Samenvatting
Toen Russische troepen in februari 2022 Oekraïne binnenvielen, veranderde niet alleen het dagelijks leven van miljoenen burgers. Ook duizenden hulpverleners kwamen plotseling terecht in een werkelijkheid die niemand zich had kunnen voorstellen. Psychotherapeuten, die gewend waren anderen te begeleiden bij trauma, verlies en ontwrichting, werden zelf geconfronteerd met bombardementen, vluchtelingenstromen, onzekerheid en persoonlijke verliezen. Terwijl de behoefte aan psychologische ondersteuning explosief toenam, stonden veel therapeuten voor de uitdaging om hun werk voort te zetten in omstandigheden die nauwelijks voorstelbaar waren.
In die context nam de European Association for Psychotherapy, kortweg EAP, een initiatief dat in de afgelopen jaren is uitgegroeid tot een van de meest opmerkelijke Europese samenwerkingsprojecten binnen de psychotherapie. Wat begon als een vraag aan Oekraïense collega’s over welke hulp zij nodig hadden, groeide uit tot een duurzame alliantie die inmiddels psychotherapeuten uit heel Europa met elkaar verbindt.
Een eenvoudige vraag met grote gevolgen
Kort na de grootschalige invasie zocht de EAP contact met de Ukrainian Umbrella Association of Psychotherapy, de nationale koepelorganisatie voor psychotherapie in Oekraïne. De vraag was eenvoudig: welke ondersteuning is op dit moment het meest nodig?
Het antwoord was opvallend helder. Oekraïense psychotherapeuten vroegen niet in de eerste plaats om financiële steun of materiële hulp, maar om professionele verbondenheid. Zij wilden bijeenkomsten organiseren waar psychotherapeuten uit Oekraïne en andere Europese landen elkaar konden ontmoeten, kennis konden delen en samen konden nadenken over de psychologische gevolgen van oorlog.
Voor veel Europese collega’s was dat antwoord veelzeggend. Oorlog veroorzaakt niet alleen fysieke schade, maar kan ook leiden tot professionele isolatie. Voor therapeuten die dagelijks werken met getraumatiseerde cliënten vormt dat een extra belasting. Juist daarom besloten vertegenwoordigers van de EAP en de Oekraïense koepelorganisatie een structureel samenwerkingsverband op te zetten dat verder zou gaan dan incidentele ondersteuning.
De geboorte van een Europese alliantie
Uit deze samenwerking ontstond de Ukrainian and European Psychotherapy Alliance. Sinds eind 2022 organiseren de Oekraïense en Europese partners gezamenlijke online symposia die specifiek zijn gericht op de uitdagingen waarmee psychotherapeuten tijdens de oorlog worden geconfronteerd.
De bijeenkomsten behandelen onderwerpen die rechtstreeks voortkomen uit de Oekraïense realiteit. Tijdens eerdere symposia stonden ethische dilemma’s in oorlogstijd, de overdracht van trauma tussen generaties, de gevolgen van oorlog voor kinderen, relaties onder extreme omstandigheden, verlies, rouw en mentale uitputting centraal.
Wat deze bijeenkomsten bijzonder maakt, is dat zij niet alleen kennisoverdracht bieden. Ze functioneren ook als ontmoetingsplaatsen waar psychotherapeuten ervaringen met elkaar kunnen delen, elkaar kunnen ondersteunen en gezamenlijk kunnen reflecteren op hun werk. Lezingen worden afgewisseld met groepsgesprekken, uitwisseling van praktijkervaringen en intervisie. Hierdoor ontstaat een vorm van collegiale steun die in oorlogstijd van onschatbare waarde blijkt.
De groei van een internationaal netwerk
De omvang van het initiatief groeide sneller dan veel betrokkenen hadden verwacht. De eerste bijeenkomsten trokken al grote aantallen deelnemers, maar de belangstelling bleef toenemen. Bij latere symposia meldden zich grote groepen deelnemers uit Oekraïne en uit andere Europese landen. Daarmee is een internationaal netwerk ontstaan dat specifiek gericht is op psychotherapie in oorlogsomstandigheden.
De steun aan Oekraïense psychotherapeuten reikt inmiddels veel verder dan de grenzen van het land zelf. Hulpverleners uit uiteenlopende Europese landen leveren bijdragen als spreker, organisator, supervisor of deelnemer. Zo ontstaat een netwerk waarin kennis, ervaring en menselijke betrokkenheid samenkomen.
De kracht van dat netwerk ligt niet alleen in het aantal deelnemers, maar vooral in de continuïteit. Steun in crisistijd verliest snel aan kracht wanneer zij beperkt blijft tot een eenmalige actie. De EAP en haar Oekraïense partners hebben juist geprobeerd een langer lopende structuur te creëren, zodat psychotherapeuten gedurende de oorlog kunnen blijven terugvallen op collegiale contacten, gedeelde kennis en internationale erkenning.
De psychotherapeut als mens
Oorlog creëert een bijzondere uitdaging voor psychotherapeuten. Zij zijn niet alleen hulpverleners, maar tegelijkertijd ook burgers die dezelfde dreiging ervaren als hun cliënten. Zij horen verhalen over verlies, angst, geweld en ontworteling, terwijl zij zelf vaak onder vergelijkbare omstandigheden leven.
Dat thema loopt als een rode draad door veel activiteiten van de alliantie. Tijdens verschillende bijeenkomsten werd aandacht besteed aan de mentale uitputting die ontstaat wanneer hulpverleners jarenlang werken onder omstandigheden van voortdurende dreiging. Ook werd gesproken over de vraag hoe psychotherapeuten hun eigen menselijkheid kunnen behouden wanneer zij dagelijks worden geconfronteerd met verhalen over verlies, geweld en trauma.
Het begrip menselijke waardigheid speelt hierbij een centrale rol. Oorlog tast immers niet alleen infrastructuur en veiligheid aan, maar ook vertrouwen, verbondenheid en het gevoel van een gemeenschappelijke toekomst. Psychotherapeuten helpen anderen om met die ontwrichting om te gaan, maar hebben zelf eveneens ondersteuning nodig om overeind te blijven.
Luisteren als vorm van solidariteit
Naast de symposia ondersteunt de EAP ook andere initiatieven die gericht zijn op professionele verbondenheid. Een voorbeeld daarvan is de European Room for Listening, een project dat psychotherapeuten uit verschillende Europese landen online bijeenbrengt om Oekraïense collega’s een veilige ruimte te bieden voor gesprek en reflectie.
Het uitgangspunt van dit initiatief is eenvoudig maar krachtig. Luisteren kan een vorm van professionele solidariteit zijn. Oekraïense therapeuten begeleiden mensen die direct zijn getroffen door oorlog, werken met vluchtelingen en ondersteunen kinderen, gezinnen en militairen die geconfronteerd worden met traumatische ervaringen. Het delen van die ervaringen met collega’s uit andere landen helpt niet alleen om professionele kennis uit te wisselen, maar ook om emotionele belasting beter te dragen.
In een tijd waarin veel aandacht uitgaat naar materiële hulp en humanitaire ondersteuning, laat dit project zien dat ook professionele aanwezigheid en collegiale aandacht van grote waarde kunnen zijn. Voor wie dagelijks werkt met trauma is het kunnen spreken met collega’s die luisteren zonder te oordelen geen luxe, maar een voorwaarde om het werk vol te houden.
Een stem voor Oekraïne binnen Europa
De betrokkenheid van de EAP beperkt zich niet tot praktische ondersteuning. De organisatie gebruikt haar positie binnen de Europese psychotherapiewereld ook om aandacht te vragen voor de mentale gevolgen van de oorlog.
In publieke verklaringen benadrukte voormalig EAP-voorzitter Patricia Hunt dat de oorlog in Oekraïne niet alleen een politieke en militaire crisis is, maar ook een omvangrijke mentale gezondheidscrisis veroorzaakt. Angst, verlies, onzekerheid, rouw en langdurige traumatische belasting treffen miljoenen mensen. Tegelijkertijd moeten Oekraïense psychotherapeuten zelf onder dezelfde omstandigheden functioneren.
Door de situatie van Oekraïense hulpverleners zichtbaar te maken binnen Europese netwerken probeert de EAP ervoor te zorgen dat de psychologische gevolgen van de oorlog blijvend aandacht krijgen, ook wanneer de internationale nieuwsbelangstelling afneemt. Die zichtbaarheid is belangrijk, omdat mentale schade vaak minder direct zichtbaar is dan fysieke verwoesting, maar jarenlang kan doorwerken in gezinnen, gemeenschappen en professionele hulpverleningssystemen.
Kennis uit oorlogstijd
De samenwerking heeft niet alleen betekenis voor Oekraïne. Ook Europese collega’s leren van de ervaringen van Oekraïense psychotherapeuten. Oorlog confronteert hulpverleners met vraagstukken die in reguliere opleidingen slechts beperkt aan bod komen. Denk aan massale traumatisering, collectief verlies, gedwongen migratie, langdurige onzekerheid en de psychologische gevolgen van voortdurende dreiging.
Oekraïense professionals ontwikkelen in de praktijk kennis en ervaring die ook voor collega’s elders in Europa relevant zijn. Zij werken met mensen die soms alles zijn kwijtgeraakt, met families die uit elkaar zijn gerukt, met militairen en burgers die leven met acute en langdurige traumatische belasting, en met kinderen voor wie oorlog een bepalende ervaring in hun ontwikkeling is geworden.
Daardoor ontstaat een wederzijdse uitwisseling. Europese professionals bieden steun, terwijl zij tegelijkertijd leren van de unieke expertise die in Oekraïne wordt opgebouwd onder uitzonderlijke omstandigheden. Die kennis kan later van betekenis zijn voor traumazorg, vluchtelingenhulp, crisisinterventie en langdurige psychotherapeutische begeleiding in andere contexten.
Psychotherapie in oorlogstijd als wetenschappelijk onderwerp
De EAP heeft ook geprobeerd om de ervaringen van Oekraïense psychotherapeuten vast te leggen voor de toekomst. In 2025 verscheen een speciale editie van het International Journal of Psychotherapy die volledig gewijd was aan psychotherapie in Oekraïne tijdens de oorlog. De publicatie brengt verschillende perspectieven samen op trauma, verlies, veerkracht en de rol van psychotherapie in een samenleving die onder extreme druk staat.
Hiermee wordt niet alleen aandacht gevraagd voor actuele problemen, maar ontstaat ook een waardevolle bron van kennis voor toekomstige generaties psychotherapeuten, onderzoekers en beleidsmakers. De oorlog in Oekraïne is een menselijke tragedie, maar de ervaringen van hulpverleners leveren tegelijkertijd inzichten op die kunnen bijdragen aan een beter begrip van trauma, herstel en psychologische ondersteuning in crisissituaties.
Voor een beroepsgroep die vaak werkt in de beslotenheid van de behandelkamer is dat van groot belang. Oorlogstrauma is niet uitsluitend een individueel psychologisch probleem, maar ook een maatschappelijk en relationeel fenomeen. De ervaringen van Oekraïense therapeuten maken zichtbaar hoe psychotherapie zich moet verhouden tot collectief lijden, maatschappelijke ontwrichting en langdurige onzekerheid.
Europese solidariteit in de praktijk
Vaak wordt gesproken over Europese samenwerking in termen van verdragen, instellingen en politieke besluiten. Het initiatief van de EAP laat een andere vorm van samenwerking zien. Hier gaat het niet om beleid of diplomatie, maar om professionals die elkaar ondersteunen vanuit een gedeelde verantwoordelijkheid voor het psychisch welzijn van mensen.
De kracht van deze samenwerking ligt juist in haar eenvoud. Oekraïense psychotherapeuten vroegen om ontmoeting, uitwisseling en professionele steun. Europese collega’s bleken bereid die steun te geven. Uit die samenwerking ontstond een netwerk dat inmiddels veel professionals bereikt en dat nog steeds groeit.
Terwijl de oorlog voortduurt en de behoefte aan psychologische ondersteuning groot blijft, vormt deze alliantie een voorbeeld van hoe een beroepsgroep grenzen kan overstijgen. Niet door politieke verklaringen alleen, maar door kennisdeling, collegiale betrokkenheid en menselijke aanwezigheid.
Juist in een periode waarin oorlog vaak wordt beschreven in termen van militaire ontwikkelingen en geopolitieke belangen, herinneren deze initiatieven eraan dat achter elke crisis mensen schuilgaan. En dat ook hulpverleners soms steun nodig hebben om hun werk te kunnen blijven doen. Voor de European Association for Psychotherapy is dat besef uitgegroeid tot een langdurige inzet voor Oekraïense collega’s. Een inzet die laat zien dat professionele solidariteit meer kan zijn dan een ideaal. Soms wordt zij een levenslijn.
