Een interview met Jan van Koert
Door: Sandrine Baaij, redactie PSC
Met elkaar (goed) kunnen communiceren, lijkt zo vanzelfsprekend. Niets is minder waar. Pas wanneer wij met aandacht kunnen waarnemen wat zich om ons heen en in onszelf afspeelt, zijn wij volgens Jan van Koert, oprichter van Vine Coaching & Training, in staat om verbindend te kunnen communiceren met een ander. De verbinding begint echter bij onszelf, door zelfreflectie en zelfkennis. Wat ligt er in ons opgeslagen aan patronen, verlangens, behoeften, (niet verwerkte) ervaringen en (voor)oordelen over onszelf en de ander? Wij gaan kijken wat er werkelijk bij de ander leeft. Dit heet empathie. Empathie zorgt ervoor dat wij niet meer vanuit onze egocentrische waarnemingen op de ander reageren. Empathie zorgt ervoor dat wij – zonder oordeel – naar de ander kunnen luisteren en de ander – op hartniveau – kunnen ontmoeten.
Jan, wanneer ben jij voor het eerst in aanraking gekomen met het gedachtegoed ‘geweldloos communiceren’?
Dat was in augustus 1998 tijdens een congres in Noord-Ierland. Het voorprogramma werd een training gegeven door Non Violent Communication en ik heb mij toen laten verleiden om daaraan deel te nemen. De tweede verleiding, namelijk een rollenspel met mijn trainer waarin hij de rol speelde van mijn volwassen zoon, liet mij binnen tien minuten zien dat er niets mis was met mijn zoon. Het lag aan onze manier van communiceren. Er was geen verbinding.
Hoe komt het dat wij niet standaard verbindend communiceren?
‘Ik denk dat wij het verleerd zijn. Wij hebben het van nature wel in ons, alleen zijn wij door onze opvoeding, onze ervaringen en de invloeden van buitenaf (ouders, scholen) de natuurlijke beweging van ‘geven’, zoals jonge kinderen dat doen, in de loop der jaren kwijtgeraakt. Als ik aangeeft wat ik graag wil ontvangen van jou, dan spreek ik jouw natuurlijke beweging om te geven aan. Deze natuurlijke beweging van ‘geven’ is ook de kerngedachte van verbindend communiceren.’
Wat is het verschil tussen geweldloos en verbindend communiceren?
‘Verbindend communiceren is de naam die ik zelf heb gegeven aan het gedachtegoed van Marshall Rosenberg, dat geweldloos communiceren heet. Mijn voorkeur gaat uit naar wat ik wil bereiken, namelijk verbinding. Het gedachtegoed gaat ook niet over het denken. In het denken zitten onze (voor)oordelen verpakt. Verbindend communiceren gaat over het gevoel, de taal van het hart. Verbindend communiceren is ‘a way of life’.’
Grondlegger van het gedachtegoed ‘geweldloos communiceren’ is de Amerikaanse psycholoog Marshall Rosenberg. Volgens Rosenberg vindt communicatie plaats vanuit een bepaalde behoefte. Wanneer de behoefte helder wordt geformuleerd, zal de bereidheid om in die behoefte te voorzien, aanzienlijk toenemen. Wel moet er sprake zijn van een verbinding in de communicatie. Verbinding kan alleen ontstaan wanneer wij onderscheid maken tussen behoeften en strategieën en wanneer (voor)oordelen worden voorkomen.
Zijn fascinatie voor geweldloos communiceren is ontstaan vanuit een tegengestelde gedachte: hoe kan het, dat er mensen bestaan die van geweld en het leed van medemensen genieten en zich geroepen voelen om, in hun ogen, minderen te (ver)oordelen en mensen die hun medemens vanuit compassie en liefde willen helpen?
Wat zorgt voor deze dualiteit in normen en waarden maar belangrijker nog, wat is er nodig om aspecten als geweld en compassie aan elkaar te verbinden? Welke vorm van communicatie kan tegenstrijdigheden aan elkaar verbinden?
Rosenberg ontdekte dat deze dualiteit in de samenleving al heel lang bestaat. Zo bestonden er al 8000 jaar geleden samenlevingen waarin sommige mensen zichzelf hoger in aanzien achten dan de andere. Superieure gemeenschappen bepaalden wat goed of fout was, wie superieur of minderwaardig was. Deze dominante structuren en gedachten hebben jarenlang de normen en waarden binnen de samenleving bepaald.
Gevoed door zijn onderzoek en zijn ervaring tijdens de bloedige rassenrellen in Detroit in de jaren ’60, heeft Rosenberg een vierstapsmodel Non Violent Communication (NVC) bedacht. Een methode van geweldloos communiceren om met jezelf en met de ander te communiceren.
Volgens Rosenberg brengt Non Violent Communication (geweldloze communicatie) ons terug naar een gelijkwaardig bestaan waarin wij elkaar ontmoeten in elkaars behoeften. Binnen NVC gaat het om de behoeften en niet om de hiërarchie. De kern van zijn gedachtegoed is de verwoording van een behoefte helder te krijgen en de verbinding in het gesprek te vinden.
De vier stappen om geweldloos te kunnen communiceren zijn:
1. Waarnemen: observeren zonder direct een eigen uitgesproken mening te hebben (oordelen), zonder er een eigen invulling aan te geven (interpreteren), zonder het direct in een lade te stoppen (labelen), zonder het te vergelijken, zonder soortgelijke waarnemingen te noemen (classificeren), zonder een eindconclusie te ontwikkelen waaruit dat wat wordt waargenomen, verklaard wordt (analyseren).
2. Voelen: uitdrukking kunnen geven aan dat wat wij in onze binnenwereld voelen naar aanleiding van iets wat wij in de buitenwereld hebben waargenomen om deze waarneming te kunnen toetsen aan ons referentiekader en aan onze behoefte(n), zonder iemand anders daar verantwoordelijk voor te maken.
3. Bewust zijn: ons bewust zijn van onze behoefte(n). Onze behoeften zetten ons in beweging, die ons aanzetten tot die acties die tot vervulling van onze behoeften leiden.
4. Verzoeken: door een verzoek helder te verwoorden om de hulp te krijgen die nodig is om de behoefte te vervullen.
Jan, hoe verklaar je de verandering van het (harde) zakenleven naar bevlogen trainer en vitaliteitcoach? Welke elementen hebben een rol gespeeld in deze transformatie?
‘Op een bepaald moment in mijn leven kwamen verschillende tegenslagen tegelijkertijd in. Mijn grootste klant trok zijn opdracht in, mijn bedrijf ging failliet, mijn huwelijk liep stuk en mijn relatie met mijn kinderen was slecht. Ik liep tegen een betonnen muur aan. Totdat ik in aanraking kwam met de opleiding Neuro Emotionele Integratie (NEI), ontwikkeld door Roy Martina. Volgens Martina wordt onze kwaliteit van leven bepaald door hoe wij omgaan met onze emoties, door hoe wij reageren op onze omgeving, hoe wij onszelf saboteren. Kortom, door hoe wij in het leven staan en ons dagelijks voelen. Zo is mijn persoonlijke ontwikkeling gestart. Na twintig jaar hard werken, kwam ik er steeds meer achter dat werken met mensen mij meer voldoening en resultaten gaf dan het behalen van winst binnen het bedrijfsleven. Dit bewustwordingsproces heeft ervoor gezorgd dat ik op 1 januari 1998 met mijn praktijk Vine Coaching & Training ben gestart.’
Wat betekent de naam Vine Coaching & Training precies?
‘Vine betekent letterlijk wijnstok. De term komt oorspronkelijk uit de Bachbloesems, bloesems die jou kunnen helpen om in evenwicht te komen. Vine-mensen zijn, volgens Dr. Bach, natuurlijke en liefdevolle mensen die anderen kunnen leiden zonder naar autoriteit te nemen tot macht. Wanneer je naar de plant zelf kijkt, kan de wijnstok af of droog en dood uitzien. Wanneer de wijnstok de nodige liefde en verzorging krijgt, kan hij heel mooi groeien en bloeien en levert de wijnstok de mooiste druiven. Wijnstokken groeien het beste als de hele wereld gevonden wordt en het klimaat goed is.’
Waar is de ambitie uit ontstaan om een internationaal gecertificeerde trainer te worden in geweldloze communicatie?
‘Na mijn eerste kennismaking in Noord-Ierland ben ik geweldloos communiceren blijven volgen. Ik ben dertiendaagse training gaan volgen in Zwitserland, met Marshall Rosenberg als inspirerende leider. De training heeft mij zo geïnspireerd dat mijn ambitie om dit gedachtegoed door te geven, toen is ontstaan. In 1999 ben ik als internationale trainer gecertificeerd.
Ik ben van mening dat een samenleving gebaseerd op compassie een basis biedt voor duurzame (innerlijke) vrede; een samenleving waarin behoeften van mensen worden vervuld en waarin conflicten vreedzaam worden opgelost.
Naast individuele of relationele conflicten kunnen ook wereldwijde conflicten door middel van geweldloze communicatie worden bestreden. Dat heb ik ervaren tijdens mijn projecten in het buitenland. Zo heb ik een project in Kenia geleid, in het Suba-district. Dit is een district waar 200.000 mensen leven, waarvan 50.000 gewekste en getraumatiseerde weeskinderen. Dit was een project tegen huiselijk (seksueel) geweld naar vrouwen en kinderen, in de hoop dat de kinderen van nu, in de toekomst de volwassenen worden die geleerd hebben om op basis van compassie met elkaar te communiceren. Zo heb ik ook een aantal trainingen gegeven in Sierra Leone. Daar is een begin gemaakt met opleiden van lokale mensen om vreedzame verbindingen te maken binnen een gebied waarin soldaten moeten leven onder extreme omstandigheden in barakken. Dit zijn leefomstandigheden die aanzetten tot veel geweld, boosheid, frustratie, onbegrip en extremisme.’
Als wij wereldwijd kijken naar de communicatiemiddelen anno 2011, versterken deze middelen dan de verbinding of juist niet?
‘Anno 2011 is de individualisering groot en is het geweld om ons heen sterk aanwezig. Er moet duidelijk een bepaald herstel gaan plaatsvinden in onze verbinding. Door ‘social media’ en het ontstaan van verschillende vormen van communicatie staan wij wereldwijd in contact met elkaar. Informatie is toegankelijk geworden en bijna iedereen te bereiken. Op zich opzicht is social media een ondersteuning in de verbinding met elkaar. Keerzijde hiervan is, dat communicatiemiddelen als sms, msn, twitter en ping ons uitnodigen om kort en snel met elkaar te communiceren, waardoor er gemakkelijk misverstanden kunnen ontstaan. Men praat vaak over een ander in plaats van met de ander. Er wordt dan wel gecommuniceerd, maar er wordt geen contact gemaakt. Communicatie kan alleen contact zijn wanneer helder wordt vanuit welke behoefte er gecommuniceerd wordt.
Het gedachtegoed van Rosenberg omschrijft duidelijk dat aspecten als contact maken en met elkaar communiceren van essentieel belang zijn. Geweldloze communicatie focust op gezamenlijke menselijke waarden en behoeften. Dit moedigt taalgebruik aan dat de goede wil van mensen vergroot, in plaats van kwaadwilligheid en verkleinde eigenwaarde. Geweldloze communicatie gaat ervan uit, dat het verrijken van het leven de meest bevredigende motivatie is om te doen wat wij doen. Dit in tegenstelling tot gemotiveerd worden door angst, schuld, schaamte of verwijt. Rosenberg onderstreept als primair doel het nemen van persoonlijke verantwoordelijkheid voor onze keuzes en het verbeteren van de kwaliteit van onze relaties. Geweldloos communiceren werkt effectief, ook als de ander niet bekend is met het proces.’
