Door: Paul Houkes en Xandra Veltman
Velen zullen zich nog de marathon in Boston op 15 april herinneren. Vlak voor de finish ontploften twee bommen. Er vielen enkele doden onder wie een jongetje van acht, en er waren tientallen gewonden. De impact was enorm. Niet alleen voor de direct getroffenen, maar ook voor veel van de 26.000 deelnemers, voor toeschouwers en nog vele anderen. Bij degenen die nog steeds niet ontspannen een marathon durven te lopen of naar een evenement durven te gaan, zit het trauma nog in hun zenuwstelsel vast. Het is nog niet ‘ontladen’. Bij hen kunnen ‘overkoppelingen’ ontstaan die het trauma doen herleven. De associatie met knallen, rook, een andere marathon of alleen maar de herinnering, brengt het lichaam direct weer in de staat van toen het trauma ontstond. Of, wat ook veel voorkomt, er treedt juist onderkoppeling of dissociatie op als reactie om de situatie niet weer te hoeven ervaren. Somatic Experiencing (SE) is een lichaamsgerichte traumatherapie die als het ware heronderhandelt met het zenuwstelsel: het lichaam krijgt de kans om de situatie af te ronden, waarna je kunt ontspannen en er weer vrije aandacht voor de buitenwereld kan zijn. Dan is het trauma voorbij en kun je weer gezond functioneren.
Of het nu om grote of kleine schokkende gebeurtenissen gaat doet er niet toe, stelt traumadeskundige dr. Peter Levine, de man die Somatic Experiencing ontwikkelde. En, net zo belangrijk, of je iets nu zelf hebt meegemaakt of ‘alleen maar’ hebt gezien, het kan dezelfde impact hebben op je leven. Levine definieert een trauma dan ook als elke gebeurtenis of reeks gebeurtenissen die destijds te onverwacht, te snel of te groot was om er op dat moment adequaat op te kunnen reageren. Het zenuwstelsel raakt overweldigd met alle (langdurige) gevolgen van dien. De traumatische gebeurtenis kan zowel direct als (veel) later gevolgen hebben voor iemands functioneren of gevoel van veiligheid. De spanning in lichaam en geest kan zo hoog oplopen dat er psychisch, emotioneel en fysiek letsel kan ontstaan.
Trauma uit zich regelmatig in de vorm van onduidelijke fysieke klachten of angst. Zelfs bij geharde professionals zoals politiemensen of brandweerlieden, worden deze verschijnselen soms in een latere levensfase zo heftig dat ze niet meer normaal kunnen functioneren. Er is dan sprake van een posttraumatisch stresssyndroom (PTSS). Het is onduidelijk waarom bij de ene persoon wel PTSS optreedt en bij de ander niet. Sommigen weten zich na een traumatische gebeurtenis redelijk snel te herpakken en zijn er dan na verloop van tijd ook ‘overheen’. Zij lijken een manier te hebben gevonden om de spanning die met de schok of schrik gepaard ging, te ontladen.
Ontlading
Volgens Levine zit het geheim van zijn lichaamsgerichte traumatherapie onder meer in die ontlading. Hij zag dat prooidieren die net aan een levensbedreigende situatie hebben kunnen ontsnappen, daar nooit een trauma aan overhouden. Ze schudden letterlijk de enorme spanning van zich af door naderhand hevig te trillen of door zich uit te leven met rennen of springen. Zo raken ze de grote hoeveelheid stress uit hun lichaam kwijt en hebben ze weer gezonde, vrije aandacht voor hun omgeving. Waarom kunnen zij dat wel en wij vaak niet? Vermoedelijk worden we hierin dwarsgezeten door de kwaliteit die we als mens juist vóór hebben op dieren: onze mentale vermogens. Wij mensen proberen een schokkende gebeurtenis vaak mentaal op te lossen. We relativeren of stellen dat het toch allemaal zo erg niet was. Zo troosten grote mensen al gauw hun hevig geschrokken, angstige kinderen met: “Stil maar, het is al over, je hoeft niet te huilen.” Ja, misschien geldt dat voor die ouder maar nog niet voor het kind. En meestal weet ons ‘gezonde verstand’, de neocortex, dat een heftige ervaring of gebeurtenis achter de rug is, maar ons primitieve brein nog niet. Die heeft nog tijd nodig. De grote hoeveelheid stress, opgebouwd om actie te ondernemen om te overleven, zoekt nog een uitweg. En als die uitweg naar buiten er van ons denken niet mag zijn, blijft de spanning van binnen vastzitten, diep verstopt, opgeslagen in ons lichaam. Wat je niet ziet, bestaat niet. Dat lukt vaak – een tijdje. Maar na verloop van tijd veroorzaakt dit alsnog slapeloosheid, angst, vage fysieke klachten enzovoort. De oorspronkelijke stress probeert in een andere vorm een weg naar buiten te vinden.
Overweldigd
Volgens Levine raakt dus vooral het autonome zenuwstelsel (azs) overweldigd bij een heftige, traumatische gebeurtenis. Dit zenuwstelsel kent drie overlevingsstrategieën: vechten, vluchten en bevriezen. In de aanval, rennen voor je leven of je doodstil houden zodat de vijand je niet opmerkt of niet meer geïnteresseerd is. Na deze activering van het sympathische deel van het zenuwstelsel behoort het lichaam weer in evenwicht te komen met behulp van het parasympathische gedeelte. Je kunt het vergelijken met hoe de rest van het lichaam functioneert: als je gewond raakt en je bloedt hevig, snellen de witte bloedlichaampjes toe om het stollingsproces in werking te stellen. Net zoiets probeert het zenuwstelsel met het opbouwen en ontladen van stress. Maar als we voor die ontlading geen ruimte (kunnen) nemen, blijven beide systemen op volle sterkte actief. Het is, zo stelt Levine, alsof je in de auto zit en voortdurend tegelijkertijd op de rem en het gaspedaal trapt. Dat gevoel, van rondgierende zenuwen… En nogmaals, het kan in vele situaties gebeuren: een operatie, een auto-ongeluk, agressie, oorlog, brand, een hond die voor je ogen wordt overreden, noem maar op. Zonder activering en deactivering van ons zenuwstelsel leven we niet. Iedereen kent het. Het is een gezond vitaal proces mits het op de goede manier verloopt. En dat leer je bij een SE-therapeut. Die ondersteunt de getraumatiseerde cliënt door hem te leren zijn eigen hulpbronnen te herkennen en er op te vertrouwen. Subtiel, met hele kleine stapjes om geen risico te lopen op hertraumatisering, leert hij cliënten het zenuwstelsel te helpen de spanning te onderkennen en fysiek te lokaliseren, bewust te ervaren, impulsen af te ronden en te kunnen ontladen. De traumatische gebeurtenis is verleden tijd, jij hebt het overleefd, je bent hier en nu en het is veilig. Dit is een puur fysiek proces. Het lichaam reageert, net als bij dieren, met trillen, schokjes, dieper ademhalen, en vooral met weer een beetje meer vrije aandacht daarna. Dan lééf je weer echt! Somatic Experiencing staat de laatste jaren volop in de belangstelling. Overal ter wereld leren artsen, neurologen, psychotherapeuten, psychologen, pedagogen en coaches met de methode te werken.
Verschijnselen die Somatic Experiencing behandelt
Verschijnselen
Trauma’s kunnen in elke situatie ontstaan. Een persoonlijk verlies, werksituaties, ongelukken, ziekenhuisopnames, oorlogssituaties, natuurrampen, de lijst is lang. Wie niet over een traumatiserende gebeurtenis heen komt, kan klachten krijgen als nachtmerries en herbelevingen, soms alleen al door een geur of een bepaald geluid. Sommige mensen gaan zich chronisch onveilig voelen en blijven voortdurend op hun hoede. Ze vallen misschien onverwacht agressief uit. Anderen voelen zich juist ‘verdoofd’, gedissocieerd. Ook kunnen mensen lichamelijk last ondervinden doordat ze gespannen raken en blijven. Spierpijnen, sterk transpireren, moeilijker ademen, hoofdpijn, hartkloppingen…. Dikwijls is het trauma allang verdrongen en hebben mensen geen idee wat er aan hun narigheid of aan steeds terugkerende belemmerende patronen ten grondslag ligt. Ze komen in de praktijk met klachten als slapeloosheid, spijsverteringsproblemen, relationele problemen, depressies, onverklaarbare angsten, woede, verdriet…. Voor Somatic Experiencing is het niet nodig om te weten waar de klachten vandaan komen omdat met de fysieke en emotionele aspecten ervan wordt gewerkt.
Peter Levine publiceerde over de door hem ontwikkelde methode verschillende boeken: De tijger ontwaakt (1997, ISBN 9789069637549) en De stem van je lichaam (2010, ISBN 9789069639741).
Meer informatie over SE in Nederland: www.traumahealing.nl
Meer lezen over trauma en lichaamsgerichte therapie? Bekijk ook de andere artikelen in het PSC Magazine 2014.
