Awareness is curative
In het hart van gestalttherapie staat het begrip gewaarwording, in het Engels aangeduid als ‘awareness’. Fritz Perls formuleerde de kern van dit principe compact en krachtig: ‘Awareness is curative,’ oftewel bewustzijn op zich is al helend. Deze gedachte klinkt op het eerste gezicht eenvoudig, misschien zelfs naïef, maar heeft in de praktijk verreikende gevolgen voor de manier waarop een gestalttherapeut te werk gaat. Gewaarwording is namelijk niet hetzelfde als inzicht of intellectueel begrip; het is de directe, onmiddellijke ervaring van wat er op dit moment daadwerkelijk is, in het lichaam, in de emoties en in de relatie met de ander. Dit artikel onderzoekt uitgebreid wat gewaarwording binnen gestalttherapie precies inhoudt, hoe het zich verhoudt tot cognitief begrijpen, en waarom deze vorm van bewustzijn volgens de gestalttheorie zo’n centrale, helende rol speelt.
Voor mensen die van buiten de gestaltwereld naar deze theorie kijken, kan het opmerkelijk lijken dat een therapierichting zoveel gewicht toekent aan iets wat op het eerste gezicht zo simpel klinkt als ‘gewoon opmerken wat er is’. Toch blijkt in de klinische praktijk keer op keer dat precies dit schijnbaar eenvoudige vermogen, om zonder oordeel en zonder onmiddellijk te willen ingrijpen waar te nemen wat zich aandient, buitengewoon lastig is voor veel mensen, en dat het cultiveren ervan diepgaande veranderingen teweeg kan brengen.
De drie zones van gewaarwording
Fritz Perls onderscheidde in zijn oorspronkelijke werk drie zones van gewaarwording die elk een ander domein van de menselijke ervaring beslaan, en dit onderscheid vormt tot op de dag van vandaag een van de meest gebruikte kaders binnen de gestaltopleiding en -praktijk.
Zone 1 betreft de buitenwereld: alles wat een mens waarneemt via de zintuigen, dus wat hij ziet, hoort, ruikt, proeft en voelt op de huid. Dit is de zone van het feitelijke, direct waarneembare contact met de wereld om hem heen, de zone die het minst vatbaar is voor vertekening doordat ze rechtstreeks gebaseerd is op zintuiglijke waarneming.
Zone 2 betreft de binnenwereld: lichamelijke sensaties, gevoelens, behoeften en emoties. Dit is de zone van de subjectieve innerlijke ervaring, oftewel wat er daadwerkelijk in het lichaam en in de emotionele beleving van een persoon leeft op een gegeven moment. Deze zone is minder direct zintuiglijk toegankelijk dan zone 1, maar minstens zo concreet en lichamelijk van aard.
Zone 3, ten slotte, wordt vaak de fantasiezone of middenzone genoemd: gedachten, interpretaties, verwachtingen, herinneringen, fantasieën en plannen. Dit is de zone van het mentale, die op zichzelf nuttig en zelfs onmisbaar is voor menselijk functioneren, maar die ook de zone vormt waarin mensen zich het gemakkelijkst kunnen verliezen, met als gevolg dat ze het directe contact met zones 1 en 2 uit het oog verliezen.
Veel psychische klachten hangen volgens de gestalttheorie samen met een onevenredige, disproportionele bewoning van zone 3: mensen leven voornamelijk in hun hoofd, ze analyseren voortdurend, piekeren en maken plannen, en verliezen daarmee geleidelijk het directe contact met hun lichaam in zone 2 en met de werkelijke, concrete wereld om hen heen in zone 1. Een belangrijk doel van gestalttherapie is dan ook om cliënten te helpen hun aandacht weer evenwichtiger te verdelen over deze drie zones, in plaats van vrijwel uitsluitend in zone 3 te verblijven.
Gewaarwording versus begrijpen
Een essentieel en voor veel mensen aanvankelijk verrassend onderscheid binnen gestalttherapie is dat tussen gewaarworden en begrijpen. Begrijpen is in essentie een cognitief proces: iemand legt een verbinding tussen twee gebeurtenissen, trekt een conclusie, of formuleert een verklaring voor zijn eigen gedrag of gevoelens. Gewaarworden daarentegen is een directe, onbemiddelde ervaring: iemand voelt, merkt op, en is aanwezig bij wat er op dit moment daadwerkelijk gebeurt, zonder dat daar per se een verklarend verhaal aan hoeft te worden toegevoegd.
Veel cliënten die in therapie komen, blijken uiterst bedreven te zijn in het begrijpen van zichzelf: ze weten vaak al vrij precies waarom ze angstig zijn, wat de vermoedelijke oorsprong is van een terugkerend patroon, en hoe de verschillende puzzelstukjes van hun levensverhaal met elkaar samenhangen. En toch, ondanks dit uitgebreide zelfbegrip, verandert er in de praktijk vaak weinig tot niets aan hun daadwerkelijke ervaring of gedrag. Gestalttherapie stelt dat werkelijk, diepgaand begrijpen altijd gepaard moet gaan met beleven: het is niet voldoende om uitgebreid over je gevoelens te praten of ze intellectueel te doorgronden, je moet ze ook daadwerkelijk voelen, in het hier-en-nu van het lichaam.
De gestalttherapeut brengt cliënten dan ook regelmatig en bewust terug van het hoofd naar het lichaam met vragen als: ‘U vertelt me dat u boos bent, maar kunt u me vertellen waar u dat precies in uw lichaam voelt? Hoe voelt die boosheid eigenlijk aan? Wat wil die boosheid het liefst doen?’ Dit soort vragen onderbreekt bewust de neiging om in de veilige, afstandelijke ruimte van het intellectuele begrip te blijven hangen, en nodigt de cliënt uit om terug te keren naar de rauwere, directere laag van de lichamelijke en emotionele ervaring zelf.
Van onbewust naar bewust
Gewaarwording binnen gestalttherapie is geen passief, vanzelf plaatsvindend proces, maar wordt gezien als een actieve, gerichte vorm van aandacht voor de laag van ervaring die normaal gesproken grotendeels buiten het bewustzijn blijft: de ingehouden adem, de onbewust verkrampte handen, de teruggetrokken schouders, de half toegeknepen ogen. Dit zijn volgens de gestaltvisie geen toevallige, betekenisloze details, maar juist expressies van innerlijke processen die woorden vaak niet volledig kunnen vatten of bereiken.
Door het cultiveren van gewaarwording groeit zelfinzicht binnen gestalttherapie niet zozeer als een abstract, verstandelijk concept, maar veeleer als een levend, doorleefd zelfkennen. Iemand die geleidelijk leert opmerken wanneer hij onbewust zijn adem inhoudt, leert daarmee ook iets wezenlijks over zijn eigen omgang met spanning en stress. Iemand die merkt dat zijn ogen vochtig worden zodra hij over zijn moeder begint te spreken, neemt daarmee iets waar dat vaak meer zegt over de onderliggende emotionele lading dan woorden alleen ooit zouden kunnen uitdrukken.
Dit soort voortdurende, actieve gewaarwording vormt de basis van wat binnen de gestalttheorie ‘organismische zelfregulering’ wordt genoemd: het aangeboren vermogen van het menselijk organisme om zichzelf te sturen op basis van bewuste waarneming van eigen behoeften en sensaties, in plaats van op basis van rigide regels, aannames of verouderde overtuigingen over hoe iemand zou moeten zijn of zich zou moeten voelen.
De rol van de therapeut bij het cultiveren van gewaarwording
De gestalttherapeut vervult in dit proces een specifieke, zorgvuldig getrainde rol: niet die van een expert die interpretaties aanreikt of de cliënt vertelt wat zijn gedrag ‘werkelijk betekent’, maar veeleer die van een begeleider die de cliënt helpt om zijn eigen, actuele gewaarwording steeds scherper en voller te laten worden. Dit gebeurt onder andere door subtiele, herhaalde observaties hardop uit te spreken: ‘Ik zie dat uw handen nu tot vuisten balde,’ of ‘Ik merk dat uw stem net wat zachter werd toen u dat zei.’ Dergelijke observaties worden nooit gepresenteerd als een definitieve interpretatie, maar als een uitnodiging aan de cliënt om zelf te onderzoeken wat er op dat moment in hem omgaat.
Deze werkwijze vereist van de therapeut een hoge mate van eigen gewaarwording, aangezien hij voortdurend zijn eigen zintuiglijke waarneming van de cliënt, zijn eigen lichamelijke reacties en zijn eigen innerlijke ervaring als informatiebron gebruikt binnen de sessie. Dit maakt de persoon van de gestalttherapeut zelf, net als bij het hier-en-nu-principe, tot een onmisbaar instrument binnen de behandeling, en verklaart waarom gestaltopleidingen doorgaans zoveel nadruk leggen op de eigen persoonlijke ontwikkeling en zelfreflectie van de aankomend therapeut.
Gewaarwording oefenen: van sessie naar dagelijks leven
Hoewel gewaarwording binnen de setting van een therapiesessie het meest intensief en gestructureerd wordt beoefend, benadrukken veel gestalttherapeuten dat het uiteindelijke doel is dat cliënten dit vermogen ook zelfstandig meenemen naar hun dagelijks leven. Eenvoudige, korte oefeningen, zoals een paar keer per dag bewust stilstaan bij wat er op dat moment daadwerkelijk waargenomen wordt in de drie zones, kunnen helpen om deze vaardigheid geleidelijk te versterken buiten de therapiekamer.
Sommige cliënten merken naarmate de therapie vordert dat zij vaker uit zichzelf opmerken wanneer zij zich verliezen in zone 3, het rijk van gedachten en interpretaties, en dat zij zichzelf dan bewust kunnen terugbrengen naar hun lichamelijke sensaties in zone 2 of naar hun directe zintuiglijke waarneming van de omgeving in zone 1. Deze overdracht van vaardigheid van de therapiekamer naar het dagelijks leven wordt door veel gestalttherapeuten beschouwd als een van de meest betrouwbare tekenen van therapeutische vooruitgang.
Waarom gewaarwording op zichzelf al helend kan zijn
De uitspraak dat awareness curatief is, roept bij sommigen de vraag op hoe het simpelweg opmerken van iets al tot verandering zou kunnen leiden, zonder dat er actief aan het probleem gewerkt wordt. Het antwoord dat de gestalttheorie hierop geeft, hangt nauw samen met het vertrouwen in de wijsheid van het organisme dat elders in de gestaltvisie centraal staat: wanneer een mens volledig en zonder terughoudendheid gewaarwordt van wat er daadwerkelijk in hem leeft, inclusief pijnlijke of ongemakkelijke gevoelens, ontstaat er vaak vanzelf een natuurlijke beweging richting integratie en verandering, zonder dat daar een uitgebreide, actieve interventie voor nodig is.
Dit wil niet zeggen dat gestalttherapie passief is of dat de therapeut alleen maar toekijkt: de therapeut nodigt actief uit tot gewaarwording, stelt gerichte vragen en creëert experimenten die de gewaarwording verdiepen. Maar de uiteindelijke helende kracht wordt niet gezocht in het opleggen van een oplossing van buitenaf, maar in het vergroten van het vermogen van de cliënt zelf om zijn eigen ervaring volledig te doorvoelen en te erkennen.
Veelvoorkomende obstakels bij het ontwikkelen van gewaarwording
In de praktijk blijkt het cultiveren van gewaarwording voor veel cliënten aanvankelijk moeilijker dan het klinkt. Een veelvoorkomend obstakel is de neiging om onmiddellijk te willen interpreteren of oordelen zodra iets wordt opgemerkt: iemand voelt bijvoorbeeld spanning in zijn buik, maar springt meteen naar de gedachte ‘dat betekent zeker dat ik weer faal’, in plaats van simpelweg bij de sensatie zelf te blijven. De gestalttherapeut helpt de cliënt om dit automatische interpreteren te vertragen, en om eerst langer stil te staan bij de kale, onbewerkte waarneming voordat er conclusies aan worden verbonden.
Een ander obstakel is de angst die kan ontstaan wanneer iemand voor het eerst werkelijk gewaarwordt van een gevoel dat lange tijd is vermeden of onderdrukt. Verdriet, woede of schaamte die jarenlang op afstand zijn gehouden, kunnen bij het eerste bewuste contact overweldigend aanvoelen. De gestalttherapeut biedt hier een veilige, gedoseerde context waarin deze gewaarwording stap voor stap kan worden opgebouwd, zodat de cliënt niet overspoeld raakt maar juist leert dat ook intense gevoelens draaglijk en hanteerbaar zijn wanneer ze volledig worden toegelaten.
Ten slotte ervaren sommige cliënten in het begin een zekere ongemakkelijkheid bij het simpelweg ‘niets doen’ behalve waarnemen, vooral wanneer zij gewend zijn om actief aan problemen te ‘werken’ in een meer probleemoplossingsgerichte stijl. Geduldig uitleggen waarom deze schijnbaar passieve houding van gewaarwording binnen de gestalttheorie juist als actief en werkzaam wordt beschouwd, vormt vaak een belangrijk onderdeel van de beginfase van een gestalttherapietraject.
Samenvatting
Gewaarwording vormt samen met het hier-en-nu-principe het fundament van gestalttherapie, en verwijst naar de directe, onmiddellijke ervaring van wat er op dit moment daadwerkelijk is in de buitenwereld, de binnenwereld en de mentale middenzone. Door het onderscheid tussen gewaarworden en begrijpen serieus te nemen, en door cliënten actief te begeleiden bij het herkennen van signalen die normaal buiten hun bewustzijn blijven, helpt gestalttherapie mensen om hun organismische zelfregulering te herstellen en voller aanwezig te zijn bij hun eigen leven. De overtuiging dat awareness op zichzelf al curatief is, blijft ook decennia na Fritz Perls’ oorspronkelijke formulering een van de meest kenmerkende en klinisch waardevolle uitgangspunten van deze therapievorm.
