Je adem: de verborgen sleutel tot een goede gezondheid

Door Nadja Benschop

Zoals je ademt, zo leef je. Letterlijk. Als we langer dan drie minuten stoppen met ademen, is het gedaan met ons. En tóch staat het merendeel van ons geen seconde stil bij de adem. Boeiend eigenlijk, als je bedenkt dat we drie dagen zonder water kunnen en maar liefst 40 dagen zonder vast voedsel. Hoeveel aandacht besteden we wel niet aan onze voeding? Zuurstof geeft energie. Beter ademen betekent dus ook: energieker leven.

Wist je dat 70 tot 80 procent van onze energievoorraad afhankelijk is van de hoeveelheid zuurstof in ons lichaam? Als je je dat realiseert, is het eigenlijk best bijzonder dat we niet meer aandacht hebben voor onze ademhaling en het verbeteren daarvan, terwijl we bijvoorbeeld wel vaak letten op onze voeding. Als arts verbaast dat me altijd. In het moderne, jachtige leven is het hebben van veel energie – en dus lucht – toch zo ontzettend belangrijk.

Naar adem happen

Op het moment dat er iets spannends gebeurt, stokt je de adem. Als je stopt met ademen, zeg je eigenlijk: ik leef nu even niet, ik ben hier niet bij. Hoe vaak stop jij eigenlijk met ademen? Heb je daar al eens bij stilgestaan?

Afhankelijk van welk onderzoek je erop naslaat, gebruikt de gemiddelde westerse medemens slechts 30 tot 50 procent van zijn of haar ademhalingscapaciteit. Sporten is in die metingen inbegrepen. Als je onbewust ademt, laat je dus het grootste gedeelte van je ademhalingscapaciteit onbenut. Niet alleen hebben we vaak met veel stress te kampen, we beroven onszelf ook nog eens van de zuurstof die zo cruciaal is voor onze energievoorraad!

Waarom versterven we onszelf dagelijks? Het gebeurt vaak onbewust. Bewust ademen is nu eenmaal niet iets wat ons wordt bijgebracht tijdens de opvoeding. Zelfs binnen de geneeskunde wordt alleen gesproken over de lichamelijk aspecten van de ademhaling. Ik heb de afgelopen jaren uitgebreid de tijd genomen om de bestaande literatuur over de gezondheidsvoordelen van het ademen te doorgronden. Ik was hoogst verbaasd toen ik zag hoeveel onderzoek er al bestond over de gezondheidsvoordelen van dieper ademhalen en ademhalingstherapie. Sommige onderzoeken stamden uit de jaren 70 van de vorige eeuw of nog eerder. Ik vraag me af waarom we hier als artsen niet meer over leren tijdens onze studie.

Als we minder ademen of zelfs stoppen met ademen, heeft dat een effect op de hoeveelheid zuurstof die we hebben in ons lichaam. Daar waar weinig zuurstof is, heeft ons lichaamsweefsel het zwaar. Op die plekken kunnen dan sneller ziekten ontstaan. Toen ik deze kennis eenmaal had, ben ik me exclusief gaan richten op het werken met mensen met kanker.

Wetenschappelijk onderzoek naar zuurstof bij kanker

In de 15 jaar dat ik nu als arts in de farmaceutische industrie werk, heb ik mij beziggehouden met de ontwikkeling van nieuwe kankermedicijnen. Daarnaast zoek ik de afgelopen 9 jaar – als alternatief therapeut in ademwerk – naar een manier waarop we de reguliere geneeskunde kunnen verbinden met de soms eeuwenoude kennis die in de alternatieve geneeskunde aanwezig is.

Toegegeven, onderzoek naar alternatieve geneeskunde is niet altijd van de beste kwaliteit. Er is vaak te weinig geld waardoor het onderzoek wordt gedaan binnen te kleine patiëntenpopulaties. In de enorme berg van artikelen vond ik desalniettemin een flink aantal zeer degelijk uitgevoerde onderzoeken, die wat mij betreft niet genegeerd kunnen worden.

Onze kennis over kanker is de laatste decennia sterk toegenomen. Mede dankzij de toegenomen interesse van de farmaceutische industrie die hoogwaardig en degelijk onderzoek uitvoert en ondersteunt. Wat we weten is het volgende: de cellen die tot een kankergezwel uitgroeien, onderscheiden zich op meerdere manieren van gezonde cellen. Zij ontwikkelen bijvoorbeeld mechanismen die een langere overleving, een snellere delingssnelheid en een verminderde natuurlijke celdood toestaan. Ze passen zich zo aan dat ze zich – in tegenstelling tot normale cellen – in een zuurstofarme omgeving kunnen handhaven.

Recent bewijs

In België is recent onderzoek gedaan1 naar het functioneren van kankercellen en de reacties van deze cellen op zuurstoftekort. De kankertypen die onderzocht werden, bleken een systeem te hebben ontwikkeld waardoor ze harder groeien als er minder zuurstof aanwezig is. Op het moment dat er weinig zuurstof in de omgeving is, daalt in de omgeving van deze tumoren het gehalte aan het enzym TET (zuurstof-afhankelijke ten-eleven translocation). Hierdoor worden de genen ‘uitgezet’ die de tumorgroei onderdrukken. Dat betekent dat de tumoren ongeremd kunnen doorgroeien. Dit onderzoek is alleen nog in cellen en in muizen uitgevoerd, maar het geeft een belangrijk signaal dat nader onderzoek waard is.

Kanker en adem

Diepe middenrifademhaling verhoogt het zuurstofniveau2,3 in het lichaam en verbetert de lymfedrainage. Hierdoor kan de aangeboden extra zuurstof beter doordringen tot in de kern van de tumor.

Daarnaast is het voor de toegankelijkheid van zuurstof in de cellen noodzakelijk dat de cel zich in een zogenaamde ‘droge omgeving’ bevindt4. Cellen die omgeven zijn door vloeistof, (lichaamsvloeistof) nemen aanzienlijk minder zuurstof op dan cellen in een droge omgeving. Bij een middenrifademhaling wordt door de ademhalingsbeweging in de buik de terugvloed van lymfevocht bevorderd. Dit creëert de gewenste ‘droge’ celomgeving. De verhoogde lymfedrainage heeft daarnaast een verhoogde ontgiftende werking. Zo kan middenrifademhaling ervoor zorgen dat in het lichaam opgeslagen gifstoffen afgevoerd worden.

Californisch onderzoek gebruikte camera’s in het lichaam om het effect van middenrifademhaling te bekijken. Diepe middenrifademhaling blijkt de terugvloed van lymfevocht tot wel 15 keer te versnellen. Ook de hoeveelheid geklaarde lymfe die in de bloedbaan terugvloeit, is afhankelijk van het luchtvolume dat ingeademd wordt5. Een grotere ademteug betekent dus meer afvoer van lymfevocht.

In een onderzoek bij vrouwen met gynaecologische kankers die chemotherapie ondergingen, werd bovendien aangetoond dat een middenrifademhaling ‘spanningsangst’ en vermoeidheidsklachten verminderde6. Cohen en collega’s7 vonden in 2011 dat een middenrifademhaling preoperatieve stemmingsstoornissen verminderde en het immuunsysteem van kankerpatiënten na chirurgie verbeterde.

Stress is bepalend

Naast de invloed van zuurstof zijn ook de emoties bepalend voor je fysieke gesteldheid. Er zijn sterke bewijzen dat stress de groei, de kans op metastasering, de overlevingsduur en de overlijdenskans bij kanker nadelig beïnvloedt8. Er zijn ook aanwijzingen dat de start van kanker met stress te maken kan hebben. Mensen met stress hebben dus een slechtere prognose dan mensen die optimistisch in het leven staan en hun emoties goed kunnen uiten.

Een bevolkingsonderzoek9 in een dorp in Joegoslavië bekeek de psychosociale factoren die bijdroegen aan de sterfte. Resultaten lieten zien dat de mate waarin een persoon rationeel en anti-emotioneel is (R/A) een grotere invloed heeft op het ontstaan van kanker en hartziekten dan roken! Oftewel, mensen die hun agressie en emoties slecht konden uiten, hadden een 29 maal grotere kans op overlijden door kanker dan mensen die goed in staat waren om hun emoties te uiten. Ook bleek dat langdurige hopeloosheid invloed had op het optreden van kanker.

Emotionele openheid vergroot overleving

In 1989 zette een artikel vanuit de psychologie de wereld van kankeronderzoek op scherp (Spiegel). Vrouwen met gemetastaseerde borstkanker die een jaar lang wekelijks in praatgroepen bij elkaar kwamen, leefden gemiddeld 18 maanden langer dan een controlegroep van vrouwen die geen psychologische ondersteuning kregen.

Een dergelijke uitwerking van psychologische ondersteuning was nog niet eerder gezien. Hoewel vervolgonderzoeken niet de spraakmakende resultaten konden repliceren, was dit onderzoek wel aanleiding voor een golf aan goed onderzoek naar de rol van spanning, stress en de ontwikkeling van kanker.

Deze onderzoeken hebben inmiddels overtuigend laten zien dat mensen die een positieve insteek hebben, zich goed emotioneel kunnen uiten en weinig stress ervaren een grotere overlevingskans hebben dan mensen met precies hetzelfde kankertype in hetzelfde stadium die depressieve gevoelens hebben, rationeel zijn en veel stress ervaren8. Borstkanker bleek het meest vatbaar te zijn voor stress en negatieve emoties.

Uitgebreid onderzoek bij vrouwen met borstkanker wees uit dat stress vooral een belangrijke rol had op de mate waarin de kanker reageerde op de behandeling, de progressie van de kanker en de overleving10. Verschillende soorten stress zijn onderzocht. Denk aan acute versus chronische stress, eenzaamheid en ‘major life events’. Grote levensgebeurtenissen geven het grootste risico op borstkanker. Dit geldt met name voor heftige negatieve ervaringen vroeg in het leven, zoals misbruik, verlies van een ouder of bijvoorbeeld de holocaust. Zulke vroege levensgebeurtenissen geven 10 tot 20 jaar later een verhoogde kans op borstkanker.

Stress bij kanker

Negatieve emoties zoals stress hebben dus schadelijke – en soms langdurige – effecten op ons zenuwstelsel, de stressverwerking, ons aanpassingsvermogen en het immuunsysteem. Het is daarom zaak om in geval van ingrijpende ziektes zoals kanker iets te doen aan het vermogen om emoties te uiten en stress te verwerken.

De diagnose kanker, de behandelingen en de emotionele impact van deze ziekte op relaties en de omgeving zijn van zichzelf natuurlijk al stressvol. Het omgaan met mogelijke blijvende invaliditeit, verminking, infertiliteit en mogelijk je eigen overlijden zijn voldoende reden voor flinke stress. Het is daarom niet opmerkelijk dat ongeveer een derde van alle kankerpatiënten depressieve symptomen rapporteert bij de diagnose kanker. Een kwart van deze mensen is klinisch depressief 11,12.

Emoties opruimen en weerbaarheid verhogen

In mijn werk als ademcoach sta ik al ruim tien jaar versteld van de mogelijkheden die zich voordoen wanneer oude emotionele issues en belemmerende gedachten worden opgeruimd. Ziekten die door artsen ongeneeslijk zijn verklaard, blijken soms toch op wonderbaarlijke wijze te verbeteren of te genezen. Mijn conclusie als arts en onderzoeker moet daarom zijn: er is meer nodig om een ziekte te vormen (en te genezen) dan alleen het lichaam.

Als therapeut is het van grote toegevoegde waarde als je kijk hebt op de adem van je cliënten en daar nuttige adviezen over kunt geven.

Nadja Benschop is arts en Senior Trainer Transformational Breath, alsmede opleider in de opleiding tot Transformational Breath ademcoach. Ze heeft een eigen praktijk in Bilthoven. Mocht je vragen hebben, dan kun je contact met haar opnemen: info@altractive.nl.

Een volledige lijst van referenties is op te vragen bij de redactie.