Door Geert Vergote
Sommige geneesmiddelen (bijvoorbeeld antibiotica, NSAID’s, protonpompinhibitoren) verstoren het fragiele evenwicht van het darmmicrobioom. Dit resulteert in een dysbiose of een onevenwichtige samenstelling.
Het humaan microbioom
Onmiddellijk na de geboorte bevolken miljarden micro-organismen ons lichaam, gezamenlijk het menselijk of humaan microbioom genoemd. Ze zitten op de huid, in de mond, de darmen, de longen, de vagina en op de penis. Eigenlijk overal waar ons lichaam grenst aan de buitenwereld.
Dit artikel schetst het dynamische en delicate levenscontract tussen de mens en zijn microbioom, aangevuld met een overzicht van de belangrijkste therapeutische mogelijkheden voor pro- en prebiotica. Verder is dit artikel uitgebreid met praktijkrichtlijnen en tips voor een goede kwaliteitsbewaking.
Het darmmicrobioom
Unieke samenstelling
Volwassenen dragen gemiddeld 1,5 kilogram darmbacteriën met zich mee. De samenstelling van het darmmicrobioom is individueel verschillend en te vergelijken met een persoonlijke vingerafdruk. De basis voor deze samenstelling wordt bij de geboorte bepaald. In utero is het maagdarmkanaal steriel. Tijdens de geboorte begint de tocht naar de microbiële wereld en krijgen micro-organismen de kans om massaal te koloniseren.
Na de geboorte is het kolonisatieproces van de darmen niet tegen te houden, maar verschillende factoren kunnen deze ontwikkeling sturen in een bepaalde richting. Overmatige hygiëne, geneesmiddelen (bijvoorbeeld antibiotica, NSAID’s, PPI’s), voeding, chlorering van drinkwater en onderdrukking van microbiomen op levensmiddelen door voedselprocessing dragen hiertoe bij.
Invloed van voeding op de samenstelling van het darmmicrobioom
Levensstijl en eetgewoonten hebben een belangrijke impact op de samenstelling van het darmmicrobioom. Een vezelrijke en evenwichtig samengestelde voeding bevordert de groei van vooral gezondheidsbevorderende bacteriën. Dit is een totaal ander verhaal voor een vet- of suikerrijk dieet. Tijdens de eerste levensjaren bepaalt het type voeding (moedermelk of flesvoeding) de samenstelling van het darmmicrobioom. Bij zuigelingen die borstvoeding krijgen, kan het aantal bifidobacteriën oplopen tot 90-95% van het totale aantal darmbacteriën.
Het vaginaal microbioom
Dominante lactobacillen
Net als het maagdarmkanaal en de huid wordt ook de vagina direct na de geboorte gekoloniseerd met micro-organismen. Lactobacillen domineren een gezond vaginaal microbioom bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd.
Exogene invloedsfactoren
De samenstelling van het vaginaal microbioom varieert tussen vrouwen en staat onder invloed van de leeftijd, de fase van de menstruele cyclus, gebruik van intra-uteriene contraceptiva, zwangerschap, stress, roken, frequent (onbeschermd) seksueel contact, het gebruik van zaaddodende middelen, vaginale douches, infecties (bijvoorbeeld HPV), antibiotica en geneesmiddelen met immunologische of endocriene activiteiten.
Vaginale dysbiose
Er is een sterke correlatie tussen de verlaging van het aantal lactobacillen en de kans op bacteriële vaginose, candida-infecties, SOA’s en urineweginfecties. Het partiële verlies van lactobacillen zorgt voor overwoekering van de vaginale mucosa door andere, minder gunstige micro-organismen (onder andere Gardnerella vaginalis, Atopobium vaginae).
Het nut van probiotica
Probiotische interventies zijn alleen aangewezen binnen een preventief kader, herstellen het vaginaal microbioom en werken hoofdzakelijk symptoomonderdrukkend. Een probioticakuur heeft geen plaats als monotherapie in acute situaties. Tot de mogelijke indicaties behoren onder andere het normaliseren van het vaginaal microbioom tijdens een hormonale substitutietherapie of na behandeling van een bacteriële vaginose.
Voor het herstellen van het vaginaal microbioom zijn er orale en vaginale formules met lactobacillen op de markt. Er zijn studies beschikbaar voor beide toedieningswegen. Vaginale applicaties werken het snelst. Orale vormen verminderen, door hun aanwezigheid in het maagdarmkanaal, de overdracht van pathogenen van het rectum naar de vagina, maar hebben als nadeel dat minder lactobacillen de vagina bereiken in vergelijking met lokale toedieningsvormen.
Uit studies blijkt dat vooral Lactobacillus acidophilus-soorten met een hoge productie van waterstofperoxide nuttig zijn. Het vaginaal gebruik van yoghurt is niet aangewezen. De reden? De meeste commerciële yoghurts bevatten L. bulgaricus en Streptococcus thermophilus.
Prebiotica
Definitie
Prebiotica is een verzamelnaam voor onverteerbare koolhydraten en voedingsvezels. Deze stoffen komen onder andere voor in groenten, fruit, brood, graanproducten en peulvruchten. Tot de meest bekende prebiotica behoren inuline, fructo-oligosachariden, arabinoxylanen, arabinogalactanen, pectines en glucanen.
Eigenschappen
Prebiotica zijn resistent tegen maagzuur, verteringsenzymen en gastro-intestinale opname. Na aankomst in het colon volgt fermentatie door verschillende soorten darmbacteriën. Prebiotica worden vaak in verband gebracht met groeistimulering van melkzuurproducerende darmbacteriën (bijvoorbeeld bifidobacteriën), vorming van kortketenvetzuren (bijvoorbeeld boterzuur), verbeterde absorptie van mineralen (bijvoorbeeld calcium), gunstige invloed op het stoelgangpatroon, verminderde insulineresistentie, positieve invloed op het cholesterolniveau, immuunmodulatie en de preventie van colonkanker.
Praktijkrichtlijnen
Hoewel prebiotische interventies de samenstelling van het darmmicrobioom verbeteren, is niet elke therapie succesvol. De reden? De complexiteit van het darmmicrobioom is overweldigend. Bij iedereen vindt microbiële fermentatie plaats in het colon maar op een individueel verschillende manier. Deze verschillen tekenen zich af in de gevormde gezondheidsbevorderende eindproducten. Mensen met een evenwichtig darmmicrobioom ondervinden minder baat dan personen met een sterk ontregelde darmhomeostase na bijvoorbeeld het volgen van een antibioticakuur.
Over het meest geschikte type, de optimale dosering en de beste behandelingstermijn voor prebiotica hangt nog een laagje wetenschappelijke mist. Er is één gouden regel: overdrijf niet met de dagelijkse inname van onverteerbare vezels. Bouw langzaam op en beperk het gebruik tot maximaal 20-30 gram per dag voor een volwassene. Grotere hoeveelheden kunnen flatulentie en buikkrampen veroorzaken, omdat prebiotica de microbiële productie van koolstofdioxide en waterstofgas aanzienlijk verhogen.
Probiotica
Definitie
Probiotica zijn levensvatbare micro-organismen (bacteriën of gist), die bij inname van een voldoende hoge dosis de gezondheid bevorderen door de samenstelling van het microbioom (darm, huid, urogenitaal) gunstig te beïnvloeden of te herstellen. Op de markt zijn probiotica aanwezig als gefermenteerde melkdrankjes, cosmetica, voedingssupplement, medisch hulpmiddel en geneesmiddel.
Bewijzen en hypothesen
In de literatuur is er een tsunami van gezondheidsslogans voor probiotica. De beste wetenschappelijke bewijzen beperken zich tot het herstellen van een verstoord microbioom (darm, huid, vagina), onderdrukking van de symptomen veroorzaakt door lactose-intolerantie en de behandeling van diarree geassocieerd met Clostridium difficile, antibiotica of het rotavirus.
Andere toepassingen voor probiotica zijn bijzonder interessant en worden onderbouwd met sterke aanwijzingen, maar het effect van een probiotische interventie bij deze aandoeningen is nog onvolledig gekend (bewezen). Voorbeelden van dergelijke indicaties zijn functionele gastro-intestinale stoornissen (bijvoorbeeld dyspepsie), preventie van luchtweginfecties, constipatie, pouchitis, prikkelbaredarmsyndroom, colitis ulcerosa, ziekte van Crohn, lekkendedarmsyndroom, dermatologische pathologieën, beheersing van de cholesterolspiegel en invloed op psychiatrische ziektebeelden (bijvoorbeeld depressie, CVS).
Praktijkrichtlijnen
- Vraag altijd aan de fabrikant stabiliteitsgegevens over het probioticum. Een goed probioticum bevat stammen die geselecteerd zijn op basis van veiligheid en overleving tijdens de productie, de bewaring en de passage door het maagdarmkanaal.
- Geef de voorkeur aan stammen gebruikt in klinische (humane) studies.
- De samenstelling van het darmmicrobioom is uniek. Daardoor is het effect van een toegediend probioticum individueel verschillend en heeft een multistamformule vermoedelijk een gunstiger effect dan een monostampreparaat.
- Toevoegen van een prebioticum aan een probiotische formule stimuleert de ontwikkeling van micro-organismen. Belangrijker dan de combinatie zijn de gekozen stammen en de overlevingskansen in het darmkanaal na orale toediening.
- Het effect van een probioticakuur (mono- of multistam) is tijdelijk. Opvolgstudies tonen aan dat de probiotische werking langzaam verdwijnt na stopzetting van de therapie.
- De probioticadoseringen in klinische studies zijn sterk variabel en afhankelijk van de gebruikte stam(men). Goede richtdoseringen zijn 1×10⁹-50×10⁹ CFU’s per dag voor volwassenen en 0,1×10⁹-5×10⁹ CFU’s per dag voor kinderen.
- Respecteer een wachtperiode van 4 uur tussen het gebruik van probiotica op basis van bacteriën en antibiotica, en de inname van probiotica op basis van gist en antimycotica.
- De overlevingskans van probiotica is klein bij temperaturen > 55°C. Combineer daarom probiotica niet met hete of warme (> 55°C) dranken.
- Probiotica zijn niet geschikt voor patiënten met een ernstige immuunsuppressie of een zeer kritieke gezondheidstoestand. Bij hen kunnen de bacteriën of de gist uit het probioticum een systemische infectie veroorzaken.
- Toedienen van probiotica aan prematuren kan alleen na positief advies van de pediater.
Tot slot
De samenstelling van het humaan microbioom, de verzameling van alle micro-organismen op en in ons lichaam, is individueel verschillend en te vergelijken met een persoonlijke vingerafdruk. De basis voor deze samenstelling wordt bij de geboorte bepaald. Een evenwichtig (gezond) microbioom levert een aantal cruciale gezondheidsvoordelen. Niet te verwonderen dat het gebruik in de praktijk van pro- en prebiotica sterk is toegenomen.
De meeste probiotische producten bevatten bacteriën die behoren tot de genera Lactobacillus of Bifidobacterium. Maar ook formules met Streptococcus, Enterococcus, Escherichia of gisten (Saccharomyces boulardii) worden aangeboden. Momenteel is er een opbod over welke samenstelling het meest geschikt is voor de behandeling van een bepaald klachtenpatroon. Het is nog véél te vroeg om hierover eenduidig uitsluitsel te geven. Veel belangrijker dan het soort micro-organisme is de overleving tijdens de productie, de bewaring en de toediening (oraal, dermaal, vaginaal). Vraag daarom steeds aan de fabrikant de nodige garanties over de stabiliteit (levensvatbaarheid) van een probiotische formule.
De probiotische wereld is in volle expansie. De huidige wetenschappelijke inzichten zijn pas het begin van een ware microbiologische revolutie.
Een volledige lijst van referenties kan opgevraagd worden bij de redactie.
Toepassing en in studies gebruikte probiotica
Een gelimiteerd overzicht van toepassingen waarvoor probiotica in studies zijn onderzocht:
- Preventie + behandeling antibiotica geassocieerde diarree
- Behandeling rotavirus geassocieerde diarree
- Preventie reizigersdiarree
- Preventie Clostridium difficile geassocieerde diarree
- Lactose-intolerantie
- Herstellen darmmicrobioom
Probiotica gebruikt in deze studies, onder andere:
- Saccharomyces boulardii lyo
- Lactobacillus acidophilus LA-5 + Bifidobacterium BB-12
- Lactobacillus rhamnosus GG en LC + Bifidobacterium breve Bb99
- Bifidobacterium longum PL03 + Lactobacillus rhamnosus KL53A + Lactobacillus plantarum PL02
- Lactobacillus rhamnosus GG
- Bifidobacterium lactis B94
- Lactobacillus acidophilus CL1285 + Lactobacillus casei LBC80R
- Lactobacillus casei DN-114 001 (+ L. bulgaricus + S. thermophilus)
- Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus
- Streptococcus thermophilus
- Lactobacillus spp.
- Bifidobacterium spp.
Geert Vergote studeerde af als apotheker aan de Vrije Universiteit Brussel en promoveerde als doctor in de farmaceutische wetenschappen aan de Universiteit Gent. Sinds 2009 is hij gastprofessor Farmaceutische zorg en Fytotherapie binnen de associatie KU Leuven (Odisee). Tevens is hij oprichter en algemeen directeur van Verno Scientific.
