Het IFS-model uitgelegd

Het IFS model, kortweg Internal Family Systems, gaat uit van een simpel maar ongewoon idee: je geest bestaat niet uit één ‘ik’, maar uit meerdere delen die elk hun eigen rol, gevoel en overtuiging hebben. Psychiater Richard Schwartz ontwikkelde het model in de jaren tachtig, toen hij merkte dat cliënten zichzelf spontaan beschreven in termen als ‘het deel van mij dat boos wordt’ of ‘het deel dat alles onder controle wil houden’. In plaats van dat weg te verklaren, maakte hij die delen juist tot uitgangspunt van zijn hele therapeutische benadering.

IFS onderscheidt drie soorten delen. Managers proberen het dagelijks leven te sturen en pijn te voorkomen, bijvoorbeeld door perfectionisme of controle. Brandweerlui grijpen in zodra er tóch pijn doorbreekt, vaak met impulsief gedrag zoals overeten of afleiding zoeken. Exiles, of verbannen delen, dragen oude pijn en schaamte met zich mee en worden door de andere delen weggehouden uit het bewustzijn. Achter dit hele systeem zit volgens het model een kern: het Zelf, dat van nature kalm, nieuwsgierig en compassievol is zodra de verschillende delen daar voldoende ruimte voor maken en niet meer in de weg staan.

Het IFS model werd binnen de psychotherapie aantrekkelijk omdat het geen enkel deel als ‘het probleem’ bestempelt. Zelfs destructief gedrag krijgt een functie: een brandweerdeel dat overeet, probeert onbewust een dieper zeer te dempen. Door met nieuwsgierigheid in plaats van weerstand naar zulke delen te kijken, ontstaat er volgens de theorie ruimte om de onderliggende pijn te verwerken in plaats van te bestrijden. Dat maakt het model bruikbaar bij uiteenlopende thema’s, van piekeren tot trauma.

Het IFS model is jonger dan bijvoorbeeld cognitieve gedragstherapie, en dat is terug te zien in het onderzoek. Er zijn intussen gecontroleerde studies naar onder meer reuma, depressie en posttraumatische stressklachten, maar het totale aantal grote trials is nog beperkt. Onderzoekers die de bestaande studies naast elkaar leggen, concluderen steevast hetzelfde: de eerste resultaten zijn positief, maar groter, langduriger onderzoek is nodig om harde uitspraken te kunnen doen.

Voor wie IFS overweegt, is het goed om te weten dat het model breed inzetbaar wordt gepresenteerd, van zelfkritiek tot relatieproblemen, maar dat de wetenschappelijke onderbouwing per klacht verschilt. In de komende artikelen van dit dossier lees je hoe een sessie er in de praktijk uitziet, wat er specifiek bekend is over trauma en over de vergelijking met reguliere therapievormen. Zo krijg je een compleet beeld voordat je zelf de afweging maakt.

Wie kennismaakt met het IFS-model, merkt vaak dat het idee van ‘delen’ verrassend herkenbaar aanvoelt, ook zonder therapeutische achtergrond. De meeste mensen herkennen wel een innerlijke criticus, een deel dat vermijdt, of een deel dat juist alles onder controle wil houden. Het IFS-model geeft daar taal aan zonder die delen meteen als probleem te bestempelen, en dat is precies waarom het model buiten de klassieke psychotherapie ook aanslaat bij coaching en zelfhulp.

Een sessie volgens het IFS-model verloopt doorgaans stapsgewijs: eerst wordt een deel geïdentificeerd, vervolgens onderzoekt de cliënt vanuit nieuwsgierigheid welke rol dat deel vervult en welke angst erachter schuilt. Pas als een deel zich gehoord voelt, ontstaat er ruimte om de onderliggende pijn te verwerken. Deze werkwijze vraagt om een getrainde IFS-therapeut, want het model kan dieperliggende trauma’s raken die niet zonder begeleiding verwerkt moeten worden.

Voor meer achtergrond over verwante vormen van therapie, zie de overzichtspagina over integratieve psychotherapie. Een uitgebreide, Engelstalige beschrijving van het model en de ontwikkeling ervan door Richard Schwartz is te vinden op de Wikipedia-pagina over het Internal Family Systems Model.

Zoals bij veel jongere therapievormen geldt: het IFS-model wordt door gebruikers en therapeuten enthousiast beschreven, maar de wetenschappelijke onderbouwing is nog in ontwikkeling. Dat betekent niet dat de ervaringen van cliënten er minder toe doen, maar wel dat voorzichtigheid op zijn plaats is bij stellige beloftes over wat het IFS-model kan oplossen.

Een veelgestelde vraag is hoe het IFS-model zich verhoudt tot bekendere therapievormen zoals cognitieve gedragstherapie of EMDR. Waar CGT vooral gedachten en gedrag bijstelt en EMDR zich richt op het verwerken van specifieke traumatische herinneringen, werkt het IFS-model breder: het richt zich op de innerlijke verhoudingen tussen delen, ongeacht welk specifiek probleem daarachter schuilt. Sommige therapeuten combineren het IFS-model daarom met andere methodes, afhankelijk van de klacht en de fase van het traject, en bouwen zo een persoonlijk traject op maat.

Wie overweegt om met het IFS-model te starten, doet er goed aan te vragen naar de opleiding en ervaring van de therapeut, aangezien ‘IFS-therapeut’ geen wettelijk beschermde titel is. Een officieel gecertificeerde IFS-practitioner heeft de meerjarige training via het IFS Institute doorlopen en kan dat certificaat op aanvraag gewoon laten zien. Die zekerheid is vooral belangrijk wanneer het IFS-model wordt ingezet bij zwaardere problematiek zoals trauma, waar een onervaren begeleider meer kwaad dan goed kan doen bij het te snel naar boven halen van kwetsbare, verbannen delen zonder dat het Zelf daar voldoende ruimte en veiligheid voor heeft gecreëerd.