Van oeromgeving tot stedelijk bestaan: de invloed op onze gezondheid

Door: Femke van Doesburg

Wie vandaag de dag door een stad wandelt, ziet vooral gebouwen, verkeer, bedrijvigheid en mensen die zich haastig verplaatsen. Groen is schaars en het geluid van vogels wordt overstemd door dat van motoren. Het gemiddelde gebouw biedt een veilige omgeving met gemak en comfort: een deur die op slot kan, constante temperatuur, direct beschikbaar voedsel, stromend water, kunstlicht dat dag en nacht activiteiten mogelijk maakt en moderne technologie die ons snelle toegang geeft tot informatie en contact met anderen.

Ondanks deze welvaart ervaren veel mensen vermoeidheidsklachten, chronische stress, slaapproblemen en welvaartsziekten. Hoe kan dat? Hoe is het mogelijk dat we steeds langer leven, maar niet gezonder zijn? Waarom voelen zoveel mensen zich uitgeput terwijl ze fysiek weinig inspanning leveren? En hoe kan het dat ons lichaam hapert in een wereld die ontworpen is om ons leven makkelijker te maken? Vanuit een evolutionair perspectief is dat niet zo vreemd: ons lichaam is gevormd in een totaal andere omgeving dan waarin wij nu leven. We leven in een omgevingsmismatch. Tegen deze achtergrond zijn gezondheidsklachten verklaarbaar.

De oorsprong: het land-water ecosysteem

Onze soort, Homo sapiens, ontstond circa 300.000 jaar geleden in Oost- en Midden-Afrika. We leefden in een land-water ecosysteem: open savannes afgewisseld met bosrijke zones en toegang tot meren, rivieren of kustlijnen. Deze omgeving bood een grote variatie aan voeding: wilde planten, vruchten, wortels, noten, zaden, insecten, vis, schaal- en schelpdieren en vlees van wilde dieren. Dagelijks bewogen we urenlang, soms langzaam en over langere afstand, soms kort en intensief. Ons ritme werd bepaald door het natuurlijke licht, de seizoenen en de beschikbaarheid van voedsel. Stress was acuut en functioneel: een roofdier ontwijken, water en voedsel vinden, een conflict beslechten.

Verspreiding en aanpassing

Ongeveer 60.000 jaar geleden trokken groepen mensen uit Afrika weg. Ze verspreidden zich over uiteenlopende klimaten en landschappen: ijzige toendra’s, dichte oerwouden, droge steppes. Elke migratie vroeg om aanpassingsvermogen. Omgaan met kou en hitte, nieuwe plantensoorten leren kennen, andere daglengtes verdragen. Dit voortdurende proces van aanpassen maakte ons veerkrachtig. De basisprincipes bleven gelijk: veel bewegen, voeding uit de natuur, slapen volgens het dag-nachtritme, en regelmatige blootstelling aan prikkels die het lichaam uitdaagden.

De landbouwrevolutie: zegen en keerzijde

Met de landbouwrevolutie, zo’n 10.000 jaar geleden, veranderde ons bestaan ingrijpend. Voor het eerst vestigden mensen zich langdurig op één plek. Graan, peulvruchten en gedomesticeerde dieren werden de voornaamste voedselbronnen. Voedsel werd voorspelbaarder, maar ook minder gevarieerd. Dit maakte kwetsbaar voor misoogsten en tekorten aan micronutriënten. Fysieke arbeid bleef zwaar, maar bewegingspatronen werden eenzijdiger. Bovendien bracht het samenleven in grotere groepen nieuwe infectieziekten met zich mee.

De industriële revolutie: een ongekende versnelling

In de afgelopen twee eeuwen voltrok zich een verandering die qua tempo ongekend is in de menselijke geschiedenis. Machines namen zware arbeid over, de productie van voeding werd geïndustrialiseerd en kunstlicht verlengde onze dagen. Steden groeiden explosief, verkeer nam toe en fabrieken produceerden niet alleen goederen maar ook rook, fijnstof en chemische restproducten. In de eerste decennia bracht dit een verslechtering van de leefomstandigheden: overvolle woningen, gebrek aan schoon water, onvoldoende voedselvariatie en te weinig buitenlicht voor arbeiders die lange dagen in donkere fabrieken werkten. Met de toename van kennis en technische innovaties verbeterden hygiëne, voedselvoorziening en medische zorg, waardoor we onze huidige standaarden bereikten. Toch bracht deze vooruitgang ook een nieuwe realiteit: een overvloed aan kunstmatige prikkels en omgevingsfactoren waarvoor ons lichaam geen evolutionaire handleiding heeft.

De moderne mismatch

De biologie van de mens is nog steeds afgestemd op de omstandigheden van tienduizenden jaren geleden, maar de omgeving waarin wij leven, heeft daar nauwelijks nog iets mee gemeen. Het gevolg is een mismatch die bijdraagt aan veel chronische aandoeningen.

Voeding is overvloedig en vaak industrieel bewerkt. Ons beloningssysteem, ooit ontworpen om schaarse zoete vruchten of vette noten te waarderen, reageert nu even enthousiast op suikerhoudende frisdranken en snacks. Beweging is gereduceerd tot korte momenten tussen periodes van langdurig zitten.

Stress is niet meer kort en acuut, maar langdurig en diffuus. Deadlines, financiële zorgen, sociale media, verkeersdrukte en geluidsoverlast houden het stresssysteem voortdurend geactiveerd. De HPA-as, die in de oertijd vooral diende voor acute overlevingsreacties, staat nu op een laag, maar continu vuurtje, wat leidt tot verhoogde cortisolspiegels en verstoringen in het immuunsysteem, de stofwisseling en het herstelvermogen.

Kunstlicht maakt dat we de nacht verlichten alsof het dag is. Blauw licht van schermen onderdrukt melatonineproductie en verstoort het circadiaans ritme, met gevolgen voor slaapkwaliteit, hormoonbalans en stemming. Luchtvervuiling, zowel buiten als binnenshuis, brengt een continue belasting voor de longen en verhoogt systemische ontstekingsniveaus. En door het comfort van een constante temperatuur, direct beschikbaar voedsel en het ontbreken van natuurlijke uitdagingen, verliezen we geleidelijk ons aanpassingsvermogen. Terwijl het juist dit aanpassingsvermogen is geweest dat ons heeft gemaakt tot wie we zijn: door voortdurend uitdagingen aan te gaan, problemen te overwinnen, kou en hitte te verdragen, werden we flexibel. En juist dat hield ons lichaam gezond.

Gevolgen voor gezondheid

De opeenstapeling van moderne leefstijlfactoren zet het lichaam continu onder een lage, maar constante druk. Deze druk zorgt ervoor dat ons interne evenwicht, de homeostase, steeds vaker en langer wordt verstoord. Waar ons systeem in de oertijd regelmatig kortstondig uit balans raakte, bijvoorbeeld door fysieke inspanning, kou, honger of stress, en daarna snel herstelde, is er nu sprake van een vrijwel permanente belasting. Het gevolg is dat de flexibiliteit van onze fysiologische systemen afneemt.

Ons lichaam is ontworpen om zich aan te passen aan veranderende omstandigheden: we kunnen overschakelen tussen brandstofbronnen, onze hartslag kan variëren afhankelijk van inspanning of rust, ons immuunsysteem kan tijdelijk opschalen en daarna weer kalmeren. In de moderne wereld komt deze natuurlijke variatie echter steeds minder voor. Voeding is altijd beschikbaar, de temperatuur in onze leefruimtes is constant, licht is er dag en nacht, en fysieke activiteit is optioneel in plaats van noodzakelijk. Hierdoor wordt ons aanpassingsvermogen, zowel metabool, hormonaal als immunologisch, langzaam afgebouwd.

Wanneer systemen minder flexibel worden, ontstaan er kwetsbaarheden. De glucosehuishouding raakt ontregeld, waardoor insulineresistentie en uiteindelijk diabetes type 2 kunnen ontstaan. Het immuunsysteem verliest zijn vermogen om adequaat te reageren en blijft onnodig geactiveerd, wat bijdraagt aan laaggradige ontsteking. De spieren en botten krijgen te weinig prikkels om sterk te blijven, waardoor spiermassa en botdichtheid afnemen. En doordat stressresponsen te vaak en te lang geactiveerd blijven, wordt het herstelvermogen van het lichaam ondermijnd.

Dit verlies aan veerkracht maakt ons vatbaarder voor een breed scala aan aandoeningen: metabool syndroom, obesitas, hart- en vaatziekten, auto-immuunziekten, depressie en angststoornissen. Het probleem is zelden één enkele factor; het is de chronische belasting die het evenwicht langzaam maar zeker ondermijnt.

Zo laat je cliënten weer floreren in hun omgeving

Veel mensen realiseren zich niet dat hun klachten mede worden beïnvloed door hun omgeving. Een dagboek of leefstijlscan kan helpen om patronen zichtbaar te maken. Stel prioriteiten in de aanpak: kies voor kleine interventies met de grootste impact.

Een cliënt met chronische vermoeidheid kan als eerste baat hebben bij herstel van slaapritme, door kunstlicht te vermijden, vaste bedtijden en voldoende buitenlucht. Bij metabole klachten kan een voedingsinterventie het startpunt zijn: oergezond eten met veel groenten, fruit, noten, zaden, eieren, vis en vlees van grasgevoerde dieren.

Beweging integreren in het dagelijks leven kan laagdrempelig: traplopen, wandelen, tuinieren of fietsen naar het werk. Het lichamelijke aanpassingsvermogen trainen kan door koude prikkels (koud douchen), warmteprikkels (sauna) of periodiek vasten. Mentale flexibiliteit kan eenvoudig worden getraind door het maken van puzzels en het doen van breinspelletjes.

Stress vermindert door het lichaam bewust te ontspannen. Ademhalingsoefeningen, meditatie, tijd in de natuur en het versterken van sociale banden zijn bewezen effectief in het verlagen van de stressrespons. Tot slot is het reduceren van toxische belasting belangrijk: natuurlijke schoonmaakmiddelen, ventileren, het vermijden van producten met synthetische geurstoffen of pesticiden waar mogelijk.

Evolutie als kompas

De essentie van onze gezondheid heeft een evolutionaire achtergrond. De mismatch tussen toen en nu ligt aan de basis van veel hedendaagse ziektebeelden. De oplossing ligt (gelukkig) niet in het terugkeren naar het stenen tijdperk, maar in het herintroduceren van oeroude prikkels die ons systeem flexibel houden. Kleine aanpassingen in voeding, beweging, slaap, stress en omgeving kunnen het verschil maken tussen overleven en optimaal functioneren. Als gezondheidsprofessional heb je de mogelijkheid om interventies te doen die aansluiten bij onze biologische erfenis. Op die manier worden niet alleen gezondheidsklachten duurzaam verminderd, maar wordt ook de veerkracht die ons als soort altijd heeft gekenmerkt, versterkt.

Femke van Doesburg is orthomoleculair/kPN-therapeut, leefstijlexpert en ervaren tekstschrijver. Ze schreef het boek Terug naar je energieke zelf, in 7 stappen gezond, fit en mindful, waarmee ze mensen inspireert tot een gezonde leefstijl.