‘Een wijntje elke dag verhoogt ook de kans op borstkanker’ — Barbara Havenith over hormonale anticonceptie

De anticonceptiepil is best een beetje omstreden in de complementaire geneeskunde. Sommige therapeuten classificeren het als een zwaar medicijn omdat het synthetisch is en de hormonale processen in het lichaam kunstmatig beïnvloedt. Daarentegen is het wel een veilige methode om zwangerschap te voorkomen. Hoe ‘slecht’ is de pil nou werkelijk? En waar moeten we als therapeut rekening mee houden als cliënten die gebruiken? Barbara Havenith, gynaecoloog en eigenaar van de Hormoonpoli relativeert: ‘Natuurlijk heeft de pil voor- en nadelen. Maar dat hebben ongewenste zwangerschappen ook.’

Als therapeut is het zaak de mogelijke bijwerkingen van de pil te kennen om daar tijdens een anamnese rekening mee te houden. Wat regelmatig voorkomt, zijn volgens Barbara verminderde seksuele lustgevoelens en neerslachtigheid. Zeer onwenselijke bijwerkingen zijn trombose en embolie: ‘Bij pijn in de benen, roodheid, zwelling of warmteverschillen in één daarvan moet je bijzonder alert zijn.’

‘De meest voorkomende tekorten zijn die van de B-vitamines, zink en magnesium. Als je bij iemand een tekort vermoedt, laat dan een test doen om het aan te tonen. Vitamine B12-tekort komt regelmatig voor, wat zich uit in diffuse klachten die alle kanten opgaan. Ik hoor wel dat therapeuten bij een vermoedelijk B12-tekort direct zuigtabletten aanraden. Daarmee gaat wel de waarde in het bloed omhoog, maar regelmatig komt het voor dat het metabolisme er niet voldoende op reageert zodat de suppletie niet in de cellen terechtkomt. Als bij een reguliere bloedtest de B12-waarde zich in een grijs gebied bevindt, zou je verder moeten kijken. Met grijs gebied bedoel ik boven de 150 maar onder de 300 pmol/l. Onder de 150 is er sowieso sprake van een tekort. Het kan zijn dat daarbij de methylatie, het omzettingsproces van bijvoorbeeld oestrogeen, in de cellen niet goed werkt. Orale suppletie is uitstekend als mensen te weinig B12 via voeding binnenkrijgen, maar bij een opnameprobleem helpt het niet. De werkzame toediening gaat dan via injecties. Bij een niet-herkend B12-tekort door een opnameprobleem kan het voorkomen dat mensen jarenlang lijken te lijden aan aandoeningen als het chronisch vermoeidheidssyndroom, ME, burn-out, aanpassingsstoornissen en neurologische klachten als tintelingen en pijnklachten. Zelfs allerlei psychiatrische diagnoses komen voorbij. Orale suppletie kan in sommige gevallen weliswaar de bloedwaarden verhoogd hebben, maar het tekort en de klachten zijn gebleven. Overigens is het ook belangrijk te melden dat het B12-niveau bij meisjes hoger hoort te zijn dan bij volwassenen. Bij kinderen is het zo dat je onder een waarde van 240 al over een B12-tekort kan spreken.’

‘Dat kan ik niet precies zeggen, want vrouwen die de pil slikken en geen klachten hebben, komen natuurlijk niet naar de Hormoonpoli. En van de klachten van vrouwen die wel komen, ligt de oorzaak niet altijd bij de pil. Zoals ik al zei, zijn de meest voorkomende bijwerkingen neerslachtigheid en verminderde seksuele lust. Neerslachtigheid komt voor bij ongeveer 1 op de 10 pilgebruiksters en wordt veelal binnen enkele maanden duidelijk. Verminderde seksuele lust komt niet zo vaak voor bij jonge vrouwen want hun lichaam maakt nog veel testosteron aan. Als de pil daarvan een deel wegvangt, is niet te merken. Het wordt anders als een vrouw de pil blijft slikken tot haar dertigste en dan bijvoorbeeld stopt. Hetzij door een kinderwens of door een verbroken relatie. Dan kan het zijn dat ze zich heel anders voelt en meer lust krijgt. Daarnaast kan bij pilgebruik het premenstruele syndroom optreden. Overigens kan de pil daar ook tegen helpen. Wat ik ook wel tegenkom, zijn B12-tekorten bij jonge vrouwen die vegan of vegetarisch eten. Ze komen ermee in de problemen wat zowel de pil als hun eigen hormonen betreft. Tekorten kunnen soms ook erfelijk bepaald zijn.’

‘Nee, dat is het niet. Ik denk dat je aanvulling vooral moet aanraden bij gebleken tekorten. Dat is beter dan in het wilde weg wat te adviseren. Als je te lage B-vitamines meet, kan je die aanvullen. Hetzelfde geldt voor zink- en magnesiumtekorten.’

‘Is er verminderde seksuele lust en wil je de testosteronwaarde verbeteren, dan kan dat bijvoorbeeld met maca en fenegriek. Testosteron wordt weggevangen door het sekshormoonbindende globuline. Dat is het eiwit dat de geslachtshormonen bindt. Daarvan maak je veel meer aan als je de pil slikt. Met gevolg dat er minder vrij testosteron beschikbaar is, wat voelt als een testosterontekort. Wellicht is het beter aan te raden een ander goed anticonceptiemiddel te zoeken. Ik denk dat in het algemeen de voorlichting op het vlak van anticonceptie nog wel wat te wensen overlaat. Allerlei fabrikanten van hormonen prijzen hun product aan als de ideale oplossing, maar dat is het natuurlijk niet voor iedereen. Condooms zijn goed, zeker als je je partner nog niet zolang kent en je met zekerheid een SOA zoals chlamydia wil vermijden. Hoewel het pessarium vaak wordt afgeraden, kan het voor sommigen juist heel geschikt zijn. Er wordt gezegd dat het niet veilig genoeg zou zijn, maar eigenlijk wordt er dan gemeten met twee maten. De betrouwbaarheid van anticonceptiemiddelen wordt vastgesteld aan de hand van de Pearlindex. Hoe hoger het getal, hoe beter. Is de index 100, dan is het een extreem veilig anticonceptiemiddel dat nooit faalt. De index van de pil is heel hoog, boven de 98. Dat is heel mooi, maar geldt alleen als je deze echt elke dag inneemt en nooit vergeet. Gemiddeld vergeten vrouwen die zes keer per jaar. Een pessarium vereist een helder hoofd, want dit moet je op het juiste moment gebruiken. Het werkt niet als het in de handtas of op het nachtkastje blijft liggen. Een koperspiraal heeft een index van 98 en een hormoonspiraal 99,3.’

‘Dat spiraal bevat alleen maar een progestativum, dat is toch anders dan de combinatiepil met een oestrogeen en een progestageen. Neemt niet weg dat er ook vrouwen zijn die niet goed tegen het hormoonspiraal kunnen.’

‘Je kan niet alles van tevoren weten, dus ook niet of er mogelijk gezondheidsschade optreedt. Wat we wel weten is dat bij vrouwen die de pil slikken en de dertig zijn gepasseerd, de kans op borstkanker een beetje stijgt ten opzichte van vrouwen die de pil niet gebruiken. Zodra vrouwen stoppen met de pil zijn de hormonen snel uit het lichaam en is de kans op borstkanker binnen een paar jaar tijd op hetzelfde niveau als voorheen. Je moet het zo zien: als je zegt dat de kans op borstkanker dertig procent hoger is dan zonder pil, dan weet je in principe nog niet veel. Ter vergelijking, als je elke week een hele fles wijn drinkt, is de kans op borstkanker nog groter. Het is allemaal relatief.’

‘Ik ben gynaecoloog en heb me toegelegd op kennis over hormonen en de samenhang met andere systemen zoals de darmwerking en het immuunsysteem. Behalve vrouwen met aandoeningen als premenstrueel syndroom, polycysteus-ovariumsyndroom en overgangsklachten, zie ik er ook veel met auto-immuunziekten. Bijvoorbeeld lichen sclerosus maar ook schildklieraandoeningen. Dan onderzoek ik wat de relatie is met hun vrouwelijke hormonen maar ook met hun leefstijl en voeding. Wat ik doe, wordt in de VS Functional Medicine genoemd. Je zou daarover kunnen zeggen dat ik naar de hele film kijk in plaats van alleen naar de foto: hoe komt het dat de persoon deze ziekte heeft? Welke oorzaken liggen eraan ten grondslag? Hoe is het gehele leefstijlvlak? Daarmee bedoel ik niet alleen de voeding, maar ook ontspanning, slaap, stress, zingeving, middelengebruik, ademhaling en beweging. Het hoort er allemaal bij. In de Hormoonpoli werk ik samen met een internist, een endocrinoloog en een overgangsconsulent. Ik verwijs mensen vaak door naar orthomoleculair diëtisten of psychodynamisch therapeuten.’

‘Onze traditionele geneeskunde heeft veel goede kanten, maar ik vind dat de focus te veel op ziekten en organen ligt. We zijn geen verzameling losse onderdelen, maar worden vaak wel zo benaderd. Patiënten komen terecht bij verschillende specialisten in het ziekenhuis, dat vind ik een beetje raar. Er moet meer oog komen voor samenhang van klachten. En dat gaat ook wel gebeuren, de situatie is aan het kenteren. Omdat ik graag naar gezondheidszorg in plaats van naar ziektezorg toe wilde, besloot ik de Hormoonpoli te starten. Jaren geleden werkte ik als gynaecoloog in het ziekenhuis en vond het lange tijd fijn me met bevallingen en verloskunde bezig te houden. Maar op een gegeven moment wilde ik toch ook wat anders. In die tijd zag ik bijvoorbeeld patiënten met heftige buikpijn. Ze waren door de huisarts doorverwezen. Die vrouwen waren al een keer op de Eerste Hulp geweest. Daar bleek dat niet de blindedarm de oorzaak was. Vervolgens kwamen ze bij de maag-darm-leverarts die met een slang in de darm keek. Ook dat orgaan zag er prima uit. Toen gingen ze naar de uroloog, die onderzocht de blaas. Wat bleek: die blaas functioneerde fantastisch. Daarna was er weer een gynaecoloog die een echo uitvoerde. Allemaal consulten van tien minuten waaruit bleek dat er niets aan de hand was met de afzonderlijke organen. Niemand leek zich af te vragen wat er dan niet goed functioneerde, terwijl de patiënt had erge pijn had. Bovendien bevat de buik nog wel meer dan die onderzochte organen. Inmiddels worden steeds meer artsen zich hier bewust van en beginnen voorbij de grenzen van hun vakgebied te kijken. Neem een aandoening als endometriose. Dat is een ziekte die zich min of meer gedraagt als een auto-immuunziekte, maar in principe is daar niet veel oog voor. Er wordt vooral naar hormonen gekeken en hoe je die kan beheersen of uitschakelen zodat ze zo min mogelijk last geven. Er zijn nu wel wat progressieve gynaecologen die een endometriosedieet aanraden. Dat is best oké, behalve dat dat dieet soms niet werkt. Deze artsen hebben geen verstand van intoleranties of de darmwerking. Zo kan je een endometriosedieet volgen, maar als je een histamine-intolerantie hebt, werkt het niet. Tja, als je dat als specialist niet weet, dan is dat een gemiste kans.’

‘Zeker. Maar mijn denkkader en diagnostiek zijn en blijven regulier. Als ik een diagnose stel, doe ik een echo, een bloedonderzoek of een uitstrijkje. De diagnose moet doortimmerd zijn: betrouwbaar en reproduceerbaar. In elk geval is het zo dat regulier werkende artsen net zo goed breed kunnen denken als artsen in de complementaire zorg als ze mensen willen helpen om werkelijk te genezen in plaats van symptomen onderdrukken en pappen en nathouden. Het is goed dat de reguliere zorg met richtlijnen werkt, maar sommige artsen worden er wel fantasieloos van.’

‘Zeker. Als van een methode bewijs is dat het werkt en ook dat het niet schadelijk is, moet je dat kunnen toepassen of ernaar doorverwijzen.’

‘Dat klopt. En dat is hartstikke goed.’

www.hormoonpoli.nl

De Hormoonpoli is een praktijk voor integrale geneeskunde en hanteert een holistische visie. De specialismen zijn gynaecologie en endocrinologie. Het team bestaat uit een gynaecoloog, een endocrinoloog Hashimoto-specialist en een verpleegkundig overgangsconsulent. Deze hanteren de principes van functionele geneeskunde. Dat houdt in dat er niet alleen wordt gekeken naar de geïsoleerde aandoening of ziekte, maar ook dat er actief wordt gezocht naar onderliggende oorzaken van klachten. In de werkwijze is aandacht voor voeding, leefstijl en omgang met stress om vrouwen te stimuleren hun veerkracht te herstellen, zo gezond te worden en te blijven. Daarbij definieert de Hormoonpoli gezondheid als het vermogen je aan te passen en je eigen regie te voeren tijdens fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven. De praktijk heeft vestigingen in Boxmeer en Haarlem.