Wie denk je dat je bent?
Drie weken geleden had ik een afspraak met een jonge vrouw. Een prachtige vrouw met een gulle lach, een stralende intelligentie en ogenschijnlijk alles mee. Ze was al jaren depressief en aan de antidepressiva. Ze wilde ervan af. Van wat? Nou van de pillen maar natuurlijk liever van de depressie. Ik had een leuke sessie met haar. Gisteren sprak ik haar weer en de wereld was in twee weken totaal voor haar veranderd. En als ik dat schrijf hoor ik mensen al denken: ja ja, het zal wel, zo makkelijk gaat dat niet. Maar echt… en niet de eerste keer dat ik dat bij mensen zie. En na het lezen van het boek Toen ik je zag van Isa Hoes dacht ik: daar moet ik over schrijven. Over dat stuk dat maakt dat je depressief wordt zonder dat het logisch is, dat je het niet snapt. Waardoor het is alsof je vecht tegen een onzichtbaar monster. Het monster dat systemische verstrikking heet!
Ik vroeg voornoemde jonge vrouw: “Dat depressieve gevoel, is dat van jezelf of hoort het eigenlijk niet echt bij jou?” En ik legde uit dat mensenkinderen soms zo kunnen voelen wat voor zware last een van hun ouders draagt, dat ze die last voor hen over gaan nemen. Dat betekent niet per se dat vader of moeder depressief is geweest, maar vaak is er wel een link. De zwaarte van een van de ouders doet iets dat kinderen dat willen gaan dragen. En dan zeggen we ‘dat het erfelijk is’. Maar dat heeft dus geen donder te maken met genen. Waar het mee te maken heeft, is dat kinderen behept zijn met een neurologisch systeem waarmee ze voelen wat anderen voelen. Dat is het systeem van spiegelneuronen: daarmee kun je voelen wat anderen van je willen, hoe ze op je gaan reageren en wat ze voelen. Een briljant systeem om te zorgen dat je sociaal aangepast blijft en mensen dus van je blijven houden en voor je willen zorgen.
Maar met dat systeem kun je ook gevoelens van anderen voelen ‘alsof ze van jezelf zijn’. Simpelweg omdat je nooit geleerd hebt te onderscheiden tussen dingen die je voelt van jezelf en die je voelt van anderen. En dat heb je niet geleerd, omdat überhaupt de wetenschap deze kennis pas een jaar of tien heeft, en de praktische vertaling van deze kennis naar opvoeden en opgroeien is eigenlijk nog superpril van de laatste jaren.
Je brein neemt het liefst het meest bekende spoor, de meest vertrouwde emotie. Dat is evolutionair ook weer logisch. Hoe meer er vanzelf gaat, hoe meer hersencapaciteit er over blijft voor ‘overleefinformatie’. Dus het brein is liefst weinig bezig met triviale zaken als ‘hoe ik me voel’. Een soort vicieuze cirkel dus. En dat betekent dat, als je in de eerste jaren van je bestaan ondergedompeld bent in zwaarmoedigheid (die heel goed verstopt kan zijn onder dikke lagen leukigheid hoor! Want spiegelneuronen laten zich niet foppen.), je als het ware niet beter weet. Je bent je brein-gewoonte geworden. En trouwens… die pijn en somberheid kunnen best nog wel een generatie ouder zijn, want ook jouw ouders kunnen met hun spiegelneuronen weer een bak met somberheid, niet volop-mogen leven en schuldgevoel bij hun ouders hebben opgepikt.
Depressie gaat overigens dus heel vaak niet over verdriet. Maar over een niet te duiden schuldgevoel: niet volop mogen en kunnen leven! Iets houdt je tegen, en je snapt er geen zak van waarom! En dat laatste klopt weer, want zolang je het principe van ‘overgenomen emoties’ niet kent, kun en zal je dus ook niet snappen waarom je je zo voelt zoals je je voelt!
Ik zeg weleens: je hersenen zijn als een snelweg. Daar kunnen auto’s over, en het maakt die snelweg niet uit of dat rode of blauwe auto’s zijn. Net zomin maakt het je hersenen uit of het geluksstoffen of depressiestoffen gaat vervoeren. Het brein wil alleen wel het liefst zoveel mogelijk automatisch doen. Nou, dan toch liever automatisch geluk?
Oh, ik hoor de tegengeluiden al! Dat ik er te makkelijk over denk. Dat een echte depressie echt wel anders in elkaar zit. Ik zeg niet dat het makkelijk is, maar wel dat het kan. Je bent niet je brein, je doet je brein. En dat kun je anders doen.
Cathelijne is schrijver, moeder, trainer en coach. Ze werkt bij trainingsinstituut De Eerste Verdieping en bij het ADHD-centrum Nederland en schreef o.a. het boek De depressie op zijn kop.
Systemische verstrikking herkennen
Systemische verstrikking is een begrip uit de familieopstellingen dat verklaart waarom mensen soms gevoelens dragen die eigenlijk bij een ouder of voorouder horen. Wie last heeft van onverklaarbare somberheid doet er goed aan te onderzoeken of er sprake is van systemische verstrikking, in plaats van het probleem alleen bij zichzelf te zoeken.
Meer lezen over dit onderwerp? Bekijk ook de andere artikelen op Curova, of verdiep je in de theorie via de Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie.
