Kees van Schaik over het T-shaped model
Vanaf zijn twintigste is Kees van Schaik werkzaam in het psychosociale veld in diverse functies zowel in de reguliere als complementaire zorg; nu vooral methodiek ontwikkelaar, veranderkundige en ondernemer. Het zorgveld is op drift. De verzorgingsstaat van vandaag zal niet die van morgen zijn. De koning spreekt over een participatiesamenleving. Het is een gegeven dat we gaan van een verzorgingsstaat naar een doe-het-zelf samenleving. Verschillende transities staan op de rails.
Van ‘zorgen voor’ naar ‘zorgen dat’
De hulpvraag van veel cliënten is in deze tijd in zijn algemeenheid complex en wordt door velen als ingewikkeld, snel en als veeleisend ervaren. Tegelijkertijd, onder de druk van economische teruggang en bezuinigingen die cliënten hard in hun bestaansrecht raken, heerst er in de politiek een breed gedragen gevoel dat de verzorgingsstaat topzwaar is geworden. De focus is hierdoor verschoven van ‘zorgen voor’ naar ‘zorgen dat’. Van faciliteren via ondersteunen naar initiëren. In deze complexiteit is het niet meer mogelijk om alle wijsheid in pacht te hebben, of je nu generalist bent of specialist, regulier of complementair.
Op alle niveaus wordt hierover nagedacht. Ben Tiggelaar schrijft in zijn column in het NRC van 10 mei 2014 het volgende: ‘Een succesfactor voor transities zijn niches; nieuwe, kleinschalige initiatieven van onderop. Groepjes mensen die nieuwe technologieën of werkwijzen uitproberen. Transities lukken nooit als je het overlaat aan het oude establishment. Maar ook niet als kleine nichespelers het in hun eentje moeten opknappen. Transities lukken alleen als je machtige organisaties uit het oude regime kunt laten samenwerken met nichepartijen. Het creëren van verbindingen, het delen van kennis en het samen testen van nieuwe ideeën in experimenten.’
Om hier concreet vorm aan te geven is het essentieel om de nieuwe waardeproposities in het psychosociale veld in kaart te brengen. Tom de Haas, senior adviseur bij Lokaal Publiek Domein, heeft dit gedaan en kwam tot de volgende lijst van bouwstenen van nieuwe waardeproposities voor maatschappelijke organisaties: versterken van de eigen kracht van de burger, de cliënt; combineren en matchen van partijen om tot oplossingen te komen; diensten leveren die de kwaliteit en het effect van zelfsturing door burgers vergroten; flexibilisering van dienstverlening, 24/7 bereikbaar zijn, de burger bepaalt of en wanneer hij producten en diensten afneemt; bijdragen aan de zelfregie van klanten; realiseren van duurzaamheid door vrijwilligheid; beroepskrachten inzetten op de coördinatie en de ontwikkeling, niet op de uitvoering; minimalisering van de kosten van management; realiseren van groot effect tegen lage kosten; realiseren van een positieve exploitatie bij een beperkt volume; passie gecombineerd met een excellente bedrijfsvoering; faciliteren van zorgnetwerken om de cliënt/patiënt; duurzame bedrijfsactiviteit: economisch, maatschappelijk en ecologisch; aanspreken van kwaliteiten en mogelijkheden van burgers; benutten maatschappelijke overwaarde; toepassing van ICT-oplossingen voor oplossingen dicht bij de burger/cliënt: door afstand meer betrokkenheid!
Aan welke voorwaarden moeten wij nu voldoen om nieuwe toegevoegde waarde te creëren voor klanten en voor onze eigen continuïteit?
De zelfstandige ondernemer krijgt steeds meer kansen in de maatschappij met de huidige transities. Er komt steeds meer waardering voor diversiteit. Dat kan niet anders met de verschuiving van het collectieve naar het individuele. Tegelijkertijd komt steeds meer het besef dat we het wel samen moeten doen. Je kunt niet alles weten en op alles een antwoord vinden in deze complexe maatschappij, dus je zult het meer samen moeten gaan doen. Dat is een interessant gegeven dat in de kern overeenkomt met de polariteit autonomie versus verbinding.
Lector Lies Korevaar en drs. Ferry Wester hebben voor de ‘Wmo-werkplaatsen’ onderzoek gedaan naar de succes- en faalfactoren van de gezamenlijke Wmo-projecten (waarbij verschillende instellingen, disciplines en organisaties betrokken zijn). Ze kwamen erop uit dat dit allemaal te maken heeft met het wel en niet kunnen samenwerken. Op basis daarvan hebben zij geconstateerd dat we in de toekomst naar een nieuwe soort beroepsbeoefenaar toe moeten en die noemen zij de T-shaped professional.
Zelf ben ik hier in het verleden al op gericht geweest, dus ik kan me goed in deze conclusie vinden. Ik heb altijd deeltijdopleidingen gevolgd waar werken en studeren gecombineerd waren. Ik heb in veel posities gezeten waarin ik te maken had met grote veranderingen en conflicten en veel moest samenwerken met verschillende disciplines. Altijd was ik op zoek naar verbinding. Als BIG-geregistreerd verpleegkundige was ik sociotherapeut en van daaruit ben ik de richting van de creatieve therapie gegaan. Ik had een grote diversiteit aan achtergrondervaring. En daarin herken ik nu de T-shaped gedachte. Door mijn verschillende beroepsachtergronden kan ik makkelijk en generalistischer denken en kan ik goed verbindingen aangaan.
Destijds werkte ik op een PAAZ, in een multidisciplinair team met verpleegkundigen, creatief therapeuten, psychosomatisch therapeuten, psychologen en psychiaters. Wat ik zag was dat dit allemaal eilandjes waren. Er was nooit echt een eenheid. We traden zo wel naar buiten, maar we waren vooral met ons eigen standpunt bezig. Nu zie je dat er een ontwikkeling gaande is van multidisciplinair werken naar interdisciplinair werken. Dit houdt in dat je vanuit de verschillende disciplines werkt aan één doelstelling. Je ziet dit ook in de GGZ met de FACT-teams waar ervaringswerkers tot het interdisciplinaire team horen. Een ontwikkeling naar echt samenwerken met erkenning voor diversiteit van de verschillende disciplines. Dat is het T-shaped model.
De verticale poot van de T staat voor wie je bent en dat je daarvoor mag staan. Je hebt je eigen specifieke competenties, achtergrond, opleiding en kennis en van daaruit handel en profileer je jezelf. De horizontale poot staat voor de generieke competenties, bijvoorbeeld het methodisch handelen, samenwerken, communiceren en verbinding maken. Het is zeer wenselijk dat je iets van andere disciplines afweet, zodat je vanuit dat gegeven verbinding kunt maken.
Een T-shaped professional is een expert in samenwerken
In het T-shaped model is samenwerken de voedingsbron. Uit het onderzoek van Wmo-werkplaatsen is de impact van wel of niet kunnen samenwerken duidelijk aangetoond. Samenwerken is niet zo eenvoudig als het lijkt. Het is deels je autonomie opgeven in de overtuiging daar meerwaarde in de verbinding voor terug te krijgen. Het is belangrijk te weten wat je wilt in die samenwerking en wat het betekent. Vaak zie je in samenwerkingsverbanden dat veel standpunten worden uitgewisseld en discussies worden gevoerd. De focus moet echter op de belangen komen te liggen. Wat is het belang om een samenwerking aan te gaan? Als je transparant bent over de belangen die je hebt binnen de samenwerking, zie je dat de samenwerking op een heel andere niveau terechtkomt. Openheid over elkaars belangen geeft ruimte om tot een gedeelde ambitie te komen.
Kaats heeft hier een boek over geschreven: Leren samenwerken tussen organisaties. Niet voor niets is dit het managementboek van 2013. Hij geeft, net als veel andere verandermanagers, aan dat samenwerken steeds meer het thema zal worden van deze eeuw. De ene keer zal dat een veel hechtere samenwerking zijn dan de andere keer. Hij heeft het over functioneel, verkennend, ondernemend en transactioneel samenwerken. Je autonomie opgeven staat gelijk aan vertrouwen geven aan die ander voor wie je je autonomie opgeeft. In het boek De snelheid van vertrouwen van Covey wordt vertrouwen mooi uitgelegd. De auteur zegt dat vertrouwen vaak wordt geassocieerd met een softe eigenschap, maar dat het eigenlijk een keihard economische aspect is. Hij toont met voorbeelden aan dat de maatschappij enorm veel kwijt is als er wantrouwen is. Er wordt ongelofelijk veel geld verspeeld op het moment dat je elkaar niet vertrouwt. En zo wordt vertrouwen een hard item. Vertrouwen is dan volgens mij ook een speerpunt bij samenwerking. Als je niet open bent over het belang dat je hebt in een samenwerking, kun je het wel schudden.
T-shaped ondernemerschap
Als je ervoor kiest een aansluiting te maken met andere disciplines (waarom zou je dat in deze tijd van transities niet doen), zul je veel meer van hen moeten weten en kom je dichterbij verbinding. Tegelijkertijd zul je merken dat juist in die verbinding de kracht ligt in hoe je je profileert. Het bouwen aan je eigen specifieke beroepsuitoefening kan alleen maar als je in contact blijft met je eigen omgeving. Je kunt je niet onderscheiden als je jouw omgeving niet kent. Dat is de kern van het T-shaped model.
Als zorgondernemer doe je er goed aan je te verdiepen in de nieuwe waardeproposities. Als je weet welke vragen daaruit voortkomen, kun je daarop inspelen. De gemeentes zijn straks eindverantwoordelijk. Het gaat hen niet zozeer om welk soort hulpverlener met welke hulpvraag aan de slag gaat, maar het zal erom gaan of een cliënt wel of niet tevreden is en geholpen is. Er zal steeds meer aandacht komen voor kwaliteit en of die kwaliteit evidence based is. Wetenschappelijk onderzoek wordt een issue; aangetoond moet worden dat interventies en werkwijzen hout snijden. De focus zal steeds meer komen te liggen, ook vanuit de verzekeraar, op het stuk van de kwaliteitsborging. Kun jij aantonen dat jij een gekwalificeerd hulpverlener bent door middel van een beroepskwalificatie bijvoorbeeld? Kun je aantonen dat je een meerwaarde hebt doordat je naast je eigen specifieke beroepscompetenties ook een T-shaped professional bent? Dat kan door permanente educatie als onderdeel van beroepsregistratie. Deze zullen de komende tijd hoog op de agenda staan.
Ben jij een T-shaped professional?
Een T-shaped professional kijkt niet alleen vanuit het eigen referentiekader naar de situatie, maar doet dit ook vanuit het referentiekader van andere disciplines. Een T-shaped professional is een professional die gericht is op het creëren van een meerwaarde, die staat voor zichzelf en onderscheidend durft te zijn in samenhang en wederkerigheid met zijn omgeving. Dat vereist samenwerking, een open attitude en specifieke competenties die niet altijd nieuw hoeven te zijn maar wel urgent en aanvullend, dan wel verdiepend op de onderscheidende beroepsvormende competenties. T-shaped professionals kunnen deze competenties dan ook in aanvulling op hun eigen beroepsstandaarden gebruiken en hebben de volgende functies: ze dienen als vertrekpunt voor bij- en nascholingsprogramma’s en reflectie; ze bieden mogelijkheden voor profilering; ze geven input voor het beroepsonderwijs.
Kerncompetentie 1.0 Contextueel werken
Missie/Visie: Een T-shaped professional kenmerkt zich door respect, empathie, acceptatie en een positieve gezindheid naar zichzelf en zijn omgeving.
1.1 Sociaal-communicatieve bekwaamheid
Een T-shaped professional is in staat te communiceren en samen te werken met anderen in de sociale context van zijn beroepsmatig handelen. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Participeren in een netwerkomgeving; 2. Onderscheid maken in de verschillende rollen, taken en belangen tussen individu, instelling, organisatie en maatschappij; 3. Inzetten van eigen specifieke deskundigheid en vaardigheid in de samenwerkingsrelatie; 4. Overbruggen van leemtes.
1.2 Brede professionalisering
Een T-shaped professional is in staat binnen een netwerkorganisatie of als vrije beroepsbeoefenaar te functioneren. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Bouwen aan en ontwikkelen van de eigen specifieke beroepsuitoefening; 2. Profileren vanuit een eigen beroepsattitude; 3. Zich inleven in de context vanuit het eigen beroepsprofiel; 4. Dialoog aangaan met anderen disciplines.
1.3 Voedend leiderschap
Een T-shaped professional is in staat om vanuit eigen persoonlijke en unieke overtuigingen leiding te geven op een transparante wijze met de focus op betekenisvol en verbinding. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Overleggen vanuit de eigen specifieke positie met andere betrokkenen; 2. Aansturen en delegeren van relevante werkzaamheden, of werkzaamheden gericht op de gezamenlijke belangen; 3. Kunnen werken aan vertrouwen en bewust zijn wat de impact is van het niet hebben van vertrouwen.
Kerncompetentie 2.0 Methodisch werken
Missie/Visie: Een T-shaped professional stelt verbinding centraal. Verbinding is het uitgangspunt voor samenwerking met de cliënt, diens netwerk en het professionele netwerk van de T-shaped professional om stap voor stap toe te werken naar een betekenisvolle werkgemeenschap.
2.1 Creativiteit en complexiteit in handelen
Een T-shaped professional is in staat om vraagstukken die zich in de beroepspraktijk voordoen, waarvan het probleem op voorhand niet duidelijk is omschreven en waarop standaardprocedures niet van toepassing zijn, met professionele kwaliteit tot een oplossing te brengen. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Reageren vanuit een open en leergierige instelling op veranderende omgevingen, taken en verantwoordelijkheden zonder de doelmatigheid te verliezen; 2. Benutten van mogelijkheden en kansen vanuit een bewustzijn van autonomie en verbondenheid.
2.2 Probleemgericht werken
Een T-shaped professional is in staat op basis van relevante kennis en theoretische en praktische inzichten, complexe probleemsituaties in de beroepspraktijk interdisciplinair op te lossen. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Signaleren en herkennen van belangrijke informatie; 2. Opsporen van mogelijke oorzaken en verzamelen van belangrijke informatie; 3. Definiëren, analyseren en synthetiseren van belangrijke informatie; 4. Beoordelen en evalueren van belangrijke informatie; 5. Ontwikkelen en toepassen van (nieuwe) oplossingsstrategieën.
2.3 Methodisch en reflectief denken en handelen
Een T-shaped professional is in staat realistische en dynamische doelen te stellen, werkzaamheden te plannen en deze planmatig af te werken. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Verzamelen van relevante informatie; 2. Analyseren van relevante informatie; 3. Inschatten en afwegen van informatie in tijd en relevantie; 4. Reflecteren op zijn beroepsmatig handelen.
Kerncompetentie 3.0 Vakkundig-vakvaardig werken
Missie/Visie: Een T-shaped professional durft buiten de bekende kaders te denken en te handelen. Hij is in staat om in te voegen bij de ander door een passende werkwijze uit te stippelen op weg naar een proces van empowerment en participatie.
3.1 Interdisciplinaire integratie
Een T-shaped professional is in staat integratief te denken en werken vanuit het perspectief van het beroepsmatig handelen. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Anticiperen op en hanteren van samenwerkingsstrategieën; 2. Produceren en reproduceren van inzichten en methodieken van de verschillende vakinhoudelijke disciplines.
3.2 Transfer en brede inzetbaarheid
Een T-shaped professional is in staat zijn kennis, inzichten en vaardigheden in meerdere uiteenlopende beroepssituaties toe te passen. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Produceren en reproduceren van een verscheidenheid aan methodieken, stromingen en andere beroepsgerichte basiskennis; 2. Kennis van eigen beroepsmatig functioneren.
3.3 Toepassing van wetenschappelijke inzichten
Een T-shaped professional is in staat wetenschappelijk onderzoek te vertalen naar praktisch handelen. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Oplossen van probleemstellingen waarmee de T-shaped professional geconfronteerd wordt; 2. Toepassen van eigen inzichten in bestaande theorieën en concepten; 3. Analyseren van eigen verworven inzichten en deze kunnen definiëren in nieuwe werkwijzen; 4. Logo-vrij kunnen denken.
Kerncompetentie 4.0 Samenwerkingsgericht werken
Missie/Visie: Een T-shaped professional zal door maximale betrokkenheid met gezonde afstand werken aan een kansrijk en betekenisgevend proces dat recht doet aan de belangen van een gezamenlijk gedragen betekenisvolle werkgemeenschap.
4.1 Besef van maatschappelijk verantwoordelijkheid
Een T-shaped professional is in staat tot het ontwikkelen van begrip en betrokkenheid bij ethische, normatieve en maatschappelijke vragen in de beroepspraktijk. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Signaleren van fricties en probleemstellingen; 2. Doorvragen naar interpersoonlijke betekenissen en deze kunnen plaatsen in de context van het hier en nu; 3. Definiëren en initiëren van gewenste veranderings-ontwikkelingsperspectieven; 4. Invoegen vanuit het eigen proces en ontwikkeling.
4.2 Beschouwend werken
Een T-shaped professional is in staat de kwaliteit op het eigen handelen te waarborgen. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Onderzoekend denken, voelen en handelen ten aanzien van eigen werkzaamheden; 2. Bespreekbaar maken van eigen handelen, zowel collegiaal als cliëntgericht; 3. Verbonden zijn met de wereld om hem heen; 4. Bewust zijn van de bestaande maatschappijcultuur en -structuur.
4.3 Autonoom werken
Een T-shaped professional is in staat te vertrouwen op het eigen vermogen om wezenlijk belangrijke dingen te (onder)kennen en streeft naar zelfverwerkelijking. Dit betekent volgens de volgende indicatoren: 1. Inzicht hebben in eigen behoeften; 2. Zelfsturend zijn; 3. Onafhankelijk oordelen en handelen; 4. In dialoog met zichzelf en zijn omgeving tot ontplooiing komen.
Het T-shaped model in de praktijk
Door te werken volgens het T-shaped model combineer je diepgaande vakkennis met een brede blik op samenwerking. Meer lezen over professionele ontwikkeling in de zorg? Bekijk ook de andere artikelen op Curova, of verdiep je verder via Wikipedia.
