Frans Veldman en de haptonomie
Frans Veldman (1921-2010) was een Zeeuwse fysiotherapeut die uitgroeide tot de grondlegger van de haptonomie, de wetenschap van de affectiviteit waarop haptotherapie is gebaseerd. Zijn levenswerk begon met een ingrijpende ontmoeting in een oorlogstrein en eindigde in een internationaal erkende wetenschappelijke en therapeutische traditie die tot op de dag van vandaag in Nederland en daarbuiten wordt beoefend.
Dit artikel vertelt het verhaal van Frans Veldman: van de gebeurtenis die hem op het spoor zette van zijn levenswerk, via zijn ontwikkeling als fysiotherapeut en denker, tot de nalatenschap die hij achterliet in de vorm van een Nederlandse therapietraditie die inmiddels honderden beoefenaars kent.
De ontmoeting in de trein
Tijdens de Tweede Wereldoorlog zat Veldman in een trein naar Berlijn die onder vuur kwam te liggen. Te midden van de chaos en het geweld riep een stervende jonge vrouw “papa” en stierf in zijn armen. Dit moment van onbemiddeld, direct menselijk contact in het aangezicht van de dood zette hem diep aan het denken: wat is het dat mensen op het diepste niveau met elkaar verbindt? Wat is het heilzame van vastgehouden worden in angst en pijn — van simpelweg aanwezig zijn voor een ander mens op een moment van uiterste kwetsbaarheid?
Deze aangrijpende ervaring, midden in de verschrikkingen van de oorlog, vormde de kiem van wat later zou uitgroeien tot een levenslange zoektocht naar de betekenis van affectief, bevestigend contact tussen mensen. Voor Veldman was dit geen abstracte filosofische vraag, maar een existentiële ervaring die hem confronteerde met de kern van wat het betekent om mens te zijn temidden van lijden.
Van fysiotherapie naar haptonomie
Na de oorlog studeerde Veldman fysiotherapie, en vanaf 1942 verdiepte hij zich steeds verder in de fenomenologie van het voelen — een filosofische stroming die zich richt op de directe, subjectieve ervaring van bewustzijn en lichamelijkheid, in plaats van op geobjectiveerde, van buitenaf waargenomen verschijnselen. Deze filosofische verdieping zou een blijvend stempel drukken op zijn latere werk.
Als fysiotherapeut raakte Veldman gefascineerd door de vraag hoe aanraking meer kon zijn dan louter mechanisch, technisch contact gericht op het behandelen van spieren en gewrichten. Hij observeerde dat de kwaliteit van aanraking — de manier waarop, de intentie erachter, de aanwezigheid van de behandelaar — een wezenlijk andere uitwerking kon hebben dan de technisch correcte handeling alleen. Deze observatie zette hem aan tot verder onderzoek naar wat aanraking op een dieper niveau voor mensen kon betekenen.
In de jaren vijftig werkte Veldman in Nijmegen samen met de psychiater Anna Terruwe, wier baanbrekende werk over neurotische deprivatie — het tekort aan affectieve bevestiging in de vroege ontwikkeling, met blijvende psychische gevolgen — nauw aansloot bij Veldmans opkomende ideeën over de fundamentele menselijke behoefte aan bevestiging. Uit deze vruchtbare samenwerking groeide geleidelijk de conceptuele basis van wat later de haptonomie zou worden genoemd.
De wetenschap van de affectiviteit
Veldman definieerde haptonomie uiteindelijk als de “wetenschap van de affectiviteit”: de systematische studie van hoe mensen via voelend, bevestigend contact met zichzelf, met anderen en met de wereld om hen heen in verbinding treden. Dit was een ambitieuze onderneming — het pogen een wetenschappelijk kader te bouwen rond iets dat traditioneel als zacht, subjectief en moeilijk grijpbaar werd beschouwd: het gevoelsleven en de affectieve verbondenheid tussen mensen.
Zijn levenswerk culmineerde in het boek “Haptonomie — Wetenschap van de Affectiviteit” (1989), waarin hij zijn theoretische inzichten en praktische toepassingen uitgebreid documenteerde. Dit hoofdwerk werd in meerdere talen vertaald en vormt tot op heden de theoretische basis waarop haptotherapeuten hun werk funderen.
In 1980 vertrok Veldman naar Zuid-Frankrijk, waar hij tot aan zijn dood in 2010 bleef onderwijzen en zijn ideeën verder verfijnde. Vanuit deze basis in Frankrijk bouwde hij een internationaal netwerk van studenten en volgelingen op, die zijn werk vervolgens verder verspreidden naar andere landen.
Toepassingsgebieden buiten de therapie
Hoewel haptotherapie — de klinische, therapeutische toepassing van de haptonomie — het meest bekende toepassingsgebied is geworden, ontwikkelde Veldman zijn ideeën oorspronkelijk voor een breder scala aan contexten. Haptonomische begeleiding bij zwangerschap en bevalling, waarbij aanstaande ouders wordt geleerd om via bevestigend contact een band op te bouwen met het ongeboren kind, is een van de bekendste toepassingen buiten de klinische therapie.
Ook in de pedagogiek en opvoeding vonden Veldmans ideeën weerklank: het belang van affectieve bevestiging voor de gezonde ontwikkeling van kinderen sluit aan bij bredere ontwikkelingspsychologische inzichten over gehechtheid en vroege bevestiging. En in de organisatiekunde werden haptonomische principes toegepast op leiderschap en samenwerking, met de gedachte dat ook in professionele contexten oprecht, bevestigend contact bijdraagt aan gezonde samenwerking en welzijn.
Het hoofdwerk nader bekeken
Veldmans hoofdwerk “Haptonomie — Wetenschap van de Affectiviteit” is een omvangrijk en dicht geschreven boek, dat zowel filosofische beschouwingen over de aard van affectiviteit als praktische beschrijvingen van haptonomische en haptotherapeutische toepassingen bevat. Het boek behandelt onderwerpen variërend van de haptonomische begeleiding van zwangerschap tot de rol van affectiviteit in pedagogiek, van organisatiekunde tot de behandeling van psychosomatische klachten.
Voor geïnteresseerde lezers die zich verder willen verdiepen in de theoretische grondslagen van haptotherapie, blijft dit hoofdwerk een belangrijke, zij het niet altijd eenvoudig toegankelijke bron. Veel hedendaagse opleidingsinstituten bieden inmiddels meer toegankelijke, hedendaagse introducties tot de haptonomische theorie, specifiek gericht op studenten die de praktische therapeutische toepassing willen leren, zonder zich eerst volledig te hoeven verdiepen in Veldmans oorspronkelijke, uitgebreide filosofische geschriften.
Zijn nalatenschap in Nederland
Na Veldmans vertrek naar Frankrijk ontwikkelden zich in Nederland diverse opleidingen voor zowel haptonomie als haptotherapie, die zijn ideeën verder uitwerkten tot systematische, toetsbare opleidingscurricula. In 1993 werd de Vereniging van Haptotherapeuten (VVH) opgericht, die sindsdien de beroepsstandaard bewaakt, kwaliteitseisen stelt aan opleidingen en aangesloten therapeuten, en een tuchtrechtelijk kader biedt voor klachten van cliënten.
Vandaag de dag zijn er honderden gediplomeerde haptotherapeuten actief in Nederland, verspreid over het hele land en werkzaam in uiteenlopende settings: van zelfstandige praktijken tot samenwerkingsverbanden met verloskundigen, huisartsen en andere zorgverleners. Deze groei getuigt van de blijvende relevantie van Veldmans ideeën, ook decennia na de ontwikkeling van zijn oorspronkelijke theorie.
Van Veldmans oorspronkelijke ideeën naar de hedendaagse praktijk
De hedendaagse haptotherapiepraktijk in Nederland is niet identiek aan wat Veldman decennia geleden onderwees — zoals bij elke levende therapeutische traditie is er sprake van voortdurende ontwikkeling, verfijning en aanpassing aan nieuwe inzichten en aan de behoeften van hedendaagse cliënten. Hedendaagse haptotherapeuten integreren vaak inzichten uit andere vakgebieden die pas na Veldmans oorspronkelijke werk zijn ontwikkeld, zoals de traumaliteratuur van Bessel van der Kolk en Peter Levine, of recentere neurowetenschappelijke inzichten over interoceptie en het autonome zenuwstelsel.
Deze integratie van nieuwere wetenschappelijke inzichten met Veldmans oorspronkelijke fenomenologische en filosofische kader is een teken van een levende, zich ontwikkelende traditie, in plaats van een star vasthouden aan een decennia oude theorie. Tegelijkertijd blijft de kern van Veldmans visie — het fundamentele belang van affectieve bevestiging voor menselijk welzijn — het uitgangspunt van waaruit deze latere ontwikkelingen worden geïntegreerd.
Kritische reflectie op de haptonomische traditie
Het is voor een volledig beeld van belang om ook kritisch te kijken naar de wetenschappelijke status van de haptonomie als geheel. Als filosofisch-psychologisch kader, ontwikkeld grotendeels op basis van klinische ervaring en fenomenologische reflectie in plaats van gecontroleerd experimenteel onderzoek, deelt de haptonomie een kenmerk met veel andere therapeutische tradities uit de twintigste eeuw: de theoretische onderbouwing steunt sterker op klinische wijsheid en filosofische coherentie dan op het type kwantitatief, experimenteel onderzoek dat tegenwoordig als gouden standaard geldt binnen de evidence-based geneeskunde.
Dit betekent niet dat de haptonomische inzichten daarmee waardeloos of onjuist zijn — veel van de kernideeën, zoals het belang van affectieve bevestiging voor gezonde ontwikkeling, vinden juist steun in latere, onafhankelijke ontwikkelingspsychologische en gehechtheidsonderzoek. Het betekent wel dat toekomstige generaties haptotherapeuten en onderzoekers een taak hebben om, waar mogelijk, de effectiviteit van specifieke haptotherapeutische interventies met sterker onderzoek te onderbouwen, naast het voortzetten van de rijke klinische traditie die Veldman heeft nagelaten.
Terruwe en de theorie van neurotische deprivatie
De samenwerking met Anna Terruwe verdient nadere toelichting, omdat deze een van de meest vormende invloeden was op Veldmans denken. Terruwe, een van de eerste vrouwelijke psychiaters van Nederland, ontwikkelde een theorie waarin zij stelde dat veel neurotische klachten hun oorsprong vinden in een tekort aan affectieve bevestiging tijdens de vroege ontwikkeling — een kind dat onvoldoende het gevoel heeft gekregen onvoorwaardelijk aanvaard te worden, zou hierdoor blijvende psychische kwetsbaarheid kunnen ontwikkelen.
Deze theorie, hoewel ontwikkeld in een tijd en context vóór de systematische gehechtheidsonderzoek van latere decennia, vertoont opvallende parallellen met wat later binnen de gehechtheidstheorie van John Bowlby en anderen wetenschappelijk verder zou worden onderbouwd. Voor Veldman vormde de ontmoeting met Terruwe een cruciale brug tussen zijn fysiotherapeutische achtergrond, gericht op het lichaam, en een dieper psychologisch begrip van hoe affectieve tekorten zich manifesteren — een synthese die uiteindelijk zou uitmonden in de haptonomie als geïntegreerde visie op lichaam en gevoel.
De internationale verspreiding van de haptonomie
Vanuit zijn basis in Zuid-Frankrijk bouwde Veldman geleidelijk een internationaal netwerk op van studenten die zijn ideeën verder verspreidden, niet alleen in Nederland maar ook in Frankrijk, België, Duitsland en daarbuiten. Dit internationale karakter van de haptonomische beweging heeft ertoe geleid dat er inmiddels in meerdere Europese landen opleidingsinstituten en beroepsverenigingen bestaan die zich baseren op Veldmans oorspronkelijke werk, elk met hun eigen accenten en verdere ontwikkelingen.
In Frankrijk bijvoorbeeld ontwikkelde zich een sterke traditie van haptonomische begeleiding rondom zwangerschap en geboorte, die in de Franse verloskundige zorg een meer geïnstitutionaliseerde plaats heeft gekregen dan in sommige andere landen. Deze internationale variatie laat zien hoe een oorspronkelijk Nederlands concept zich heeft aangepast aan en verweven met verschillende nationale zorgculturen en -tradities.
Veldmans persoonlijkheid en werkwijze
Wie de geschriften en overleveringen over Veldman bestudeert, treft een beeld van een man die zowel intellectueel rigoureus als diep persoonlijk betrokken was bij zijn werk. Hij stond bekend om zijn precieze, soms veeleisende manier van lesgeven, waarbij hij van zijn studenten verwachtte dat zij niet alleen de theorie beheersten, maar ook zelf de diepgaande ervaring van affectief contact hadden doorleefd — een overtuiging die voortkwam uit zijn eigen ervaring dat haptonomie niet louter een intellectueel concept kon zijn, maar een belichaamde, doorleefde kennis vereiste.
Deze nadruk op doorleefde, belichaamde kennis in plaats van louter theoretische kennisoverdracht is tot op de dag van vandaag een kenmerk van haptotherapieopleidingen: studenten worden niet alleen getoetst op hun theoretische kennis, maar ook op hun vermogen om zelf oprecht, bevestigend contact te maken en te ontvangen — een vaardigheid die evenzeer persoonlijke ontwikkeling als vakkennis vereist.
Waarom deze geschiedenis relevant blijft voor cliënten
Voor cliënten die overwegen een haptotherapeut te bezoeken, is kennis van deze geschiedenis niet slechts een interessant historisch weetje, maar biedt het ook context voor wat zij in de behandelkamer kunnen verwachten. De nadruk op oprechte, persoonlijke aanwezigheid van de therapeut, de zorgvuldige omgang met aanraking, en de fenomenologische, ervaringsgerichte benadering die kenmerkend is voor haptotherapie, zijn alle rechtstreeks te herleiden tot Veldmans oorspronkelijke visie en levenservaring. Wie deze achtergrond begrijpt, kan beter inschatten of deze specifieke therapeutische benadering aansluit bij de eigen behoeften en verwachtingen.
Tot besluit
Frans Veldman bouwde, uitgaande van een aangrijpende persoonlijke ervaring tijdens de Tweede Wereldoorlog, een levenswerk op dat is uitgegroeid tot een blijvende Nederlandse therapietraditie. Zijn nadruk op affectieve bevestiging als fundamentele menselijke behoefte, en zijn poging om hier een systematisch wetenschappelijk en therapeutisch kader omheen te bouwen, vormen tot op heden de basis waarop haptotherapeuten hun werk funderen. In de volgende artikelen van deze reeks wordt dieper ingegaan op de specifieke toepassingen van haptotherapie bij uiteenlopende klachten en levensfasen. Dit artikel is informatief en vervangt geen professioneel therapeutisch of medisch advies. Raadpleeg bij klachten altijd een gekwalificeerde zorgverlener.
