Door: Simone Griffin en Dianne Sandler
Waarom motiveren?
Om met Mary Poppins te spreken: ‘Met een schepje suiker gaat het drankje zó naar binnen.’ Dat geldt absoluut niet alleen voor kinderen met autisme. We hebben allemaal motivatie nodig, een reden om iets te doen. Denk maar eens terug aan je eigen schooltijd. Herinner je je een docent die je motiveerde en inspireerde om te leren? De manier waarop hij zijn vak bracht, maakte dat je graag wilde luisteren en leren, en lang na de les wist je nog wat hij had verteld. Misschien heeft die leraar zelfs wel een grote rol gespeeld in je beroepskeuze. Vergelijk dat positieve gevoel eens met de herinnering aan een andere docent: iemand die je alleen maar is bijgebleven om alle verkeerde redenen. Wat herinner je je nog? Een saaie presentatie, lange, onbegrijpelijke zinnen, een eentonige stem, en… het had niets te maken met wat jou bezighield! En wat die docent je nu eigenlijk wilde bijbrengen, kun je al helemaal niet bedenken.
Motiveren houdt eigenlijk in dat je je richt op enthousiasmeren en interesse wekken bij het kind, zodat het graag met je wil communiceren en samenwerken. Er bestaat geen algemeen geldende formule om dit voor elkaar te krijgen, aangezien niet alle kinderen van dezelfde dingen houden en ze ook niet altijd van hetzelfde blijven houden. Net als volwassenen hebben ze verschillende voorkeuren, en het is aan ons om inzicht te krijgen in welke dat zijn. Door de wereld van het kind uit te breiden en nieuwe interesses voor hem te zoeken, zul je merken dat er deuren voor een kind opengaan waardoor het nieuwe communicatievaardigheden aanleert en hier plezier aan beleeft.
Kenmerkende beperkingen
De drie meest opvallende gedragskenmerken van kinderen met autisme zijn: problemen in de communicatie, zowel verbaal als non-verbaal; moeite met sociale interactie; zich herhalend gedrag of beperkte, obsessieve interesse. De combinatie van problemen op deze drie gebieden maakt het ontwikkelen van communicatievaardigheden bij kinderen met autisme tot een uitdaging. Soms kun je de kenmerken van autisme echter ook in je voordeel laten werken. Zo kunnen de obsessieve interesse en het enthousiasme voor een specifiek onderwerp ook een enorme kracht zijn: als je er eenmaal achter bent wat die interesse is, heb je een sterke motivator voor het kind gevonden om met je te communiceren.
Communiceren kan de hele dag door
Kinderen met autisme communiceren op diverse niveaus. Zo zijn er kinderen die praten, andere gebruiken gebarentaal, weer andere gebruiken pictogrammen om hun boodschap over te brengen en weer andere proberen dat wat ze willen, zelf te pakken, ofwel ze wijzen het aan. Belangrijk is dat je goed doorziet welke methoden het kind gebruikt en hoe je hem kunt helpen en stimuleren. Er zijn elke dag talloze gelegenheden om communicatievaardigheden te ontwikkelen. Je kunt met relatief weinig moeite je eigen gedrag of de omgeving zodanig aanpassen dat er veel meer oefensituaties ontstaan.
Communicatiestrategieën
Buiten bereik: Als je kind dol is op een bepaalde dvd, leg die dan zo hoog dat hij er niet bij kan. Je kind zal dan met je moeten communiceren om te krijgen wat hij wil.
Speelgoed met een specifiek doel, dat het kind niet zelfstandig kan gebruiken: Stel je kind wil iets doen dat hij zelfstandig niet kan, bijvoorbeeld bellenblazen, een ballon opblazen of mechanisch speelgoed opwinden. Wacht in zo’n geval even tot hij om hulp vraagt of anderszins communiceert dat hij hulp nodig heeft.
Alles op één na: Als je je kind helpt met aankleden, kun je hem een stapeltje kleding geven, maar daarbij één ding ‘vergeten’, zoals een schoen of sok, zodat hij je om het missende kledingstuk moet vragen.
Stuk voor stuk: Als je kind graag cake eet, of graag met een knikkerbaan speelt, geef hem dan niet een hele plak of alle onderdelen tegelijk en wacht tot hij om de rest vraagt.
Dingen aanbieden die het kind niet wil; ‘nee’ leren zeggen: Om je kind aan te sporen ‘nee’ te communiceren kun je hem dingen aanbieden die hij niet lust of niet fijn vindt. Vraag bijvoorbeeld of hij een dvd wil kijken waarvan je weet dat hij die niet leuk vindt.
Doe iets ongewoons of onverwachts: Als je kind in bad zit, kun je iets creatiefs doen zoals een broertje of zusje vragen erbij in bad te stappen, terwijl hij/zij zijn sokken nog aanheeft. Zo creëer je een gelegenheid om over ‘domme’ dingen te communiceren.
Niets zeggen: In plaats van je kind te vragen wat hij wil eten, als hij naar de keuken komt, kun je voor de (koel)kast gaan staan en niets zeggen. Als hij echt honger heeft, zal hij aangeven dat hij iets wil eten of drinken, waarna je kunt reageren.
Creatieve ‘stomheid’ (expres fouten maken): Je kunt doen alsof je iets niet weet, of ‘per ongeluk’ een fout maken om een reactie uit te lokken. Dat stimuleert je kind om met je te communiceren door óf te vragen wat hij wél wil, commentaar te geven dat je iets niet goed hebt gedaan of je te vertellen hoe het wel moet.
Kiezen: In plaats van je kind steeds hetzelfde aan te bieden (bijvoorbeeld appelsap) kun je hem laten kiezen: ‘Wil je appelsap of chocolademelk?’ Je kind hoeft niet te kunnen praten om dergelijke keuzes te kunnen maken: je kunt twee mogelijkheden laten zien en je kind stimuleren om aan te wijzen wat hij wil.
Motiveren met eten
Sommige kinderen met autisme zijn goed te motiveren met eten. Het creëren van een communicatief-rijke omgeving rond maaltijden, tussendoortjes en koken kan je kind helpen met het maken van contact en het uitbreiden van zijn communicatievaardigheden. Op deze manier verbetert hij zijn communicatie en doet hij iets waarvan hij geniet: lekker eten. Eten is ook een prima middel om sociale vaardigheden aan te leren. Je kunt dan denken aan zaken als eten delen met de ander, commentaar leveren op dingen die je lust, of familieleden of vrienden vragen wat ze willen eten.
Brood: De meeste kinderen vinden brood lekker en met een beetje creativiteit rond etenstijd kun je veel mogelijkheden tot communicatie creëren. Vormen: Snij toast met een mes of uitsteekvormpje in diverse vormen, of laat je kind vragen om een specifieke vorm. Toast met een gezichtje: Er zijn allerlei vormen van beleg die je kunt gebruiken om een gezichtje op toast mee te maken (afhankelijk van wat je kind lekker vindt). Hartige voorbeelden zijn: geraspte kaas, wortel of komkommer als haar; cherrytomaatjes of plakjes partykomkommer als ogen en een mond van een plakje avocado of een half plakje tomaat.
Motiveren met (uitdeel)speelgoed
Kinderen met autisme spelen over het algemeen erg graag met uitdeelspeelgoed, zoals bellenblaas, ballonnen, autootjes en opwindspeelgoed. Om dit speelgoed interessant te houden, adviseren we er een speciale doos (met deksel) voor te maken en die buiten bereik van je kind te bewaren. Zo kan hij er niet zelf over beschikken en blijft het spannend. Het beste kun je beginnen met je kind zelf te laten kiezen wat hij wil doen. Zo begint de speeltijd positief. Uitdeelspeelgoed kan ook broertjes en zusjes ertoe aanzetten om mee te doen. Zo krijgt je kind de kans om belangrijke sociale vaardigheden aan te leren, zoals op zijn beurt wachten.
Bellenblazen: Bellenblazen is een snelle en veelzijdige activiteit die je kunt inzetten om communicatievaardigheden te leren, zoals taal, en begrippen als omhoog/omlaag, groot/klein, een/veel, prikken/slaan/klappen, blazen en tellen. Grote en kleine bellen: Als je snel blaast, krijg je een heleboel kleine belletjes, zacht en langzaam blazen maakt de bellen groter. Voordat jij of het kind gaat blazen, kan hij kiezen of hij grote of kleine bellen wil. Prikken, klappen en slaan: Je kunt je kind stimuleren om op verschillende manieren bellen stuk te maken, bijvoorbeeld door er met een vinger in te prikken, door ze tussen de handen stuk te slaan of erop te gaan staan. Moeilijker wordt het als je hem de bellen stuk laat maken met verschillende lichaamsdelen: neus, knie enzovoort.
Motiveren met sociaal spel
Kinderen met autisme vinden het vaak moeilijk om samen te spelen, zowel met volwassenen als met andere kinderen, dus is het belangrijk zoveel mogelijk gelegenheden te creëren waarbij het kind kan leren met anderen te communiceren en het gezelschap van andere mensen te waarderen. Om je kind te motiveren is het verstandig te beginnen op een moment dat hij niet gestrest is, met iets wat hij al leuk vindt en wat hij goed kan. Door zoveel mogelijk situaties voor je kind te creëren waarin hij zich sociaal moet gedragen, help je hem om vaardigheden te leren die hij de rest van zijn leven nodig heeft, zoals delen, vriendschap opbouwen, probleemoplossend gedrag, geduld, op je beurt wachten enzovoort.
Muzikaal speelgoed: Heel veel kinderen met autisme houden van muziek en genieten van speelgoed met muziek of geluid. Muzikaal speelgoed heeft het voordeel dat je er iets mee moet doen (oorzaak-gevolg) zodat je kind ook actief deelneemt aan het spel. Nog een keer!: Je kunt veel plezier hebben met een eenvoudige dictafoon of een computer/mobieltje met een opname- en afspeelmogelijkheid. Kinderen vinden het geweldig om een opname van zichzelf te horen. Zelfgemaakte instrumenten: Er is veel plezier te beleven met zelfgemaakte instrumenten. Dat kan bijvoorbeeld een lege plastic fles zijn gevuld met gedroogde peulvruchten, of een stok met daaraan metalen doppen gebonden, om mee te rammelen.
Motiveren met buitenspelen
Veel kinderen met autisme zijn graag actief bezig. Als je met je kind naar buiten gaat, heb je een grotere ruimte tot je beschikking, waar je grotere, viezere en luidruchtigere dingen kunt doen dan binnen. Buitenspel wordt vaak gedaan met meerdere kinderen en eventueel volwassenen en is daarom een uitstekende manier om sociale vaardigheden te oefenen. Hindernisbaan: Je kunt oude banden, hoepels, touw, pylonen, houten planken, krijt, speeltunnels of minitrampolines inzetten om een hindernisbaan of apenspel te maken. Krijt en water: Met een kwast en een pot water of wat krijt kan je kind tekenen of schilderen op muren, hekken, tegels of beton (op plaatsen waar dat mag).
Motiveren thuis en op school
Er zijn zowel in je eigen huis als op school een heleboel dingen te vinden waar je kind mee kan spelen. Knikkerbanen: Een knikkerbaan is uitstekend speelgoed om zo’n beetje elke vorm van communiceren mee te oefenen, en bijna alle kinderen met autisme (maar ook volwassenen) vinden het leuk om ermee te spelen. Glijbanen: Glijbanen zijn ook ideaal om dingen van af te laten rollen. Je kunt de lievelingsknuffels en speeltjes van je kind op een ritje van de glijbaan trakteren. Misschien wil je kind wel meedoen om te zien wie er sneller gaat: hij of de knuffels.
Spelenderwijs leren communiceren
Het boek Spelenderwijs leren communiceren van Simone Griffin en Dianne Sandler is geschikt voor iedereen tussen de 1 en 100. Bij het schrijven hadden de auteurs ouders, verzorgers en begeleiders van kinderen met autisme voor ogen. De spelletjes en activiteiten kunnen een bron van inspiratie zijn voor leerkrachten en andere professionele krachten die werken met kinderen met autisme. Daarnaast zullen ook kinderen met andere speciale behoeften, of ook wel zonder speciale behoeften, genieten van de spelletjes en activiteiten. De uitdaging is om die activiteiten eruit te zoeken die jouw kind leuk vindt. Uitgeverij Pica, paperback, ISBN 9789077671542, Prijs: € 15,00
Beter leren communiceren met spel
Wil je meer inspiratie om spelenderwijs te leren communiceren? Bekijk ook de andere artikelen op Curova, of lees meer achtergrondinformatie via Wikipedia.
