Kruidenkennis met paspoort: het geheim van valeriaan
Kijk je wel eens langs de weg of langs een boerensloot, dan zie je in de zomer een groepje valeriaan staan. De volledige naam is Valeriana officinalis. Dit komt van het woord ‘volere’ en dat betekent: gezond en sterk zijn. Officinalis staat voor apothekerswerkplaats, wat wijst op de medische achtergrond van het kruid.
Herkomst en verschijning
De overblijvende plant die tot 200 cm hoog wordt, groeit recht omhoog en heeft een holle, ronde stengel, die overlangs gegroefd is. De stengel is onvertakt en de bladstelen staan tegenover elkaar. De bladeren zijn licht getand. De rozewitte bloemschermen zijn schijnschermen, de wortelstok is kort en stomp. De bloeitijd is van mei tot augustus. De plant heeft een voorkeur voor vochtige plaatsen, weilanden en langs sloten. Een geplukte bos gaat bijna onmiddellijk slap hangen.
Deze plant verspreidt voor katten en ratten een onweerstaanbare geur. De rattenvanger van Hamelen zou volgens de legende de wortel in zijn zakken hebben gehad.
Gebruik door de geschiedenis heen
Het kruid wordt genoemd in Angelsaksische geschriften uit de 11de eeuw. In de middeleeuwen werd het ook culinair gebruikt, en zelfs als parfum, net zoals sommige verwante soorten in de Himalaya nog steeds als ingrediënt voor parfum en wierook worden gebruikt. Ook werd het kruid destijds beschouwd als middel tegen de pest. In beide wereldoorlogen werd het kruid ingezet bij shellshock. De Inca’s zouden het gebruikt hebben in massageolie.
Werking bij piekeren en slapeloosheid
De voornaamste werking wordt herkend bij nerveuze klachten in de maag en de darm, bij hoofdpijn en hoge bloeddruk, en het middel is krampopheffend en slaapverwekkend. Vooral piekeren kan tot rust gebracht worden. In 1966 ontdekte men dat de in de plant aanwezige valepotriaten verantwoordelijk zijn voor de sederende werking. Een andere stof die neurologische invloed heeft, is choline. Voldoende van deze neurotransmitter zorgt voor communicatie tussen synapsen. Spierontspanning en geheugen zijn van deze stof afhankelijk.
De wortel geeft geen gewenning, maar heeft wel een effect op bepaalde medicatie en het centraal zenuwstelsel. Een kuur duurt dan ook niet langer dan 2 weken. De bloesem is minder versuffend. Bij het gebruik van de bloesem merkte ik dat voornamelijk het loslaten van immateriële opmerkingen gemakkelijker ging: woorden die de ziel klemzetten, bijvoorbeeld door een ongewenste verwachting die wordt opgedrongen. Het herinnert de mens aan eigen wijsheid en keuzevrijheid.
Wat onderzoek zegt over valeriaan
Wetenschappelijk onderzoek naar dit kruid als slaapmiddel laat een wisselend beeld zien. Van drieëntwintig onderzochte studies lieten er dertien een positief effect zien op de slaap, vooral bij langdurig gebruik van vier tot acht weken. De kwaliteit van het beschikbare bewijs wordt door onafhankelijke bronnen als wisselvallig beoordeeld, en een recent overzicht concludeerde dat slaapsupplementen zoals deze gemiddeld maar een bescheiden effect hebben (Gezondheid en Wetenschap). Dat betekent niet dat het kruid niet werkt, maar wel dat geduld en een regelmatige inname belangrijker zijn dan een eenmalig kopje thee voor het slapengaan (Natura Foundation).
Paspoort: valeriaan, Valeriana officinalis
RIVM goedgekeurd
Uiterlijke kenmerken: groeit tot 200 cm recht omhoog, holle, ronde stengel, gegroefd, onvertakt. Licht getand blad, roze-witte schijnschermen, bloeitijd mei – augustus, op vochtige plaatsen.
Gebruikte delen: gedroogde wortel, bloesem
Inwendig gebruik: thee, tinctuur
Homeopathische naam: Valeriana
Werkzame bestandsdelen: choline, fosfor, valepotriaten, alkaloïde, enzymen.
Eigenschappen: pijnstillend bij krampen en spit, bloeddrukverlagend, rustgevend, mag gebruikt worden bij dieren.
Recept: chocolademelk van gedroogde kruiden tegen piekeren (voor 250 ml)
Ingrediënten:
1 tl valeriaanwortel
1 tl citroenmelisseblaadjes
3 tl lavendel
2 blaadjes en 1 bloemknop van passiflora
schil van ½ sinaasappel
300 ml melk
1 eetl. cacao
vanille
Bereidingswijze:
Doe de fijngesneden kruiden en de melk in een pan en kook zacht voor 5-10 min. Zeef daarna, los de cacao en vanille op. Geniet!
Veelgestelde vragen over valeriaan
Hoe lang duurt het voordat valeriaan effect heeft?
Bij regelmatig gebruik kan het twee tot vier weken duren voordat de slaapkwaliteit merkbaar verbetert. Een eenmalig kopje thee heeft meestal weinig effect.
Is valeriaan verslavend?
Nee, het kruid geeft geen gewenning, maar het heeft wel invloed op het centraal zenuwstelsel en op bepaalde medicatie. Een kuur wordt daarom meestal beperkt tot twee weken.
Kan valeriaan gecombineerd worden met andere kruiden?
Ja, het wordt vaak gecombineerd met citroenmelisse, lavendel of passiflora, zoals ook in het recept hierboven, om het rustgevende effect te versterken. Overleg bij gebruik van slaapmedicatie of kalmerende middelen altijd eerst met een arts of apotheker.
Column van Katinka Hagenaar, www.dehelderemaan.nl
Hoe je valeriaan het beste kunt gebruiken
De wortel wordt meestal als thee, tinctuur of capsule ingenomen, bij voorkeur een half uur tot een uur voor het slapengaan. Sommige mensen vinden de geur van de wortel onaangenaam; in dat geval biedt een tinctuur of capsule uitkomst. Omdat het effect zich opbouwt, is het verstandig om de kruidenthee een aantal weken achtereen op een vast tijdstip te drinken in plaats van alleen op momenten van acute onrust.
Meer kruidenkennis en natuurgeneeswijzen zijn te vinden op de themapagina.
