Door: Hein Stufkens
Aandacht is het belangrijkste ingrediënt of instrument van wat we ‘liefde’ noemen. De Amerikaanse psychiater Scott Peck vroeg zich af waardoor een psychotherapeutische behandeling succesvol wordt. Zijn antwoord luidt: ‘Het zit hem niet alleen in een ‘onvoorwaardelijk positieve benadering’, in magische woorden, gebaren of technieken. De kern waar het bij goede en zinvolle psychotherapie om draait is: liefde.’ We leven in een wereld waarin liefdevolle aandacht een schaars artikel is geworden. Mede als gevolg van de dictatuur van de moderne communicatiemiddelen zijn mensen meer dan ooit niet ‘thuis’, niet hier en nu aanwezig. Onze eeuw zal de geschiedenis ingaan als ‘het tijdperk van de afgeleide mens’. In dit artikel zou ik drie wenken willen geven voor aandachtiger leven. Je eigen leven wordt er boeiender door. En de kwaliteit van je hulpverlening zal met sprongen toenemen naarmate je er in slaagt om werkelijk aandachtig aanwezig te zijn.
Hier-en-nu-zijn
De eerste wenk is: merk op dat je afgeleid bent en roep jezelf dan terug naar het hier en nu. Niet eenvoudig, maar wel nuttig, want: ‘Als je depressief bent leef je in het verleden, Als je bang bent leef je in de toekomst, Als je in vrede bent dan leef je in het nu.’ (Lao Tse)
Ouspensky beschrijft hoe hij van zijn leraar, Gurdjief, moest oefenen om zich ‘zichzelf te herinneren’. Hij ging vervolgens een halve dag op in allerlei werkzaamheden… ‘en plotseling herinnerde ik mij dat ik vergeten had mij mijzelf te herinneren…’
Laatst had ik het geluk dat er opeens een merel vlak voor mijn raam begon te fluiten. Dat leverde een instant ontwaken uit mijn afwezigheid op. Vogels zijn sowieso goede gidsen voor wie de weg zoekt naar het hier en nu. Denk aan de papegaaien die rondvliegen op het utopisch eiland Pala, dat Huxley beschrijft in zijn roman Island, en die steeds roepen: ‘Here and now, boys!’ Of aan de terminaal zieke Morrie uit Mijn dinsdagen met Morrie (M. Albom), die van de boeddhisten heeft geleerd om zich voor te stellen dat er een vogeltje op zijn schouder zit dat met enige regelmaat vraagt: ‘Is vandaag de dag? Ben ik klaar? Doe ik alles wat ik moet doen? Ben ik degene die ik wil zijn?’ De boeddhisten gebruiken ook nog andere beelden. Ze spreken bijvoorbeeld over ‘het temmen van de geest’. Die wordt dan voorgesteld als een ontsnapte weerspannige os of olifant. Dat temmen is hard nodig, want onze geest dwaalt overal heen. En de Romeinse filosoof Seneca gaf, in dezelfde eeuw waarin Jezus zei dat we ons geen zorgen moeten maken over de dag van morgen, dit advies: ‘Neem afstand van twee dingen: angst voor de toekomst en de herinnering aan ellende uit het verleden.’ Enfin, de wenk is duidelijk, en ze wordt ons door de wijzen van alle culturen en tijden gegeven. In onze tijd houdt de bekende boeddhistische monnik Thich Nhat Hanh ons voor: ‘Aandacht is het vermogen om in het nu te zijn. Als we niet in het nu zijn hebben we de afspraak met het leven gemist.’
Leeg-zijn
De tweede wenk voor aandachtig leven is: word leeg. In plaats van iets of iemand onze vólle aandacht te geven, zouden we ons beter kunnen oefenen in het geven van lege aandacht. Hier moet het klassieke zenverhaal van de theevisite nog eens worden gememoreerd. Een professor ging bij een zenmeester op bezoek, omdat hij wilde weten wat zen nu eigenlijk was. Deze schonk diens theekopje zo vol dat het overliep. Toen de professor de zenmeester daarop wees, antwoordde deze: ‘Inderdaad, professor. Maar u heeft niet opgemerkt dat uw kop ook vol zit. Als u iets van zen wilt begrijpen, zult u eerst uw kop leeg moeten maken.’ Zen is de kunst van het waarnemen van wat is; de dingen zien in hun zo-zijn. Dat kunnen wij niet, omdat we vol zitten met aannames, denkbeelden en voorstellingen over wat we waarnemen, en omdat we vol zitten met bewuste of onbewuste bedoelingen met betrekking tot het (of de) waargenomene. En dan wordt ons zicht ook nog eens vertroebeld door onze herinneringen en onze emoties en behoeften. Wij hebben bijvoorbeeld een voorstelling van een gedroomde partner, of van hoe onze kinderen of ouders moeten zijn. En als we dan keihard met ons hoofd tegen de door onze eigen conditioneringen beslagen kijkvensters lopen, worden we boos of lopen weg. Maar we hebben de ander niet gezien of gehoord in zijn of haar zo-zijn.
Als we ‘leeg’ luisteren en kijken, komt er ruimte voor liefde, voor onvoorwaardelijkheid en werkelijke interesse. In plaats van de ander kwalijk te nemen dat die niet aan onze verwachtingen voldoet, gaan we zien wat hem of haar werkelijk beweegt. En we nemen zelf de verantwoordelijkheid voor de pijn die we oplopen als de werkelijkheid anders is dan wij hadden gedacht of gehoopt. Niet gemakkelijk, die oefening in lege aandacht. Bedreigend ook. Want wie ben je nog, als je niet meer samenvalt met je gedachten, voorstellingen en voorkeuren?
Gewaar-zijn
De derde wenk voor aandachtig leven is: oefen gewaar-zijn. Anderen spreken misschien liever van concentratie. Maar concentratie betekent letterlijk: je aandacht op één plek richten. Dat is een soort aandacht die te vergelijken is met de straal van een zaklamp. Gewaar-zijn is iets anders. Dat is aandacht die te vergelijken is met een lantaarn die rondom licht geeft. Krishnamurti zei er dit over: ‘Aandacht is niet hetzelfde als concentratie. Concentratie is uitsluiting; de aandacht die totaal gewaar-zijn is, sluit niets uit.’ Willem Hussem schreef eens een kort gedichtje dat goed weergeeft waar het bij échte aandacht om gaat. Het luidt zo: wanneer je kijkt / zie je nog niet / wanneer je ziet / grijpt het je aan.
Kijken om te zien, luisteren om te begrijpen, dat is natuurlijk de sleutel in elke communicatie. Met aandacht luisteren, dat is: luisteren naar de klank van de stem, de onderliggende gevoelens, de lichaamstaal. Je moet daarvoor niet alleen je uiterlijke, maar ook je innerlijke zintuigen openen. Gewaar-zijn omvat de hele omgeving, de kleuren, geuren en geluiden, de mensen en andere levende wezens, de dingen, de sfeer, de hele ruimte waarin we ons bevinden, of dat nu ergens in de natuur is of op een drukke receptie. Gewaar-zijn bevat bovendien het gelijktijdig bewustzijn van wat er in onszelf gebeurt: van ons lijf, onze adem, van wat we denken, voelen, ervaren. Concentratie leidt tot ongelukken. Je geest is éénpuntig gericht en je merkt niet meer op wat er verder gebeurt. Je wordt ‘een verstrooide professor’. Bij gewaar-zijn, of zoals Krishnamurti dat ook graag noemde: choiceless awareness, is ons hele bewustzijnsveld wakker. Dat soort aandacht voorkomt ongelukken, ook in de communicatie, en als ze toch gebeuren, ontsnappen ze niet aan onze aandacht. Het levert ook liefdevolle betrokkenheid op bij de ander en bij de wereld waarin wij leven.
Platform TP.net
Transpersoonlijk.net (TP.net) is een zelfstandig platform voor de therapeut, psycholoog, filosoof, kunstenaar en belangstellende. Centraal staan de inzichten uit de transpersoonlijke psychologie (C.G. Jung, Assagioli, Ken Wilber, …) en de wereld van transpersoonlijke ervaringen. Dit laatste gaat om ervaringen van schoonheid en eenheid. Voor transpersoonlijke therapie geldt de benadering dat problemen kunnen worden gezien als mogelijkheid tot persoonlijke ontwikkeling en groei. Voor TP.net staat “ontmoeten” in breder verband centraal. Voor dit doel is er nu het forum TPnet. Mogelijk iets voor jou en je intervisiegroep? Start een groep en probeer het uit. Belangrijk om te weten: Jouw forumgroep is – als je dat wilt – alleen voor jouw groep toegankelijk! Verder biedt de website van TP.net actuele informatie over workshops/trainingen/cursussen/evenementen. Alles gericht op het ont-moeten en leren van elkaar. Actueel zijn nu: de training “NLP & Kinderen” en het leertraject “Ken U zelve” – Begeleiden op diepe dimensies van bewustzijn met het enneagram.
Meer informatie: www.transpersoonlijk.net, info@transpersoonlijk.net, Piet van Gijssel, tel. 050-5423892
Aandacht oefenen in het dagelijks leven
Bewuste aandacht geven aan de mensen om je heen versterkt verbinding en vertrouwen. Meer lezen over persoonlijke groei en aandacht? Bekijk ook de andere artikelen op Curova, of verdiep je verder via Wikipedia.
