Door Jan Blaauw
In de eerste zeven uitgaven van Nutriënt & Supplement is er een naast de inleiding een inzet gemaakt van vitaminen, mineralen en kruiden met de artikelen over SARS-CoV-2 in rol van ontdekker van vitamine- en mineralentekorten en herontdekker van het Post Viraal Syndroom alsmede uitlokker van reactivatie van eerdere ziekten. Hierin is als eerste vitamine D aan bod gekomen. In het eerste artikel is vitamine C besproken, in het tweede artikel kwamen zink en selenium aan bod, in het derde artikel is vitamine A besproken, in het vierde artikel zijn foliumzuur, folaat en vitamine B12 besproken, in het vijfde artikel kwam vitamine B6 aan bod, in het zesde artikel ijzer en in het zevende artikel koper.
Dit zijn de 10 nutriënten waarover je goedgekeurde claims mag maken dat ze het immuunsysteem ondersteunen. Het is lastig om volledig te zijn, daar er vele onderzoeken zijn met daarnaast nog lopende onderzoeken. Dit geldt ook voor andere stoffen die behandeld zijn (gaan) worden. In deze aflevering gaat het om vitamine K. Met de informatie door het bevoegde wetenschappelijke panel van de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) is vastgesteld dat vitamine K belangrijk is voor de gezondheid, maar niets over het gezond in stand houden van het immuunsysteem.
De rol van vitamine K en claims die gemaakt mogen worden
De betekenis van vitamine K voor het immuunsysteem is duidelijk aanwezig, maar EFSA heeft hier niets van overgenomen.
Wetenschappelijk advies over de onderbouwing van gezondheidsclaims met betrekking tot vitamine K die volgens EFSA (European Food Safety Authority) gemaakt mogen worden, zijn de volgende.
Vitamine K ondersteunt: behoud van bot (ID 123, 127, 128 en 2879), bloedstolling (ID 124 en 126) en functie van hart en bloedvaten (ID 124, 125 en 2880) (https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2009.1228, geraadpleegd op 16-01-2023).
Samenvattend de belangrijkste invloedsferen van vitamine K met bronnen voor vitamine K
Vitamine K is een vetoplosbare vitamine en wordt in het colon gesynthetiseerd door commensale bacteriën (bacteriën die van nature in of op de gastheer aanwezig zijn), ontdekt door Dam in 1935. De naam stamt af van het Duits: daar werd het ‘Koagulationsvitamin’ genoemd. De vitamine is noodzakelijk voor de bloedstolling (coagulatie). Baby’s worden geboren met een praktisch steriel intestinale tractus (darmkanaal) en hebben behoefte aan vitamine K. Vitamine K is sensitief voor licht en gaat hiermee snel verloren. Er komen in de lever diverse vitamine K-afhankelijke proteïnen voor die een rol vervullen bij de coagulatie (factor II, VII, IX, X, proteïne C en proteïne S). Buiten de lever zijn andere proteïnen bekend die vitamine K afhankelijk zijn, zoals osteocalcine, matrix glutaminezuur proteïne (MGP) en proteïne S. Hiermee is ook de betekenis voor botvorming en -onderhoud aangetoond.
Vroeger werd aangenomen dat de helft van de aanwezige vitamine K door eigen aanmaak in ons lichaam tot stand kwam. Tegenwoordig weten we dat een aanzienlijk deel wordt betrokken van buiten (voeding) (Reader micronutriënten deel 1 – Ortho Linea, 2021).
In de bloedsomloop wordt vitamine K voornamelijk vervoerd in lipoproteïnen. In vergelijking met de andere in vet oplosbare vitamines circuleren zeer kleine hoeveelheden vitamine K in het bloed. Vitamine K wordt snel gemetaboliseerd en uitgescheiden. Op basis van phylloquinone-metingen houdt het lichaam slechts ongeveer 30% tot 40% van een orale fysiologische dosis vast, terwijl ongeveer 20% wordt uitgescheiden in de urine en 40% tot 50% in de ontlasting via de gal. Dit snelle metabolisme verklaart de relatief lage bloedspiegels en weefselvoorraden van vitamine K in vergelijking met die van de andere in vet oplosbare vitamines (Shearer MJ et al., 2008).
Functies/indicaties
Coagulatie: vitamine K1 speelt mogelijk een rol bij de bloedstolling. Pasgeborenen die borstvoeding krijgen, wordt geadviseerd dat zij de eerste 12 weken dagelijks 150 mcg aan druppels vitamine K krijgen. Doordat pasgeborenen nog geen darmbacteriën hebben, kunnen zij ook geen vitamine K aanmaken. Vitamine K-suppletie verlaagt de kans op inwendige bloedingen significant (Sutherland et al., 1967) en het lijkt volgens recent onderzoek uit 2016 verantwoord om pasgeborenen intramusculair vitamine K toe te dienen (Sankar et al., 2016). Er is echter een kritische kanttekening te maken bij dit advies. Er zijn verloskundigen die er kritisch en onderbouwd over schrijven (Wickham, 2017) (Huybregts, 2018). Er wordt gesteld dat de vitamine K-status van een pasgeborene laag is. Laag in vergelijking met wie? Ook de moedermelk bevat weinig vitamine K. Zijn dat twee fouten van de natuur? De kans op een bloeding is heel klein, 1,7% of zelfs lager volgens verschillende onderzoeken (von Kries & Hanawa, Neonatal Vitamin K Prophylaxis Report of Scientific and Standardization Subcommittee on Perinatal Haemostasis, 1993, p. 293). Hoe zit het met het verschil bij een natuurlijke bevalling en een waarbij medisch geholpen is (von Kries et al., 1988). Er zijn ook contra-indicaties. Toen er nog injecties vitamine K gegeven werden, werd vaak door verloskundigen geelzucht gerapporteerd enkele dagen na de tweede injectie. Ook is er een onderzoek dat een verband heeft aangetoond met leukemie en vitamine K-suppletie bij baby’s, hoewel andere onderzoeken dit niet kunnen bevestigen. Er wordt gesuggereerd dat het niet te snel doorknippen van de navelstreng kan helpen ervoor te zorgen dat er meer bloedplaatjes, die helpen bij de bloedstolling, aan het kind worden overgedragen (Nederlandse Vereniging voor Kritisch Prikken, 2018). Er zijn echter ook risico’s aan het niet suppleren bij besnijdenis en het knippen van de tongriem (Huybregts, 2018).
Vaatwandintegriteit: er zijn meerdere onderzoeken die laten zien dat er een verband is tussen een tekort aan vitamine K en cardiovasculaire risico’s doordat vaten gecalcificeerd zijn, bijvoorbeeld dat van Rennenberg (Rennenberg, et al., 2010). De laatste bevindingen zijn dat het zelfs zou helpen om atherosclerose op te ruimen. Volgens Gast verlagen vitamine K afhankelijke eiwitten vasculaire calcificaties, al geeft hij ook aan dat de data die aantonen dat de inname van vitamine K op hart- en vaatziekten nog zeldzaam zijn (Gast, et al., 2008).
Botstofwisseling: in onder anderen een Koreaanse (Kim, Kim, Kim, Joo, Kim, & Lee, 2010) en twee Japanse studies is aangetoond dat er een verband is tussen de botgezondheid en vitamine K2. In beide Japanse studies is ook vitamine D meegenomen in het onderzoek en ook daarvan werd een correlatie gevonden met heupfracturen (Nakano, Tsugawa, Kuwabara, Kamao, Tanaka, & Okano, 2011) en de preventie van botverlies bij een oestrogeendeficiëntie (Somekawa, Chigughi, Harada, & Ishibashi, 1999). Er komen niet voor niets steeds meer supplementen vitamine D met vitamine K op de markt. Vitamine K kan er hierbij voor zorgen dat het calcium die verhoogd wordt door het suppleren van vitamine D, zoveel mogelijk terechtkomt in de botten en de vaten zoveel mogelijk vrijwaart van calcificaties.
Andere onderzochte toepassingsgebieden zijn: remming van gewrichtsontstekingen, bloedglucoseregulatie, (preventie) metabool syndroom, cystische fibrose, anti-ferroptosis agent, kanker(preventie), preventie leverkanker (hepatocellulair carcinoom) door hepatitis C, chronische leverziekten en inflammatoire darmziekten (Reader micronutriënten deel 1 – Ortho Linea, 2021).
Uit een aantal onderzoeken zien we dat binnen het immuunsysteem parameters aangetast kunnen worden, met name T-cellen en inflammatoire paden. Er is echter schaarse informatie over hoe het immuunsysteem wordt beïnvloed door vitamine K. Deficiëntiesymptomen van vitamine K zijn erg zeldzaam, maar kunnen bestaan bij malabsorptie (syndroom). Verder bij gehospitaliseerden met slechte voedingsstatus en (langdurig) antibioticagebruik, bestraling en een verlengde bloedstollingstijd. Deficiëntie geeft directe verschijnselen zoals bloedingen in hersenen, ruggenmerg, intestinale tractus, snel blauwe en zwarte plekken op de huid na of zonder tegen iets gestoten te zijn, neusbloedingen, heftige menstruatiebloedingen en bloed in stoelgang.
Symptomen van overdosering of stapeling
Verminderde eetlust, verminderde beweeglijkheid of activiteit, vergrote lever, moeilijk kunnen ademhalen, zwelling van het lichaam, geïrriteerdheid, bleke en gele kleur ogen en huid, huid ‘rash’, jeuk, (tijdelijke) lage bloeddruk en toegenomen zweten (Reader micronutriënten deel 2 – Ortho Linea).
Belangrijke bronnen van vitamine K in de voeding
Groenten, vooral groene (blad)groente (boerenkool en snijbiet), spruiten, broccoli, asperge en rodekool, kiemen (vooral alfalfa), groene thee, fruit, melk(producten), vlees, eidooier en granen bevatten vitamine K1. Maar ook verse en gedroogde kruiden en brandnetelthee.
Vitamine K2: natto of fermentatie van kikkererwtenmeel (MK-7); vlees en eieren (MK-4); (gefermenteerde) zuivelproducten zoals kaas en yoghurt (MK-8 en MK-9).
Interacties met vitamine K vanuit supplementen, voeding, ziekten en medicijnen
‘Hoge’ inname van ‘vitamine E’ bij personen met een ‘lage’ vitamine K-status (veroorzaakt door malabsorptie, aantasting van de darmmicrobiota of therapie met anticoagulantia) kan aantasting van de bloedstolling veroorzaken. Bij gezonde volwassenen kan een ‘hoge’ inname van α-tocoferol of α-tocoferol intraveneus toegediend leiden tot bloedingen, verlengde PT, verlaagde vitamine K-afhankelijke stollingsfactoren en het optreden van ondergecarboxyleerd protrombine in het bloed (Booth et al., 2004).
Het gebruik van Warfarine (Coumadine) vermindert en remt het effect van de werking van vitamine K, hebben Schurgers et al. aangetoond. Tot een dosering van 100 microgram vitamine K (125% van de ADH) veranderde de bloedstolling niet noemenswaardig, maar al bij een dosering vanaf 150 microgram (bijna 200 procent van de ADH) nam de stolbaarheid van het bloed toe. Hoe hoger de dosering vitamine K, hoe meer de stolbaarheid van het bloed toenam. De onderzoekers concluderen hieruit dat gebruikers van antistollingsmiddelen geen supplementen zouden moeten nemen die meer dan 100 microgram vitamine K bevatten (Schurgers, Shearer, Hamulyák, Stöcklin, & Vermeer, 2004). Professor Vermeer van de Universiteit Maastricht houdt 30 mcg als maximum aan.
Welke rol speelt vitamine K in het lichaam als het gaat om het immuunsysteem?
Coronapatiënten die moesten worden beademd of die zijn overleden aan het longvirus, hadden een ernstig tekort aan vitamine K. Dat blijkt uit een studie van het Canisius Wilhelmina Ziekenhuis (CWZ) in Nijmegen en het Cardiovascular Research Institute Maastricht (CARIM) van 2020. Het coronavirus veroorzaakt bij veel patiënten bloedstollingsproblemen en bloedproppen die onder andere kunnen vastlopen in de bloedvaten van de longen (longembolieën). Bij al deze gebeurtenissen kunnen factoren betrokken zijn die voor hun werking afhankelijk zijn van voldoende vitamine K.
Uit de eerdergenoemde studie verscheen in 2021 een publicatie in Clinical Infection Diseases ‘Verminderde vitamine K-status als een potentieel aanpasbare risicofactor voor ernstige coronavirusziekte 2019’. De conclusie van de publicatie was als volgt: dp-ucMGP (niet-geactiveerd matrix Gla-proteïne, een marker voor de vitamine K-status) was ernstig verhoogd bij COVID-19-patiënten, wat wijst op extrahepatische vitamine K-insufficiëntie, wat verband hield met een slechte uitkomst; hepatische stollingsfactor II bleef onaangetast. Deze gegevens suggereren een door pneumonie geïnduceerde extrahepatische vitamine K-depletie die leidt tot versnelde beschadiging van elastische vezels en trombose bij ernstige COVID-19 als gevolg van verminderde activering van respectievelijk MGP en endotheliaal proteïne S (Dofferhoff ASM et al., 2021). Een andere studie vanuit deze samenwerking heeft de titel ‘Vitamine K-metabolisme als de potentiële ontbrekende schakel tussen longschade en trombo-embolie bij de ziekte van Coronavirus 2019’ (Janssen R et al., 2021).
In een andere studie werd ook gekeken naar de rol van vitamine K op mortaliteit bij COVID-19. Concluderend werd gevonden dat een lage vitamine K-status geassocieerd was met mortaliteit bij patiënten met COVID-19 in voor geslacht en leeftijd gecorrigeerde analyses, maar niet in analyses die bovendien waren gecorrigeerd voor comorbiditeiten. Er zouden gerandomiseerde klinische onderzoeken nodig zijn om een eventuele rol van vitamine K in het verloop van COVID-19 op te helderen (Linneberg A et al., 2021).
Artsen van het Academisch Ziekenhuis in Graz bepaalden de bloedspiegels van zowel vitamine K1 als vitamine K2 (zowel MK4 als MK-9) bij 135 COVID-19 opgenomen pneumoniepatiënten, 77 opgenomen non-COVID pneumoniepatiënten en 104 gezonde controlepersonen. Ernstig lage spiegels van MK-7 werden gevonden bij Covid-19-patiënten. Bij de andere groepen ook lager, maar minder laag. De onderzoekers suggereren dat vitamine K2-suppletie een goedkope en effectieve benadering zou kunnen zijn om preventief gezien het verloop van COVID-19 gunstig te beïnvloeden (Mangge H et al., 2022).
In de Framingham Offspring Study, is een omgekeerd verband gevonden tussen vitamine K-status (gemeten door plasma phylloquinone niveau en inname van phylloquinon) en de algehele ontsteking index inclusief IL-6 en C-reactief proteïne (CRP) niveaus (Shea MK et al., 2007).
Het is aangetoond dat vitamine K-derivaten een onderdrukkend effect hebben op de werking en aanmaak van tumornecrosefactor-alfa (TNF-α), interleukine-4 (IL-4), IL-6 en IL-10. Ze kunnen ook de frequentie verhogen van CD4+, CD25+ en Foxp3+ regulerende T (Treg)-cellen (Hatanaka H et al., 2014).
In een andere studie ontdekte Gehrmann et al., 1993, dat vitamine K2 de productie van reactieve stikstofspecies (RNS) kan verminderen via de NFkB-iNOS-route.
Nederlandse normwaarde voor vitamine K in bloed en voor voeding
Er wordt uitgegaan van een totale hoeveelheid phylloquinon (K1) in het lichaam van ongeveer 0,55 μg/kg lichaamsgewicht bij gezonde volwassenen in een stabiele toestand, die niet gepaard gaat met tekenen van vitamine K-deficiëntie en dat dit een wenselijke hoeveelheid phylloquinon is voor het lichaam. Er zijn geen gegevens over de totale lichaamspool van menaquinonen (MK4-7).
De referentiewaarden voor vitamine K1 in bloed is voor volwassenen 0,8-5,3 nmol/l. Van vitamine K2 is geen innamedata bekend bij de VCP. Volgens de laatste VCP 2012-2016 is de inname van vitamine K1 met de voeding in Nederland gemiddeld 83,7 mcg (volwassen en kinderen), alleen volwassenen gemiddeld 91,8 mcg per dag en dan gemiddeld mannen 84 mcg en vrouwen 83,4 mcg per dag.
Doseringen voor vitamine K, veiligheid en Europese dagbehoeften
De dagelijkse benodigde hoeveelheid vitamine K is voor baby’s tot drie maanden 150 mcg per dag. Peuters hebben 30 mcg nodig, kinderen van 4 tot 9 jaar 55 mcg en kinderen tot 14 jaar 60 mcg. Pubers tot 19 jaar blijven gezond met 75 mcg vitamine K per dag en vrouwen vanaf 19 jaar hebben voldoende aan een dagelijkse dosis van 90 mcg. Volwassen mannen hebben behoefte aan iets meer, namelijk 120 mcg. Deze hoeveelheden gelden natuurlijk voor gezonde personen. Hoeveelheden die we normaal met voeding binnenkrijgen, worden als veilig beschouwd. Er zal toch meer data moeten komen om te bezien wat we werkelijk therapeutisch bij kunnen suppleren (zonder andere medicatie).
Afsluitende conclusie
Meer onderzoek zal nodig zijn om de specifieke immunologische aangrijpingspunten in kaart te brengen en de rol te beschrijven die van belang kan zijn in het bestrijden van virale infecties, zoals SARS-COV2.
Jan Blaauw is orthomoleculair en natuurgeneeskundig therapeut bij Praktijk Blaauw. Hij is tevens oprichter en hoofddocent van het opleidingsinstituut Ortho Linea.
