Samenvatting
Shiatsu is een Japanse vorm van lichaamswerk waarbij met de handen, duimen, vingers en soms ellebogen druk wordt uitgeoefend op specifieke punten en banen van het lichaam. De naam betekent letterlijk “vingerdruk” en de methode is voortgekomen uit oudere Oosterse geneeswijzen zoals de Chinese acupressuur en de traditionele Japanse massagetechniek anma. Shiatsu gaat uit van het idee dat er levensenergie, Ki genoemd, door het lichaam stroomt via banen die meridianen heten, en dat een behandelaar door gerichte aanraking deze stroming kan ondersteunen.
In dit artikel leggen we uit waar shiatsu vandaan komt, wat de begrippen Ki en meridianen precies betekenen, en hoe kyo en jitsu — leegte en overvloed — een rol spelen in de manier waarop een shiatsu-therapeut naar het lichaam kijkt. We beschrijven stap voor stap hoe een behandeling er in de praktijk uitziet, welke rol ademhaling, houding en de hara daarbij spelen, en voor wie shiatsu een zinvolle aanvulling kan zijn. Ook besteden we uitgebreid aandacht aan wat shiatsu niet is: het is geen vervanging voor medische diagnostiek of behandeling, en het is belangrijk die grens helder te houden.
Voor wie voor het eerst kennismaakt met shiatsu bevat dit artikel bovendien antwoorden op de vragen die beginners doorgaans hebben, zoals hoe een sessie aanvoelt, of het pijn doet, hoe vaak je het zou kunnen doen en wat je erna kunt merken. Het doel is een realistisch, genuanceerd beeld te geven, zonder overdreven beloftes, zodat je zelf een weloverwogen keuze kunt maken of shiatsu iets voor jou is.
Verdieping
Herkomst en geschiedenis in het kort
Shiatsu zoals we het vandaag kennen, is een relatief jonge naam voor een oude traditie. De wortels liggen in de Japanse anma-massage, een drukkende en klopende behandelvorm die al eeuwenlang in Japan werd toegepast om spanning te verlichten en het welzijn te bevorderen. Anma werd op zijn beurt beïnvloed door Chinese geneeskundige inzichten die via handelscontacten en reizende geleerden Japan bereikten, waaronder de theorie van Ki en de banen die later meridianen zijn gaan heten.
In het begin van de twintigste eeuw begonnen verschillende Japanse behandelaars, onder wie Tokujiro Namikoshi en later Shizuto Masunaga, de bestaande technieken te ordenen en te onderbouwen. Namikoshi richtte zich vooral op een meer fysiologische benadering, waarbij druk op spieren en zenuwbanen centraal stond. Masunaga bouwde hierop voort met een sterkere nadruk op de energetische en psychologische kant van de meridianen, en ontwikkelde wat vaak Zen-shiatsu wordt genoemd. Deze twee invloeden bestaan tot op de dag van vandaag naast elkaar en vaak door elkaar heen in de manier waarop shiatsu wordt onderwezen en toegepast.
De term “shiatsu” werd in Japan officieel erkend in de jaren vijftig van de twintigste eeuw, toen de overheid criteria opstelde om de praktijk te onderscheiden van reguliere massage en van medische zorg. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw verspreidde shiatsu zich via leerlingen van Namikoshi en Masunaga naar Europa en de Verenigde Staten, waar het werd opgenomen in het bredere aanbod van complementaire en alternatieve behandelvormen. In Nederland en België zijn inmiddels beroepsverenigingen actief die opleidingseisen en een ethische code hanteren voor praktiserende shiatsu-therapeuten.
Het is goed om te beseffen dat shiatsu, hoewel het voortbouwt op eeuwenoude ideeën, geen statisch systeem is gebleven. Verschillende scholen en stromingen hebben in de loop der decennia eigen accenten gelegd, van een meer lichamelijke, drukgerichte benadering tot een meer energetische en meditatieve stijl. Deze diversiteit betekent dat de ene shiatsu-sessie niet automatisch hetzelfde aanvoelt als de andere, en dat het de moeite waard is om als beginner een behandelaar te zoeken wiens stijl bij je past.
Wat is Ki?
Het begrip Ki staat centraal in shiatsu en is afkomstig uit de traditionele Oosterse geneeskunde, waar het in het Chinees Qi wordt genoemd. Ki wordt omschreven als een vorm van levensenergie of vitaliteit die door en om het lichaam beweegt en die ten grondslag zou liggen aan alle lichamelijke en mentale processen. Het is geen begrip dat zich makkelijk laat vertalen naar de westerse, biomedische taal, en het is dan ook geen wetenschappelijk vastgestelde entiteit zoals bijvoorbeeld een hormoon of een zenuwimpuls.
Binnen de traditionele theorie wordt aangenomen dat Ki voortdurend in beweging is en dat een soepele, ongehinderde stroming samenhangt met een gevoel van welzijn, energie en veerkracht. Wanneer die stroming ergens stagneert, opgehoopt raakt of juist tekortschiet, zou dit zich kunnen uiten in spanning, vermoeidheid, stijfheid of een verminderd gevoel van welbevinden. Een shiatsu-behandelaar probeert door middel van druk, rek en aanraking deze stroming te ondersteunen, met als doel het lichaam te helpen zichzelf beter in balans te brengen.
Het is belangrijk deze uitleg te zien als een traditioneel verklaringsmodel en niet als een medisch bewezen mechanisme. De wetenschappelijke onderbouwing van Ki als meetbaar fenomeen ontbreekt, en onderzoek naar shiatsu richt zich dan ook vooral op waarneembare effecten, zoals ontspanning, een afname van spierspanning of een verbeterde gemoedstoestand, in plaats van op het aantonen van energiestromen zelf. Voor wie shiatsu ondergaat, is het niet noodzakelijk om in Ki te “geloven”: veel mensen ervaren de fysieke aanraking, de rustige aandacht en de structuur van de behandeling als waardevol, los van de theoretische achtergrond.
Toch helpt het begrip Ki om te begrijpen waarom shiatsu net iets anders werkt dan een gewone massage. Waar een massage vaak gericht is op het bewerken van spierweefsel, is shiatsu meer gericht op het lichaam als geheel, waarbij de behandelaar voortdurend aftast waar het lichaam “vol” of juist “leeg” aanvoelt, en zijn druk daarop aanpast. Deze manier van waarnemen en werken vormt de kern van wat shiatsu als discipline onderscheidt.
Meridianen: de banen van het lichaam
Naast Ki is het tweede kernbegrip in shiatsu de meridiaan. Meridianen worden beschreven als denkbeeldige banen die als een netwerk door het hele lichaam lopen, van top tot teen, en die met elkaar in verbinding staan. In de traditionele Oosterse geneeskunde worden doorgaans twaalf hoofdmeridianen onderscheiden, elk verbonden met een orgaan of orgaanfunctie, zoals de long-, milt-, hart- of nier-meridiaan, aangevuld met enkele extra banen die een verbindende of regulerende rol zouden spelen.
Deze meridianen zijn niet hetzelfde als de bloedvaten of zenuwbanen die we in de westerse anatomie kennen; ze zijn een conceptueel model uit een andere geneeskundige traditie, ontwikkeld lang voordat er anatomische kennis was zoals wij die nu hebben. Toch vertonen sommige meridiaanbanen opvallende overeenkomsten met bekende anatomische structuren, zoals spiergroepen of zenuwtrajecten, wat door sommige onderzoekers wordt gezien als een mogelijke aanwijzing voor een fysiologische basis, al is dit onderwerp van voortdurende discussie en niet sluitend bewezen.
Tijdens een shiatsu-behandeling werkt de therapeut langs deze meridianen, door met de handen, duimen of ellebogen druk uit te oefenen op specifieke punten of over grotere trajecten te “vegen” of te rekken. Het idee is dat door deze banen te stimuleren, de Ki die er doorheen zou stromen wordt ondersteund, wat vervolgens een gunstig effect zou kunnen hebben op de functie die met die meridiaan wordt geassocieerd. Een behandelaar die bijvoorbeeld merkt dat de maagmeridiaan gespannen aanvoelt, zal daar gerichter en met een andere kwaliteit van druk werken dan op een gebied dat juist slap of “leeg” aanvoelt.
Voor beginners is het niet nodig om de exacte ligging van alle meridianen te kennen om van een behandeling te profiteren. Het is vooral relevant om te begrijpen dat een shiatsu-therapeut het lichaam niet willekeurig behandelt, maar werkt vanuit een samenhangend model waarin elk lichaamsdeel verbonden wordt gedacht met andere delen en functies. Die samenhang is ook de reden waarom een shiatsu-behandeling zich vaak niet beperkt tot de plek waar je klachten ervaart, maar het hele lichaam betrekt.
Kyo en jitsu: leegte en overvloed in balans
Een centraal onderscheid binnen shiatsu, met name in de traditie die door Shizuto Masunaga is uitgewerkt, is dat tussen kyo en jitsu. Kyo verwijst naar een gebied dat als leeg, zwak of onderactief wordt ervaren, terwijl jitsu duidt op een gebied dat vol, gespannen of overactief aanvoelt. Deze twee begrippen vormen samen een soort kompas waarmee de behandelaar het lichaam “leest” tijdens de sessie.
In de praktijk betekent dit dat een shiatsu-therapeut tijdens het eerste contact met het lichaam, vaak via de rug of de hara, aftast waar spanning en weerstand zitten en waar juist een gebrek aan spanning of reactievermogen voelbaar is. Een jitsu-gebied vraagt doorgaans om een andere benadering dan een kyo-gebied: waar bij jitsu vaak met een stevigere, meer aanhoudende druk wordt gewerkt om spanning te laten afvloeien, wordt bij kyo eerder gekozen voor een zachtere, ondersteunende en vasthoudende aanraking die als doel heeft het gebied te “voeden” in plaats van te ontladen.
Het bijzondere aan deze benadering is dat kyo en jitsu nooit los van elkaar worden gezien. Traditioneel wordt aangenomen dat een jitsu-gebied vaak samenhangt met een kyo-gebied elders in het lichaam: overmatige spanning op de ene plek zou kunnen samengaan met een tekort aan energie op een andere plek, alsof het lichaam in een poging tot compensatie is. De behandelaar probeert daarom niet alleen het meest opvallende symptoom te behandelen, maar zoekt naar de onderliggende samenhang tussen wat vol en wat leeg aanvoelt.
Voor de cliënt is dit onderscheid meestal niet expliciet merkbaar, maar het verklaart wel waarom de druk tijdens een behandeling per lichaamsdeel kan variëren, en waarom de behandelaar soms langer stilstaat bij een plek die op het eerste gezicht niet de plek van je klacht is. Deze manier van werken onderstreept het uitgangspunt van shiatsu dat het lichaam als één samenhangend geheel wordt benaderd, niet als een verzameling losse onderdelen.
De rol van de hara
De hara is de Japanse term voor het gebied rond de onderbuik, ruwweg tussen het borstbeen en het schaambeen, met een bijzondere nadruk op het gebied rond en onder de navel. In veel Oosterse bewegingskunsten en geneeswijzen, waaronder shiatsu, wordt de hara gezien als een soort energetisch en fysiek zwaartepunt van het lichaam, een plek waar Ki zich zou verzamelen en van waaruit kracht en balans voortkomen.
Binnen shiatsu speelt de hara op twee manieren een rol. Ten eerste gebruikt de behandelaar de hara vaak als diagnostisch hulpmiddel: door zachte druk op verschillende zones van de buik uit te oefenen, probeert de therapeut een indruk te krijgen van waar in het lichaam sprake is van kyo of jitsu, aangezien wordt aangenomen dat de toestand van de meridianen zich weerspiegelt in de spanning en textuur van het buikgebied. Deze hara-diagnose vindt meestal plaats aan het begin van de sessie, voordat de eigenlijke behandeling van start gaat.
Ten tweede is de hara ook voor de behandelaar zelf van belang, en niet alleen voor de cliënt. Shiatsu-therapeuten leren vaak om vanuit hun eigen hara te werken, wat betekent dat de druk die ze uitoefenen niet primair vanuit de armen of handen komt, maar vanuit een stabiele, ontspannen lichaamshouding waarbij het lichaamsgewicht via de onderbuik en het bekken wordt ingezet. Dit zorgt voor een dieper, meer ontspannen soort druk die minder belastend is voor de handen en polsen van de behandelaar, en die door veel cliënten als aangenaam “gegrond” wordt ervaren in plaats van als puntdruk.
Hoe verloopt een shiatsu-behandeling stap voor stap
Een shiatsu-behandeling begint doorgaans met een kort intakegesprek, waarin de behandelaar vraagt naar je algemene gezondheid, eventuele klachten, medische voorgeschiedenis en de reden van je bezoek. Dit is ook het moment om aan te geven of je onder medische behandeling staat, medicijnen gebruikt of zwanger bent, aangezien dit van invloed kan zijn op de manier waarop de behandelaar te werk gaat. Een zorgvuldige therapeut zal hier altijd naar vragen en, indien nodig, doorverwijzen naar of overleggen met een arts.
Anders dan bij een klassieke massage vindt shiatsu meestal plaats op een futon of een stevige mat op de grond, en blijf je gekleed in comfortabele, losvallende kleding, zonder olie of crème. Dit heeft te maken met de aard van de technieken: er wordt niet over de huid gegleden zoals bij massage, maar er wordt druk uitgeoefend via handpalmen, duimen, vingers, ellebogen, knieën of zelfs voeten, waarbij de behandelaar met zijn volle lichaamsgewicht kan leunen zonder dat dit voor jou zwaar hoeft te voelen.
Tijdens de behandeling zelf werkt de therapeut systematisch langs verschillende lichaamsdelen en meridianen, vaak beginnend bij de rug of de hara om een indruk te krijgen van kyo- en jitsu-gebieden, en vervolgens verder werkend via armen, benen, hoofd en nek. Naast statische druk worden er vaak ook rekkende bewegingen, zachte rotaties en ritmische bewegingen toegepast, waarbij de behandelaar voortdurend afstemt op jouw reacties: ademhaling, spierspanning en non-verbale signalen geven aan of de druk passend is of moet worden aangepast.
Een volledige sessie duurt meestal tussen de vijfenveertig en negentig minuten, afhankelijk van de behandelaar en de gekozen aanpak. Aan het einde wordt vaak wat tijd genomen om rustig terug te komen, soms met een korte nabespreking waarin de behandelaar terugkoppelt wat is opgevallen en eventueel adviezen geeft, bijvoorbeeld over houding, ontspanningsoefeningen of het belang van voldoende rust. Dit nazorgmoment is een vast en waardevol onderdeel van de behandeling.
Ademhaling en lichaamshouding
Ademhaling speelt in shiatsu een grotere rol dan je op het eerste gezicht zou verwachten. Van de cliënt wordt niet verwacht dat hij of zij op een bepaalde manier ademt, maar de behandelaar houdt de ademhaling wel voortdurend in de gaten, omdat een oppervlakkige, gejaagde ademhaling vaak samenhangt met spanning, terwijl een diepere, rustigere ademhaling doorgaans wijst op ontspanning. Sommige behandelaars vragen je bewust uit te ademen op het moment dat er druk wordt gegeven, omdat het lichaam tijdens de uitademing van nature meer ontspant en druk beter kan opnemen.
Ook de houding en ademhaling van de behandelaar zelf zijn essentieel. Shiatsu-therapeuten leren doorgaans om vanuit een stabiele, verticale lichaamshouding te werken, met de rug recht en het gewicht laag in het lichaam, zodat de druk die wordt gegeven voortkomt uit lichaamsgewicht en niet uit spierkracht van armen en handen. Deze manier van werken vraagt training en oefening, en is de reden waarom een ervaren behandelaar vaak een heel andere, meer doorleefde kwaliteit van druk geeft dan iemand die net begint.
Voor jou als ontvanger van de behandeling is het meestal voldoende om gewoon te ademen zoals dat vanzelf gaat, zonder dit te forceren. Veel mensen merken dat hun ademhaling vanzelf dieper en trager wordt naarmate de behandeling vordert, wat vaak samengaat met een gevoel van toenemende ontspanning. Dit is een van de duidelijkst waarneembare effecten van shiatsu, en tegelijk een mooi voorbeeld van hoe lichaam en geest tijdens de behandeling met elkaar verweven raken.
Voor wie is shiatsu geschikt?
Shiatsu wordt door veel mensen gebruikt als een vorm van ontspanning en als aanvulling op een gezonde leefstijl, bijvoorbeeld om spanning en stress te verminderen, om beter te kunnen ontspannen of om meer contact te voelen met het eigen lichaam. Mensen met een druk leven, veel zittend werk, of terugkerende spanningsklachten in nek, schouders en rug ervaren de behandeling vaak als prettig, al is het belangrijk te benadrukken dat dit gaat om subjectieve ervaring en welzijnsbeleving, niet om een bewezen geneeskundig effect.
Ook mensen die op zoek zijn naar een rustpunt in een periode van drukte, herstel of verandering, kiezen soms voor shiatsu als onderdeel van een breder zelfzorgpakket, naast bijvoorbeeld voldoende slaap, beweging en een uitgebalanceerd voedingspatroon. De laagdrempelige, kalme aard van de behandeling, zonder olie en zonder dat je hoeft uit te kleden, maakt shiatsu voor sommigen toegankelijker dan bijvoorbeeld een klassieke massage.
Bepaalde groepen doen er wel goed aan extra voorzichtig te zijn of vooraf overleg te hebben met zowel de shiatsu-therapeut als de behandelend arts. Dit geldt bijvoorbeeld voor zwangere vrouwen, mensen met osteoporose, mensen die bloedverdunners gebruiken, mensen met acute ontstekingen, koorts of infectieziekten, en mensen die kort geleden een operatie hebben ondergaan. Een verantwoordelijke behandelaar zal in die situaties de aanpak aanpassen of, waar nodig, afzien van bepaalde technieken.
Uiteindelijk is shiatsu vooral geschikt voor mensen die openstaan voor een rustige, aanrakingsgerichte vorm van lichaamswerk en die begrijpen dat het gaat om ondersteuning van welzijn, niet om een medische behandeling van een specifieke aandoening. Wie twijfelt of shiatsu passend is bij de eigen situatie, doet er verstandig aan dit voorafgaand aan een eerste sessie te bespreken met de behandelaar en, bij twijfel over gezondheidsklachten, eerst een arts te raadplegen.
Wat shiatsu niet is en niet kan vervangen
Hoewel shiatsu door veel mensen als prettig en ondersteunend wordt ervaren, is het essentieel te benadrukken dat het geen vervanging is voor reguliere medische zorg. Shiatsu is geen diagnostische methode in de medische zin van het woord: een shiatsu-therapeut stelt geen medische diagnoses en behandelt geen ziektes. Klachten die aanhouden, verergeren, onverklaard zijn of gepaard gaan met alarmsymptomen horen altijd eerst bij een arts of andere bevoegde zorgverlener thuis.
Er bestaat in Nederland en België geen wettelijk erkende, gereguleerde medische status voor shiatsu zoals die wel geldt voor bijvoorbeeld fysiotherapie. Dit betekent dat de kwaliteit en opleiding van behandelaars kan variëren, en dat het raadzaam is te kiezen voor een therapeut die is aangesloten bij een erkende beroepsvereniging met opleidingseisen, een klachtenregeling en een ethische code. Dit biedt enige mate van kwaliteitsborging, al blijft shiatsu een complementaire discipline en geen erkend medisch specialisme.
Het is ook belangrijk om reële verwachtingen te hebben over wat shiatsu kan bieden. De ervaring van ontspanning, aandacht en rust die veel mensen rapporteren, is waardevol op zichzelf, maar mag niet worden verward met het genezen of oplossen van onderliggende medische aandoeningen. Beweringen dat shiatsu ernstige ziektes kan genezen of reguliere behandeling overbodig maakt, horen niet thuis bij een verantwoorde uitoefening van dit vak, en een goede behandelaar zal dergelijke claims dan ook nooit doen.
Shiatsu kan het beste worden gezien als een aanvullende vorm van zorg voor het bredere welzijn, naast en niet in plaats van reguliere zorg. Voor mensen met chronische aandoeningen, psychische klachten of ernstige gezondheidsproblemen kan shiatsu eventueel ondersteunend werken aan de kwaliteit van leven, maar dit gebeurt idealiter in afstemming met de behandelend arts, en nooit als vervanging van de voorgeschreven medische behandeling.
Veelgestelde vragen van beginners
Een vraag die veel nieuwkomers hebben, is of shiatsu pijn doet. Het antwoord is dat de druk stevig kan aanvoelen, zeker op plekken waar spanning zit, maar dat het nooit tot echte pijn zou moeten leiden. Een goede behandelaar vraagt voortdurend, verbaal of door aandachtig te observeren, of de druk prettig aanvoelt, en past deze aan wanneer dat nodig is. Een licht drukkend of “zeurend” gevoel op gespannen plekken wordt door veel mensen als aangenaam ervaren, maar scherpe pijn is geen normaal onderdeel van de behandeling en hoort altijd te worden aangegeven.
Een andere veelgestelde vraag betreft de kleding: bij shiatsu hoef je je, in tegenstelling tot bij een klassieke massage, niet uit te kleden. Comfortabele, losse kleding waarin je makkelijk kunt bewegen, zoals een joggingbroek en een los shirt, is ideaal, omdat de behandelaar ook rek- en bewegingstechnieken toepast waarbij strakke kleding zou hinderen.
Ook wordt vaak gevraagd hoe vaak je een behandeling zou moeten ondergaan. Hier bestaat geen vast antwoord: sommige mensen kiezen voor een eenmalig moment van ontspanning, terwijl anderen kiezen voor een reeks behandelingen met enkele weken tussenpauze, bijvoorbeeld bij aanhoudende spanningsklachten. De behandelaar kan op basis van je situatie een advies geven, maar uiteindelijk bepaal jij zelf wat bij je past en binnen welk budget en welke tijdsbesteding dat haalbaar is.
Tot slot vragen beginners regelmatig of shiatsu ook voor kinderen of ouderen geschikt is. In de praktijk wordt shiatsu inderdaad bij verschillende leeftijdsgroepen toegepast, waarbij de druk en technieken worden aangepast aan de leeftijd, lichaamsbouw en gezondheidstoestand van de ontvanger. Bij kwetsbare groepen, zoals zeer jonge kinderen of hoogbejaarde mensen met complexe gezondheidsproblemen, is voorafgaand overleg met de behandelaar en eventueel de huisarts extra belangrijk.
Wat te verwachten na een behandeling
Na een shiatsu-behandeling voelen veel mensen zich rustig, ontspannen en soms een beetje “zwevend” of loom, vergelijkbaar met het gevoel na een goede nachtrust of een lange wandeling in de natuur. Dit komt vermoedelijk doordat het lichaam tijdens de behandeling overschakelt naar een meer ontspannen staat van het zenuwstelsel, waarin hartslag en ademhaling vertragen. Het is verstandig om na een sessie niet meteen over te gaan tot drukke of veeleisende activiteiten, maar even de tijd te nemen om tot rust te komen.
Sommige mensen ervaren juist een tijdelijke toename van energie en alertheid, terwijl weer anderen de dag na de behandeling wat meer moe of “verwerkend” zijn, met soms lichte spierpijn op plekken waar stevig is gewerkt. Dit soort reacties wordt door behandelaars vaak toegeschreven aan het loslaten van spanning, maar het is goed te weten dat dergelijke reacties normaal gesproken mild en van korte duur zijn; aanhoudende of toenemende klachten zijn geen verwacht onderdeel van shiatsu en verdienen aandacht, eventueel door contact op te nemen met de behandelaar of, bij twijfel, een arts.
Voldoende water drinken na de behandeling wordt door veel therapeuten aangeraden, net als het nemen van wat extra rust die dag. Sommige mensen merken dat ze die avond bijzonder goed slapen, terwijl anderen vooral een verbeterde stemming of een gevoel van helderheid rapporteren. Het is belangrijk te benadrukken dat deze effecten van persoon tot persoon sterk verschillen en dat er geen garanties zijn over wat een individuele behandeling zal opleveren.
Op de langere termijn geven sommige mensen aan dat regelmatige shiatsu-sessies bijdragen aan een beter contact met het eigen lichaam, meer bewustzijn van spanningspatronen en een algemeen gevoel van welzijn. Dit zijn ervaringsgegevens en geen medisch bewezen effecten, en ze moeten dan ook met de nodige nuance worden bekeken, als aanvulling op, en niet als vervanging van, een gezonde leefstijl en reguliere zorg waar nodig.
Conclusie
Shiatsu is een op oude Oosterse tradities gestoelde vorm van lichaamswerk waarbij via druk op meridianen en aandacht voor kyo, jitsu en de hara wordt gewerkt aan ontspanning en welzijn. Voor beginners is het vooral belangrijk te weten dat een behandeling laagdrempelig, kalm en gekleed plaatsvindt, en dat de nadruk ligt op afstemming tussen behandelaar en cliënt, met ruimte voor ademhaling, rust en lichaamsbewustzijn.
Tegelijk is het cruciaal shiatsu te blijven zien als wat het is: een aanvullende, complementaire vorm van zorg voor welzijn en ontspanning, gebaseerd op traditionele concepten die niet één op één zijn te vertalen naar de moderne, wetenschappelijke geneeskunde. Wie klachten heeft die aanhouden, verergeren of onduidelijk zijn, doet er altijd goed aan eerst een arts te raadplegen, en shiatsu te beschouwen als een mogelijke aanvulling naast, nooit als vervanging van, reguliere medische zorg.
Redactionele zorgvuldigheidsnoot: Dit artikel is algemene informatie over shiatsu en geen medisch advies. Shiatsu is een aanvullende behandelvorm en geen vervanging voor reguliere zorg. Raadpleeg bij aanhoudende, ernstige of onduidelijke klachten een arts.
