Hormonen en afweer

Hormonen worden meestal geassocieerd met groei, stemming of vruchtbaarheid, maar ze spelen minstens zo’n grote rol in hoe goed je immuunsysteem functioneert. Cortisol, oestrogeen, testosteron, schildklierhormonen en DHEA hebben allemaal directe invloed op afweercellen: ze kunnen ontstekingen afremmen of juist aanwakkeren, de aanmaak van witte bloedcellen sturen en bepalen hoe snel je lichaam herstelt van een infectie. Verschuivingen in de hormoonhuishouding, zoals rond de overgang, tijdens langdurige stress of bij schildklierproblemen, hebben daarom merkbare gevolgen voor hoe weerbaar je lichaam is.

Deze hormonale sturing van de afweer verloopt grotendeels op de achtergrond, zonder dat je het merkt, totdat er iets verschuift. Juist omdat hormonen en afweer zo nauw met elkaar verweven zijn, wordt deze relatie in gewone leefstijladviezen vaak over het hoofd gezien, terwijl ze wel degelijk verklaart waarom de ene periode in je leven anders aanvoelt dan de andere.

Een studie onder 69 gezonde vrouwen tussen de 45 en 60 jaar liet duidelijke verschillen zien tussen vrouwen voor en na de overgang. Bij de postmenopauzale vrouwen lag het ontstekingseiwit interleukine-6 gemiddeld 36 procent hoger, en TNF-alfa, een ander belangrijk ontstekingssignaal, was ongeveer 17 procent verhoogd. Ook het aantal zogeheten ‘verouderde’ afweercellen was in deze groep bijna drie keer zo hoog. De daling van oestrogeen na de overgang lijkt dus direct samen te hangen met een lichte, aanhoudende toename van ontstekingsactiviteit in het lichaam.

Dit soort onderzoek naar hormonen en afweer laat zien dat de overgang niet alleen gepaard gaat met bekendere klachten zoals opvliegers of slaapproblemen, maar ook met een minder zichtbare verschuiving in hoe het lichaam op ontstekingen reageert. Voor veel vrouwen verklaart dat mede waarom infecties in deze levensfase soms hardnekkiger aanvoelen of trager overgaan dan voorheen.

Cortisol is het hormoon dat het bekendst is van stress, maar het heeft ook een belangrijke functie in het afremmen van ontstekingen. Bij kortdurende stress werkt dat prima: cortisol zorgt ervoor dat een ontstekingsreactie niet uit de hand loopt. Bij langdurige stress raakt deze regeling verstoord. Afweercellen worden dan minder gevoelig voor de dempende werking van cortisol, waardoor ontstekingen juist minder goed worden afgeremd. Dat verklaart mede waarom mensen met langdurige stress vaker kampen met terugkerende infecties en trager herstel na ziekte.

Dat maakt structurele stressverlaging niet alleen relevant voor je gemoedstoestand, maar ook voor hoe je afweer met ontstekingen en herstel omgaat. Meer achtergrond over de werking van cortisol is te vinden op Wikipedia. Ontspanningsmomenten, voldoende rust tussen inspanningen door en een realistische planning kunnen op de lange termijn bijdragen aan een stabielere cortisolhuishouding.

Schildklierhormonen krijgen in dit verhaal vaak te weinig aandacht, terwijl ze een sleutelrol spelen. Een te traag werkende schildklier (hypothyreoïdie) gaat vaak gepaard met een verminderde afweer tegen infecties en trager herstel, terwijl een te snel werkende schildklier (hyperthyreoïdie) juist kan leiden tot een overactieve, ontregelde immuunrespons. Bij aanhoudende vermoeidheid in combinatie met vaker ziek worden, is het daarom zinvol om ook de schildklierwaarden te laten controleren, naast de gebruikelijke aandacht voor voeding, slaap en beweging.

Klachten van een traag werkende schildklier worden nogal eens toegeschreven aan drukte of ouder worden, waardoor de onderliggende hormonale oorzaak lang onopgemerkt blijft. Een periodieke controle van de schildklierwaarden, zeker bij aanhoudende klachten, kan helderheid geven en voorkomt dat je nodeloos lang met vage klachten blijft rondlopen.

Hormonen en afweer staan continu met elkaar in verbinding. Hormonale verschuivingen zoals de overgang of een periode van langdurige stress vallen niet volledig te voorkomen, maar de impact op je afweer valt wel te beperken. Voldoende slaap en beweging helpen om ontstekingswaarden te temperen, en een uitgebalanceerd voedingspatroon met voldoende omega-3-vetzuren en vezels ondersteunt een gezonde immuunbalans. Merk je aanhoudende klachten zoals vaker verkouden zijn, trager herstel of onverklaarbare vermoeidheid rond een hormonale verandering, bespreek dit dan met je huisarts. Bloedonderzoek kan uitwijzen of hormonen en ontstekingswaarden inderdaad uit balans zijn, en dat is de basis voor een gerichte aanpak.

Een geleidelijke, haalbare aanpak werkt vaak beter dan drastische veranderingen ineens: kleine, vol te houden aanpassingen in slaap, beweging en voeding hebben op de lange termijn meer effect dan een tijdelijke intensieve aanpak. Blijf bij twijfel niet te lang zelf zoeken naar een verklaring, maar bespreek aanhoudende klachten tijdig met een arts.