Menopauze als transformatie: een wake-up call die je niet wilt missen

Leen Steyaert, orthomoleculair therapeut, menopauzeconsulente en auteur van onder meer Stralend door de menopauze, weet als geen ander hoe beladen het onderwerp overgang is — en hoe onnodig negatief het wordt benaderd.

Vijftien jaar geleden was ze in België pionier op dit gebied. Haar interesse ontstond vanuit eigen ervaring. “Ik zat zelf in de overgang toen ik mijn eerste boeken begon te schrijven,” vertelt ze. “Ik werkte al met vrouwen samen, gaf consultaties over gezondheid en voeding. En meer en meer specialiseerde ik me in hormonen.” Ze volgde opleidingen in zowel België als Nederland en merkte al snel hoe de vrouwen die ze begeleidde, steeds met dezelfde vragen kwamen.

Het was uiteindelijk een uitgeverij die haar benaderde voor een boek. “Die hadden vernomen dat ik me specialiseerde in de menopauze en vroegen of ik er een boek over wilde schrijven.” Het resultaat, Stralend door de menopauze, werd een bestseller die nog steeds vlot verkocht wordt. “Omdat er de basis in staat: waarom je klachten kunt hebben, wat je eraan kunt doen én dat je de menopauze niet negatief hoeft te zien.”

“Er zijn vrouwen die zeggen: er is niets stralends aan de menopauze. En dat begrijp ik. Met mijn boeken wil ik laten zien hoe je dat kunt ompolen. Dat je weet wat er in je lichaam gebeurt en wat je eraan kunt doen. Dan verandert het verhaal.”

Steyaert wil de menopauze niet zien als iets wat vrouwen overkomt. “Het is een transformatie. Een omgekeerde puberteit: je gaat van een vruchtbare naar een onvruchtbare fase. Net zoals je bij de puberteit van een onvruchtbaar meisje een vruchtbare vrouw werd.” Dat de overgang zo negatief beleefd wordt, heeft volgens haar misschien te maken met timing: de menopauze valt samen met het begin van het verouderingsproces, rond het vijftigste levensjaar. Daardoor worden klachten die eigenlijk bij veroudering horen, soms onterecht aan de menopauze toegeschreven.

De menopauze is ook een emotionele transformatie. De transformatie naar wie je werkelijk bent. “Je durft gemakkelijker nee zeggen. Je leert opkomen voor jezelf. Dingen die je vroeger raakten, laat je makkelijker los. Je bent meer jezelf.” De menopauze is dus zeker geen eindpunt. Het is een unieke kans om een transformatie te realiseren naar een stralend nieuw leven en de persoon te worden die je echt wilt zijn.”

“Dat de menopauze plots begint, dat klopt absoluut niet. Het is een proces van vijf tot tien jaar, waarbij de hormonen eerst schommelen voor ze structureel dalen.

Ook het misverstand dat alle vrouwen zware klachten krijgen, klopt niet. Er zijn vrouwen die heel gemakkelijk door de menopauze lopen. Ze hebben misschien wat opvliegers of misschien wel helemaal geen klachten. Elke menopauze is uniek; die van jou is niet die van je buurvrouw of je moeder.

Dan is er de kwestie van hormoontherapie. In 2002 werd een grote studie stilgelegd, omdat er zogezegd meer kanker uit bleek. Dat haalde de media. Iedereen stopte met hormoontherapie. Twee jaar later werd dat rechtgezet, maar dat haalde de media nooit. Het wantrouwen jegens hormonen bleef hangen. Terwijl hormonen zo belangrijk zijn voor je lichaam. Bij een tekort kun je heel wat klachten ervaren.

Dan is er nog het misverstand dat de menopauze een ziekte is. De menopauze is een normale, natuurlijke transformatie. Iedere vrouw maakt dat mee. Maar als je bepaalde klachten niet aanpakt – zeker klachten die het gevolg zijn van langdurig laag oestrogeen – kunnen er wél echte aandoeningen ontstaan. Zoals osteoporose: de stille doder die je pas voelt als de schade al gedaan is.

Een andere misvatting is, dat de menopauze het einde van je seksleven betekent. Vanuit biologisch oogpunt ben je niet meer vruchtbaar, dus de natuur heeft haar werk gedaan. Maar dat betekent niet dat je libido verdwijnt of moet verdwijnen. Niemand hoeft klachten als een droge vagina of seksueel ongemak zomaar te accepteren. Of welke klacht dan ook. Overal valt iets aan te doen.”

Steyaert kiest voor een natuurlijke behandeling van menopauzale klachten. “Ik begin altijd bij de leefstijl; dat is echt een must. Er zijn zoveel klachten die al verdwijnen wanneer je de leefstijl aanpakt. Voeding, beweging, stressmanagement, slaap, emotionele gezondheid, sociale verbinding – het zijn allemaal even belangrijke pijlers.

Een goede leefstijl is eigenlijk al belangrijk voordat de menopauze begint, dus voordat die hormonen beginnen te schommelen en te dalen. Dan kun je misschien nog zeggen: ik trek het me niet aan of morgen een betere dag. Maar dat wordt steeds moeilijker.

Wanneer je al klachten hebt voor veertigste of vijftigste, is het belangrijk die aan te pakken. En als je die klachten nog niet hebt aangepakt, is de menopauze daarin een wake-up call en krijg je ze alsnog voorgeschoteld. Doe het nu — want als je zeventig bent, zijn gewoontes nog veel moeilijker te veranderen.

Veel vrouwen tussen veertig en vijftig krijgen antidepressiva voorgeschreven terwijl het om hormonale problemen gaat. Het is belangrijk dat te weten van jezelf en te weten dat depressieve gevoelens ook eigen zijn aan de overgang. Dan kun je naar die overgang toewerken. Om eigenlijk geen antidepressiva nodig te hebben.

Ook zijn er vrouwen die wel vijf verschillende medicijnen slikken, zoals antidepressiva, slaapmiddelen, cholesterolverlagers en maagzuurremmers, terwijl het in balans brengen van hormonen en aanpassen van levensstijl die medicatie overbodig kan maken.”

Steyaert werkt graag met fytotherapie, maar benadrukt steeds dat het om maatwerk gaat. “Wat voor de ene vrouw werkt, werkt niet voor de andere. Dosering, combinaties, timing — dat vraagt individueel overleg.”

• Ashwagandha & rhodiola — adaptogenen die het stresssysteem reguleren; geven energie wanneer nodig en bevorderen rust op andere momenten.
• Maca & ginseng — ondersteunen energie, vitaliteit en algeheel hormonaal evenwicht.
• Cimicifuga (zilverkaars) — werkt op oestrogeenachtige receptoren, effectief bij opvliegers en stemmingswisselingen.
• Vitex agnus-castus (monnikspeper) — progesteronmodulator, ondersteunt de tweede helft van de cyclus en de overgangsperiode.
• Rode klaver — fyto-oestrogeen dat menopauzeklachten breed ondersteunt.
• Omega 7-vetzuren (duindoornolie) — bijzonder effectief bij droogte van slijmvliezen (vaginaal, ogen, neus); dosering is belangrijk: hoog starten, dan onderhoudsdosis.

Een opvallende tip: salie uit eigen tuin. “Drie à vier koppen saliethee per dag hebben een enorme invloed op opvliegers. Zo toegankelijk en toch zo weinig bekend.”

Steyaert is voorstander van bio-identieke hormoontherapie, mits goed toegepast en individueel afgestemd. “Bio-identiek betekent dat de biochemische formule identiek is aan die van je eigen hormonen. Ze worden bereid uit actieve bestanddelen van soja of wilde yam en zijn beschikbaar als gel, pleister, spray of capsule. Oestrogeen oraal innemen na de leeftijd van vijftig verhoogt het risico op trombose. De gel of pleister omzeilt dat risico.

Er bestaan pillen met zowel oestrogeen als progesteron, maar daarin is de progesteron synthetisch – dus niet bio-identiek. Dat is een relevant onderscheid.”

De beschermende werking wordt nog altijd onderschat, vindt ze. “Bio-identieke hormonen beschermen tegen hart- en vaatziekten en osteoporose. Er zijn geen bewijzen dat ze bepaalde degeneratieve ziekten stimuleren.” Ze benadrukt echter dat de keuze altijd persoonlijk is. “Iedereen moet dat voor zichzelf uitmaken, in overleg met een deskundige. En de dosering moet per persoon goed afgestemd worden – er bestaat geen standaarddosis.”

Steyaert benadrukt dat de wereld gigantisch is veranderd en daarmee is de stressfactor enorm gestegen. Vroeger bleven vrouwen veel meer thuis als moeder. Overdag konden ze het eventueel wat rustiger aan doen, wanneer ze last hadden van menopauzale klachten. Van de enorme druk die er tegenwoordig is, hadden vrouwen wat minder last. Daarnaast is de levensverwachting gestegen. Tegenwoordig is de gemiddelde leeftijd rond de 85 jaar. Ouderdomsziekten slaan toe, terwijl bio-identieke hormonen ook beschermen.

“De mentale component van de menopauze wordt nog altijd onderschat. Schommelende hormonen beïnvloeden de hersenen direct: brain fog, concentratieproblemen, geheugenverlies, prikkelbaarheid en een sterk toegenomen stressgevoeligheid.”

Ze wijst ook op de rol van de bijnieren. “Die nemen een deel van de hormoonproductie over als de eierstokken minder produceren. Als cholesterol stijgt bij vrouwen in de overgang, is dat vaak een compensatiemechanisme: het lichaam probeert zelf cholesterol om te zetten in progesteron, dat er weer voor gaat zorgen dat er oestrogeen en testosteron wordt aangemaakt. Maar als je veel stress hebt, wordt progesteron – het rustgevende hormoon – omgezet in cortisol, ook wel het stresshormoon genoemd en zo kom je in een vicieuze cirkel terecht: de menopauze maakt je stressgevoeliger, en stress verergert de menopauzeklachten. Stress en menopauze gaan dus echt niet samen.

Hoge cholesterolwaarden hoeven dus geen reden voor paniek of directe medicatie te zijn. Het is een signaal om na te kijken.”

Stress is dus een belangrijke factor. “Het is daarom belangrijk dat je die stress aanpakt. Is je relatie goed? Zijn er gezinsproblemen? Werk je graag? Heb je zingeving? Krijg je voldoende slaap? Die vragen zijn niet soft — ze zijn klinisch relevant. Vrouwen die emotioneel in de knoop zitten, herstellen moeilijker hormonaal.”

Steyaert adviseert vrouwen om een klachtendagboek bij te houden: wanneer, welke klachten, in welke fase van de cyclus? “Mensen zorgen dikwijls heel goed voor hun auto — de juiste brandstof, regelmatig onderhoud. Maar hun eigen lichaam verwaarlozen ze. Het is belangrijk dat vrouwen hun eigen hormonale veranderingen herkennen. Veel artsen herkennen deze veranderingen en eventuele klachten die er gevolg van zijn, niet. Dus als vrouw moet je het echt zelf doen.”

Wie er zelf niet uitkomt, hoeft niet te wachten: menopauzeconsulenten zijn actief in zowel België als Nederland en kunnen begeleiden nog vóór de klachten ernstig worden. “Vraag raad, lees goede boeken en weet dat je zelf heel veel in handen kunt nemen. Medische hulp is aangewezen wanneer klachten het dagelijks functioneren ernstig verstoren, psychische klachten overheersen, of wanneer je preventief wilt weten wat je te wachten staat. Maar besef je dat je zelf je gezondheid in handen kunt nemen. Je kan zelf ook heel veel doen.”

Steyaert ziet natuurlijke geneeskunde als aanvulling op de reguliere geneeskunde. “Bij ziekte is klassieke ondersteuning essentieel, maar sommige ziektes kunnen ook op een natuurlijke manier behandeld worden. Natuurlijke geneeswijzen werken meer preventief, dus vóórdat klachten ontstaan. Daarbij is leefstijl zo belangrijk en dáár wordt in de reguliere zorg nog te weinig nadruk opgelegd.”

“Heb je gezondheidsklachten, of je nu in de overgang zit of nog niet, pak die klachten aan. Als er dingen zijn in je leven die je altijd al hebt willen doen, zoals het maken van een reis, leren pianospelen, een eigen zaak beginnen of mensen loslaten die niet meer bij je passen; waarom zou je nog wachten? Doe het nu.”