Door: Aad Francissen
Het veld van zorg en welzijn is drastisch aan het veranderen. Waar in de AWBZ nog het medische model van diagnose en behandeling van klachten centraal staat, zijn de Wmo en de Jeugdwet opgesteld in termen van het bevorderen van zelfredzaamheid, eigen kracht en participatie. Maar hoe doe je dat? De positieve psychologie biedt visie en wetenschappelijk onderbouwde grip bij het zoeken naar de juiste insteek. Op basis van deze positieve psychologie ontwikkelde de Geluksacademie (een projectbureau van adviesbureau Arcon), samen met de gemeente Almelo en de Universiteit Twente het geluksgerichte werken.
Geluk, wat is dat eigenlijk? Van Dale omschrijft gelukkig als “genietend, tevreden” en “voorspoedig, door het lot bepaald”. In alledaagse opvattingen verwijst geluk vaak naar een kortdurend moment, een staat van euforie of een topervaring. Dat is echter niet de betekenis die we in dit artikel geven aan geluk. In dit artikel gaat het om duurzaam welbevinden: het regelmatig ervaren van positieve gevoelens en een algemene tevredenheid met het eigen leven.
Duurzaam geluk is goed voor een mens. De laatste jaren is er veel onderzoek verricht naar de gevolgen van geluk voor de individuele persoon. Met name de broaden-and-build-theorie van Barbara Fredrickson biedt hiervoor een goede onderbouwing. Positieve gevoelens leiden enerzijds tot een verbreding van creativiteit en probleemoplossend vermogen en anderzijds tot het opbouwen van belangrijke hulpbronnen in het leven, zoals een goed sociaal netwerk of veerkracht in het omgaan met problemen. Juist in moeilijke situaties blijkt dat mensen die oog hebben voor wat er goed gaat en aandacht hebben voor positieve gevoelens, beter met problemen kunnen omgaan.
Zelfdeterminatie: autonomie, competentie en verbondenheid
Er bestaan veel modellen en theorieën over duurzaam geluk. Verschillende wetenschappers hebben elk hun eigen verklaringen en rijtjes van factoren die bijdragen aan geluk. Voor het geluksgerichte werken van de Geluksacademie sluit de zelfdeterminatietheorie van Edward Deci en Richard Ryan het beste aan. Deze theorie gaat ervan uit dat mensen streven naar groei en ontwikkeling, ook in moeilijke omstandigheden. Ze geeft inzicht in de functies en processen die aan de ervaring van duurzaam geluk ten grondslag liggen.
Er bestaan verschillende misvattingen over wat tot duurzaam geluk leidt. In onze maatschappij gaat het vaak om het streven naar financieel succes, materiële bezittingen, sociale status, beroemdheid of lichamelijke schoonheid. Dergelijke factoren verklaren echter maar een klein deel van de verschillen in geluk. Ze geven op korte termijn misschien wel bevrediging, maar dragen op de lange termijn niet echt bij aan geluk. Dit heeft ermee te maken dat ze vooral zijn ingegeven door een wens naar erkenning. In onze maatschappij wordt erkenning vooral gekregen aan de hand van meer uiterlijke waarden als rijkdom, status en succes.
Onderzoek op basis van de zelfdeterminatietheorie laat zien dat duurzaam geluk eerder verkregen wordt als mensen zich richten op meer intrinsieke doelen, zoals goede relaties, persoonlijke groei en maatschappelijke betrokkenheid. Dit zijn bij uitstek de doelen die mensen zin en betekenis geven in het leven, doordat ze bijdragen aan iets groters. Eigenlijk kunnen ze nooit echt ‘behaald’ worden, maar gaat het om het streven zelf. Deze doelen komen daarmee tegemoet aan psychologische basisbehoeftes. In de zelfdeterminatietheorie worden drie van dergelijke behoeftes omschreven: autonomie, competentie en verbondenheid. 1. Autonomie verwijst naar de mogelijkheid om activiteiten te kiezen, beslissingen te nemen en gedrag te reguleren in overeenstemming met de eigen waarden, wensen en doelen. 2. Bij competentie gaat het om de ervaring dat het eigen gedrag resulteert in de bedoelde uitkomsten en effecten. 3. Verbondenheid verwijst naar de basisbehoefte om intieme relaties met anderen te hebben.
Wanneer deze basisbehoeftes vervuld worden, leidt dit tot duurzaam geluk. De drie behoeftes zijn volgens onderzoek belangrijk in veel verschillende contexten, variërend van scholen, families, werksetting en gezondheidszorg. Ze zijn daarmee essentieel voor het functioneren van mensen, net als meer biologische behoeftes als honger, dorst of veiligheid. Waar de bekende piramide van Abraham Maslow een duidelijke hiërarchie aanbrengt in basisbehoeftes, worden in de zelfdeterminatietheorie de verschillende behoeftes juist naast elkaar gezet. Ook in moeilijke situaties, waarin bijvoorbeeld de gezondheid is aangetast, spelen de behoeftes aan verbondenheid, autonomie en competentie een belangrijke rol.
De maakbaarheid van geluk
Geluk wordt vaak gezien als iets dat je ten deel valt. Wetenschappelijke theorieën zijn er daarentegen juist lange tijd van uitgegaan dat je geluk is voorbestemd door genetische aanleg en temperament. De waarheid ligt zoals zo vaak in het midden. Er komt steeds meer bewijs dat duurzaam geluk ook te beïnvloeden is. Dit wordt ook duidelijk vanuit de zelfdeterminatietheorie: aan de vervulling van de basisbehoeftes kan gesleuteld worden en dat draagt dan weer bij aan duurzaam welbevinden. Dit kan op verschillende niveaus gebeuren.
Bijvoorbeeld op het niveau van het beleid. In de Wmo en de Jeugdwet sluit de aandacht voor zelfredzaamheid en participatie goed aan op de drie basisbehoeftes. Bij zelfredzaamheid is het van belang onderscheid te maken tussen autonomie en competentie. Bij autonomie gaat het vooral om de eigen regie. Het gaat hier om de omslag van aanbod- naar vraaggericht werken, ofwel de vraag hoe kwetsbare mensen hun leven willen leiden. Deze vraag wordt veel belangrijker, nu volgens de nieuwe Wmo 2015 gemeenten worden geacht ‘maatwerkoplossingen’ te leveren. Maatwerk suggereert dat een interventie op z’n minst aansluit op het leven dat een kwetsbare inwoner wil leiden. De behoefte aan competentie vraagt om aandacht voor eigen kracht. Hierbij gaat het vooral om wat mensen zelf kunnen en waar zij goed (competent) in zijn. Ook als er problemen zijn en er zorg nodig is, hebben mensen de behoefte om dingen te doen waar ze goed in zijn. De behoefte aan verbondenheid sluit aan bij denken in termen van participatie en het eigen netwerk. Daarbij staat echter meer de wederzijdse verbondenheid in de aandacht dan het netwerk puur als hulpbron. Het gaat dus ook om de vraag hoe een cliënt van betekenis kan zijn voor andere mensen.
Dan is er het niveau van interventies, die vanuit de positieve psychologie doorgaans gebaseerd zijn op het versterken van competenties die bijdragen aan welbevinden en optimaal functioneren. Er kan worden gedacht aan het bewust worden en versterken van positieve emoties, het onderzoeken van waarden, intrinsieke behoeften en talenten, positieve relaties, en het omgaan met en accepteren van tegenslag en lijden. Met het geluksgerichte werken maakt de professional tijdens het cliëntcontact gebruik van verschillende interventies uit de trukendoos van de positieve psychologie.
Interventies in de positieve psychologie
Martin Seligman is de grondlegger van de positieve psychologie. Met collega’s ontwikkelde hij verschillende kortdurende en eenvoudige interventies die onder begeleiding van een psycholoog, maar ook als zelfhulp werden ingezet:
Je sterke kanten inzetten: al dan niet met behulp van vragenlijsten worden talenten en kwaliteiten in kaart gebracht. De opdracht is om manieren te verzinnen om deze talenten en kwaliteiten meer in het dagelijks leven te gebruiken en te benutten.
Drie positieve dingen: de opdracht om elke avond stil te staan bij drie positieve gebeurtenissen van die dag. De deelnemer beantwoordt ook de vraag waarom hij denkt dat deze gebeurtenissen plaatsvonden.
Dankbaarheid uiten: bij deze interventie denken deelnemers aan een persoon die ze erg dankbaar zijn maar nooit op een goede manier hun dankbaarheid hebben getoond. De opdracht is om een brief te schrijven aan deze persoon en deze brief hardop voor te lezen.
Actief reageren: de deelnemers krijgen de opdracht om iedere dag minstens een keer enthousiast en actief te reageren op een positief bericht van een ander.
Genieten: de deelnemers krijgen de oefening om iedere dag te genieten van een activiteit die ze normaal gesproken gehaast uitvoeren. Het kan gaan om een maaltijd, een wandeling naar werk of school, een douche. Na afloop beschrijven ze wat er anders was en hoe ze zich daarbij voelden.
Verder lezen
Bohlmeijer, E., Bolier, L., Westerhof, G., & Walburg, J. (2013). Handboek positieve psychologie: Theorie, onderzoek, toepassingen. Amsterdam: Boom. | Bolier, L., Haverman, M., & Walburg, J. (2010). Mental Fitness. Amsterdam: Boom. | Deci, E., & Ryan, R. (2002). Handbook of self-determination research. Rochester: University of Rochester Press. | Francissen A., Wezenberg E. & Westerhof, G. (2010). De gevolgen van geluk. Borne, Arcon. | Westerhof, G., & Bohlmeijer, E. (2010). Psychologie van de levenskunst. Amsterdam: Boom.
www.geluksacademie.org | www.positievepsychologie.nu | www.selfdeterminationtheory.org
Drs. Aad Francissen is onderzoeker en adviseur bij stichting Arcon. Zijn doel is een verschil te maken in de benadering van kwetsbare mensen. Minder focus op problemen en meer op autonomie, eigen kracht en verbondenheid. Dit zal leiden tot hoger welbevinden en besparingen in zorg en ondersteuning. Hij houdt zich bezig met wetenschappelijk onderzoek naar de geluksgerichte benadering, met de ontwikkeling en implementatie van de Menselijke Maat en hij adviseert gemeenten en zorgaanbieders. Deze activiteiten zijn bij Arcon gebundeld onder de noemer Geluksacademie. Voor professionals ontwikkelde de Geluksacademie introductie- en verdiepingstrajecten Geluksgericht Werken, die via de Gradatim Academie beschikbaar zijn voor psychosociaal werkers.
Geluksgericht werken in de praktijk
Geluksgericht werken vraagt om een andere blik: niet de klacht, maar de eigen kracht van de cliënt staat centraal. Meer lezen over positieve psychologie? Bekijk ook de andere artikelen op Curova, of verdiep je verder via Wikipedia.
