van stress- en burn-outverschijnselen. Het ervaren van moeiteloosheid is wel het laatste waar een opgefokte leidinggevende toe in staat is. De druk van deadlines, personeelsissues en eisen van aandeelhouders leiden tot constante frustratie en stress. Een leider die moeiteloosheid ervaart, ziet de wereld anders. Doordat hij de ware natuur van zijn eigen geest begrijpt, ontwikkelt hij een natuurlijke, relaxte en krachtige manier van zijn die blijvend is. Daarvoor is het wel nodig om inzicht te hebben in de werking van je mind.

Inzicht in je verwerkingscapaciteit

Misschien wist je al dat ons brein uit twee niveaus bestaat: het bewuste en het onbewuste brein. Maar wist je ook dat het onbewuste deel van je brein informatie verwerkt met een snelheid van 11.200.000 bits per seconde? Dit zegt je waarschijnlijk weinig als je geen ICT’er bent, maar het maakt je wel een wandelend wonder der natuur. Er zijn slechts een paar computers uitgevonden die in de buurt komen van die verwerkingscapaciteit. De supercomputer Watson van IBM kan ons brein in capaciteit wellicht overtreffen, maar de smartphone in je zak haalt het bij lange na niet bij de snelheid van je onbewuste brein. De verwerkingscapaciteit van het bewuste deel van je brein daarentegen is van een heel andere orde van grootte; dat gaat met een slakkengangetje van 60 bits per seconde.

Voordat je je bewuste brein helemaal afschrijft, moet je het wel de credits geven die het verdient. Ondanks dat ons brein slechts 60 bits per seconde verwerkt op bewust niveau, is het wel het mooiste stukje techniek dat er bestaat. Zonder bewustzijn mis je alle mooie dingen in het leven. Zoals het genieten van het luisteren naar Bohemian Rhapsody, de heerlijke smaak van spaghetti of de schoonheid van een zonsondergang. Zonder bewustzijn is het alsof je tijdens je leukste feest ooit, stomdronken op de bank ligt.

Ons 60-bits bewustzijn is dus prachtig, maar het is niet de stuurman van ons brein. Het onbewuste deel van ons brein doet alles en daarna worden wij ons er pas van bewust. Daarbij is ons bewustzijn 200.000 keer minder dan de verwerkingssnelheid van het onbewuste deel van het brein. Dit onbewuste deel probeert alles te regelen en vindt het niet nodig het bewuste brein met elk wissewasje lastig te vallen. Gelukkig maar, anders zouden we gek worden. Dan zou je de hele dag bij alles moeten nadenken: hoe vaak zal ik in mijn koffie roeren? Zal ik dat doen met mijn rechter- of linkerhand? Zal ik nu gelijk een slok nemen of zal ik heel even wachten? Zal ik een grote of kleine slok nemen? Al dit soort handelingen gaan gelukkig onbewust en geheel vanzelf. Terwijl je onbewuste brein het drinken van de koffie regelt, is je bewustzijn gefocust op het lezen van de krant.

Verhalenvertellers

Psycholoog en hoogleraar Ap Dijksterhuis, een vooraanstaand denker op het gebied van intuïtief denken en het onbewuste en auteur van Het slimme onbewuste (2007), introduceerde onze favoriete metafoor waarmee hij inzichtelijk maakt hoe het bewuste en onbewuste deel van het brein samenwerken. Dijksterhuis verduidelijkt met deze metafoor dat ons onbewuste brein net een grote fabriek is waarin 200.000 fabrieksarbeiders in werken. En voor die fabriek staat één verslaggever. We weten dat ons bewuste brein – de verslaggever – met zijn beperkte verwerkingscapaciteit niet bijster goed geïnformeerd is over wat er precies in die fabriek gebeurt. Om deze beperkte kennis te verdoezelen, verzint de verslaggever allerlei verhalen om te bewijzen dat hij de feiten best op een rijtje heeft. Wat echter kwalijker is, is dat de verslaggever inmiddels zijn eigen verhaal is gaan geloven dat hij de directeur is van de fabriek en dat hij degene is die alle fabrieksarbeiders aanstuurt! Het komt gewoonweg niet in hem op dat hij eigenlijk maar een simpele verhalenverteller is.

De laatste bevindingen uit de neurowetenschap schetsen een feitelijker beeld van de relatie tussen het onbewuste en het bewuste brein – onze verhalenmaker. Uit baanbrekend onderzoek is gebleken dat alles wat het onbewuste brein doet, pas achteraf door ons bewuste brein geregistreerd wordt. Dat betekent dat we dus altijd een fractie van een seconde in het verleden leven.

Hoe zit je nu? Terwijl je aandacht van dit boek naar je zithouding verschuift, is de verslaggever waarschijnlijk al druk bezig om te verklaren waarom je zit zoals je zit. Maar merk op dat dit pas gebeurt nádat je je gewaar bent van je zithouding. Klopt de verklaring van de verslaggever voor je zithouding? Nee! In werkelijkheid is het voor het bewuste brein onmogelijk om het complexe besluitvormingsproces te begrijpen dat dieper in je brein plaatsvindt. Maar dat weerhoudt het bewuste brein er niet van om een plausibele verklaring te verzinnen. Alles wat je doet en denkt en de keuzes die je maakt, worden bepaald door de fabriek. Pas daarna gaat de verslaggever aan de slag om er een passend verhaal bij te bedenken. We zijn net voetbalverslaggevers die voortdurend commentaar geven op de voetbalwedstrijd, terwijl we denken dat de wedstrijd plaatsvindt dankzij ons commentaar.

De Muppets

Herinner je je die twee oude mannetjes van The Muppet Show nog die vanaf het balkon alles wat er op het toneel gebeurde, becommentarieerden? Inderdaad, Statler en Waldorf! Ze zijn precies als de verslaggever in je hoofd. En, net zoals die verslaggever, bedenken ze allerlei verhalen over wat er op het podium gebeurt, maar hebben ze er totaal geen controle over.

Stel je nu voor dat je in de bioscoop zit. De film ontvouwt zich scène voor scène op het witte doek terwijl je relaxed achterover hangt. Terwijl de plot zich ondertussen voltrekt, ervaar jij een scala aan emoties: eerst ben je nerveus en bang, dan moet je lachen en vervolgens ben je weer vreselijk verdrietig. Omdat je die emoties ervaart zonder dat je je ertegen verzet, en zonder ze te veroordelen of analyseren, voelen ze als een bevrijding. Je wilde tenslotte ook naar de film om heerlijk geëntertaind te worden! Is het niet bijzonder dat mensen geld betalen voor een horrorfilm om zich even lekker doodsbang te voelen? Of soms zeggen mensen voldaan: ‘Ik heb de hele film heerlijk zitten huilen!’ Waarom doen we dit? Omdat we er eigenlijk best van genieten wanneer we ons niet tegen onze emoties verzetten.

Laten we eens kijken hoe onze Muppets Statler en Waldorf de film ervaren:

“Kijk toch uit, Forest Gump!” “Dat zie je toch aankomen, man!” “Ja, nu zit je op dat bankje chocolaatjes te eten die je eigenlijk cadeau wilt geven.” “Stel nou dat dit verkeerd afloopt?” “Waarom is hij dan ook zo dom, zo krijgt hij nooit een vriendin.” “Hoe kan dat nou dat hij als oorlogsheld opeens garnalen gaat vangen?”

Door het gewauwel van die twee Muppets is het onmogelijk om nog van de film te genieten. Misschien roep je zelfs: Kunnen jullie alsjeblieft stil zijn?! Jullie verpesten de hele film!

Dergelijke Muppet-dialogen voeren we bijna de hele dag door. Ons brein kletst ons de oren van het hoofd, verzint verhalen en geeft zijn mening over gebeurtenissen die zowel in werkelijkheid als in onze gedachten plaatsvinden.

Van die verhalenmaker in ons hoofd heeft de mens een evolutionair voordeel gehad. Hierdoor waren we in staat tot het maken van analyses, het inschatten van toekomstige situaties en het toepassen van bekende informatie in nieuwe omstandigheden. Sommige gedachten zijn heel functioneel. Echter, zo’n 95 procent is niet meer dan een soort ruis. Wanneer je begrijpt hoe het brein werkt, hoef je niet meer steeds de Muppets en hun commentaar aan te horen en te geloven.