Nu is het enige moment dat bestaat
Geen enkel principe is zo kenmerkend voor gestalttherapie als de oriëntatie op het hier en nu. ‘Nu is het enige moment dat bestaat,’ zei grondlegger Fritz Perls, en deze uitspraak vormt tot op de dag van vandaag het kloppend hart van de gestalttherapeutische praktijk. Alles wat een mens doet, voelt en denkt, gebeurt onvermijdelijk in het heden, zelfs wanneer hij zich bezighoudt met herinneringen aan het verleden of zorgen over de toekomst. Het herinneren zelf is immers een activiteit die zich afspeelt in het huidige moment, net als het piekeren over wat nog moet komen. Gestalttherapie gebruikt dit fundamentele inzicht als een buitengewoon krachtig therapeutisch instrument, en dit artikel verkent uitgebreid waarom deze oriëntatie zo centraal staat en hoe ze in de praktijk van een therapiesessie concreet vorm krijgt.
Voor mensen die voor het eerst kennismaken met gestalttherapie kan deze nadruk op het huidige moment in eerste instantie verrassend of zelfs wat vervreemdend aanvoelen, zeker wanneer ze gewend zijn aan therapievormen waarin uitgebreid wordt teruggeblikt op de jeugd of waarin toekomstige doelen centraal staan. Toch blijkt in de praktijk dat juist deze focus op het nu, wanneer ze goed wordt toegepast, toegang geeft tot een diepere en directere laag van ervaring dan een overwegend verbaal-analytische benadering vaak kan bereiken.
Waarom het heden binnen gestalttherapie zo belangrijk is
In de klassieke psychoanalyse staat het verleden van oudsher centraal: kindheidservaringen, vroege gehechtheidsrelaties en onbewuste conflicten die terugkijkend geanalyseerd en geïnterpreteerd moeten worden om inzicht te verwerven. Gestalttherapie kiest een fundamenteel andere invalshoek, zonder daarmee het belang van het verleden te ontkennen.
Het verleden bestaat binnen deze visie namelijk niet meer als objectieve, direct toegankelijke werkelijkheid, het bestaat nog uitsluitend als herinnering, als terugkerend gedragspatroon, of als lichaamservaring die tot op de dag van vandaag doordraagt in het nu. Onverwerkte pijn, oud verdriet en onvoltooide situaties uit het verleden leven binnen de gestalttheorie voort als zogeheten ‘onafgemaakte zaken’, die steeds opnieuw de beleving van het huidige moment kleuren, beïnvloeden en soms zelfs verstoren zonder dat de persoon in kwestie zich daar volledig bewust van is. Door deze onderliggende patronen te herkennen en, wat wezenlijk anders is dan er alleen over te praten, ze daadwerkelijk te doorleven in het hier-en-nu van de therapiesessie zelf, kunnen ze uiteindelijk worden herkend, verwerkt en geïntegreerd in plaats van te blijven doorwerken als een onbewuste, storende achtergrondruis.
De toekomst bestaat binnen deze gestaltvisie evenmin als een op zichzelf staande, grijpbare realiteit: zorgen, angsten en verwachtingen zijn in essentie gedachten die zich, hoe toekomstgericht hun inhoud ook is, altijd afspelen in het nú. Ze onttrekken de aandacht van een persoon aan het daadwerkelijke huidige moment en brengen hem in plaats daarvan in een toestand van gespannen anticipatie, waarin energie wordt besteed aan een situatie die nog niet bestaat en wellicht ook nooit op de voorgestelde manier zal plaatsvinden. Gestalttherapie helpt cliënten om dit patroon van vooruitlopen te herkennen zodra het zich voordoet, en om vervolgens actief en herhaaldelijk terug te keren naar de feitelijke, zintuiglijk waarneembare ervaring van dit specifieke moment.
Hoe deze oriëntatie werkt binnen een therapiesessie
In een gestalttherapiesessie is de therapeut vrijwel voortdurend gericht op het hier-en-nu van de cliënt, en dit uit zich concreet in een aantal specifieke soorten interventies die de doorsnee sessie een heel eigen karakter geven, duidelijk anders dan bijvoorbeeld een klassiek psychoanalytisch consult of een puur cognitief gericht gesprek.
Een eerste categorie bestaat uit wat wel aanwezigheidsvragen genoemd kunnen worden: ‘Wat merkt u nu?’, ‘Wat voelt u op dit moment in uw lichaam terwijl u dit zegt?’, ‘Wat wilt u mij nu eigenlijk vertellen?’ Dit soort vragen onderbreekt bewust de neiging om over ervaringen te vertellen op een afstandelijke, verhalende manier, en nodigt de cliënt in plaats daarvan uit om steeds opnieuw terug te keren naar de directe, levende gewaarwording van het huidige moment.
Een tweede belangrijke techniek is de vertaling van verleden naar heden. Wanneer een cliënt bijvoorbeeld vertelt over een oud conflict met zijn moeder, kan de therapeut vragen: ‘Kunt u haar hier, in deze lege stoel tegenover u, plaatsen en haar nu rechtstreeks aanspreken?’ Op deze manier wordt het verleden op een experiëntiële, levende manier binnengehaald in het heden van de therapieruimte, in plaats van er alleen intellectueel en op afstand over te spreken. Deze bekende lege-stoeltechniek is wellicht de meest herkenbare toepassing van het hier-en-nu-principe, en illustreert treffend hoe gestalttherapie abstracte herinneringen omzet in concrete, doorleefde ervaring.
Een derde element is de voortdurende aandacht voor het proces naast de inhoud. De therapeut let niet alleen op de feitelijke inhoud van wat er gezegd wordt, maar minstens zo zorgvuldig op het proces: hoe de cliënt spreekt, hoe hij beweegt, of hij zucht, of zijn blik wegdraait op bepaalde momenten. Dit procesmatige waarnemen brengt vaak rijke, waardevolle informatie aan het licht die grotendeels buiten het bewustzijn van de cliënt zelf ligt, en die met alleen luisteren naar de woordelijke inhoud gemakkelijk onopgemerkt zou blijven.
Een vierde en bijzonder invloedrijk element is wat bekendstaat als de paradox van verandering. Een opmerkelijk inzicht van gestalttheoreticus Arnold Beisser, geformuleerd in zijn beroemde ‘paradoxale theorie van verandering’, stelt dat mensen niet veranderen door hard te proberen anders te worden dan ze zijn, maar juist door volledig te worden en te blijven wat ze op dit moment werkelijk zijn. Volledige, onverdeelde aanwezigheid bij de huidige ervaring, ook wanneer die ervaring pijnlijk, ongemakkelijk of beschamend is, maakt volgens deze paradoxale theorie pas echte, blijvende verandering mogelijk. Pogingen om zichzelf te dwingen anders te voelen of te zijn, leiden daarentegen vaak juist tot meer innerlijke verdeeldheid en spanning.
Belemmeringen voor het volledig aanwezig zijn in het hier-en-nu
Veel mensen leven, ondanks de schijnbare vanzelfsprekendheid van het huidige moment, in de praktijk slechts ten dele werkelijk in het heden. Ze vluchten geregeld in herinneringen of fantasieën, ze analyseren hun gevoelens uitgebreid in plaats van ze daadwerkelijk te ervaren, of ze maken uitvoerige plannen vooral om onzekerheid en onvoorspelbaarheid te vermijden. Gestalttherapie duidt deze terugkerende patronen aan met de term contactonderbrekingen: manieren waarop mensen zich, vaak onbewust, afsluiten van volledig en direct contact met hun eigen ervaring en met hun omgeving.
Een veelvoorkomende en herkenbare belemmering is het denken over de ervaring in plaats van het daadwerkelijk beleven ervan. Iemand zegt bijvoorbeeld: ‘Ik denk dat ik boos ben,’ in plaats van simpelweg ‘Ik ben boos.’ Dit kleine, ogenschijnlijk onbeduidende taalkundige verschil verraadt in werkelijkheid een aanzienlijke innerlijke afstand tussen het zelf en de directe, onbemiddelde ervaring. De gestalttherapeut is getraind om precies dit soort subtiele signalen op te merken en er voorzichtig maar gericht op door te vragen.
Een andere veelvoorkomende belemmering is wat in de gestalttheorie retroflectie wordt genoemd: energie die eigenlijk naar buiten toe zou moeten stromen, bijvoorbeeld naar een andere persoon, naar een concrete daad, of naar een directe expressie van een emotie, wordt in plaats daarvan naar binnen gekeerd en tegen de persoon zelf gericht. Een gespannen kaak, een bewust of onbewust ingehouden adem, of het wegslikken van tranen die eigenlijk gehuild willen worden, zijn typerende voorbeelden van retroflectie die in het hier-en-nu van de therapiesessie zichtbaar kunnen worden gemaakt en vervolgens bespreekbaar gemaakt kunnen worden, zodat de oorspronkelijk naar buiten gerichte energie weer een gezonde uitweg kan vinden.
Aanvullende contactonderbrekingen die het hier-en-nu vertroebelen
Naast projectie, introjectie, retroflectie en confluentie, die in de klassieke gestaltliteratuur uitgebreid worden beschreven, onderscheiden hedendaagse gestalttherapeuten nog een aantal subtielere manieren waarop mensen zich van het huidige moment kunnen afsluiten. Deflectie is daarvan een voorbeeld: het afbuigen van directe emotionele lading door bijvoorbeeld te gaan lachen op een moment dat verdriet meer voor de hand zou liggen, of door een onderwerp met een grapje af te zwakken zodra het te dichtbij komt. Ook egotisme, het voortdurend zelfbewust observeren en becommentariëren van de eigen ervaring in plaats van er simpelweg in op te gaan, wordt gezien als een contactonderbreking die de spontane aanwezigheid in het hier-en-nu belemmert.
De gestalttherapeut besteedt in de sessie voortdurend aandacht aan het herkennen van deze verschillende contactonderbrekingen zodra ze zich voordoen, niet om ze te veroordelen of als fout te bestempelen, maar om ze samen met de cliënt te onderzoeken. Vaak blijken deze patronen ooit, in een eerdere levensfase, een functionele en zelfs noodzakelijke overlevingsstrategie te zijn geweest, die inmiddels alleen niet meer optimaal aansluit bij de huidige levenssituatie van de cliënt.
De rol van het lichaam in de hier-en-nu-ervaring
Omdat het hier-en-nu-principe zo nauw samenhangt met het holistische uitgangspunt van gestalttherapie, speelt het lichaam een onmisbare rol in het werken met het huidige moment. Gedachten en herinneringen kunnen gemakkelijk afdwalen naar het verleden of de toekomst, maar het lichaam bevindt zich, letterlijk en figuurlijk, altijd in het nu. Ademhaling, spierspanning, houding en kleine onwillekeurige bewegingen bieden daarom een betrouwbare toegangspoort tot de actuele, levende ervaring van de cliënt, ook wanneer woorden nog tekortschieten om die ervaring volledig te benoemen.
Een gestalttherapeut zal een cliënt daarom regelmatig uitnodigen om expliciet stil te staan bij lichamelijke signalen: ‘Waar in uw lichaam voelt u die spanning precies?’, ‘Wat gebeurt er met uw ademhaling terwijl u dit vertelt?’ Dit soort vragen verankert het gesprek telkens opnieuw in het hier-en-nu, en voorkomt dat de sessie afglijdt naar een louter intellectuele, verhalende bespreking van gebeurtenissen die zich buiten de therapieruimte hebben afgespeeld.
Waarom deze hier-en-nu-oriëntatie klinisch zo waardevol is
De aanhoudende nadruk op het huidige moment is niet louter een filosofische voorkeur van gestalttherapie, maar heeft ook belangrijke klinische voordelen die de effectiviteit van de behandeling kunnen vergroten. Ten eerste zorgt de directe, ervaringsgerichte aanpak ervoor dat inzichten niet alleen intellectueel begrepen worden, maar daadwerkelijk doorleefd en daardoor beter geïntegreerd worden in het functioneren van de cliënt. Ten tweede maakt de focus op het hier-en-nu het mogelijk om patronen die zich normaal gesproken buiten het bewustzijn afspelen, direct zichtbaar te maken binnen de veilige context van de therapeutische relatie, aangezien deze patronen zich onvermijdelijk ook in de sessie zelf zullen manifesteren. Ten derde biedt deze oriëntatie een corrigerende ervaring: veel cliënten hebben immers juist last van een overmatige gerichtheid op het verleden of de toekomst, en het leren vertoeven in het huidige moment kan op zichzelf al een therapeutisch waardevolle vaardigheid zijn die ook buiten de sessie toepasbaar is.
Het hier-en-nu oefenen buiten de therapiesessie
Hoewel het hier-en-nu-principe het meest zichtbaar wordt binnen de setting van een therapiesessie, moedigen veel gestalttherapeuten hun cliënten ook aan om deze houding van aanwezigheid mee te nemen naar het dagelijks leven. Eenvoudige oefeningen, zoals enkele keren per dag bewust stilstaan bij wat er op dat moment daadwerkelijk waargenomen wordt, kunnen helpen om de vaardigheid van hier-en-nu-gewaarwording geleidelijk te versterken. Sommige cliënten ervaren dat zij, naarmate de therapie vordert, vaker uit zichzelf opmerken wanneer zij wegdrijven naar zorgen over de toekomst of piekeren over het verleden, en dat zij zichzelf dan bewust kunnen terugbrengen naar het huidige moment, zonder dat daar noodzakelijkerwijs een therapeut bij aanwezig hoeft te zijn.
Deze overdracht van de therapiekamer naar het dagelijks leven wordt door veel gestalttherapeuten gezien als een van de belangrijkste graadmeters van therapeutisch succes: niet het vermogen om binnen de sessie goed te kunnen reflecteren op het hier-en-nu, maar het vermogen om deze houding ook zelfstandig te kunnen toepassen wanneer de cliënt weer alleen staat, bijvoorbeeld tijdens een lastig gesprek op het werk of een spannende situatie thuis.
Samenvatting
Het hier-en-nu-principe vormt het kloppende hart van gestalttherapie en doordringt vrijwel elke interventie die een gestalttherapeut inzet, van eenvoudige aanwezigheidsvragen tot de bekende lege-stoeltechniek en de paradoxale theorie van verandering. Door voortdurend de aandacht terug te brengen naar het huidige moment, in plaats van uitgebreid te blijven hangen in het verleden of de toekomst, helpt gestalttherapie cliënten om onafgemaakte zaken te herkennen en te verwerken, contactonderbrekingen op te sporen en te doorbreken, en uiteindelijk voller en directer aanwezig te zijn in hun eigen leven. Deze aanpak vraagt oefening en moed, aangezien volledige aanwezigheid bij de eigen ervaring soms confronterend kan zijn, maar levert volgens de gestalttheorie precies daardoor de meest betrouwbare en duurzame weg naar echte, blijvende persoonlijke verandering.
