Ik wil dat mensen zelf de regie over hun leven nemen

Door Ria Teeuw

Alleen van de titel word je al vrolijk: ‘positieve psychologie (PP)’. En van waar het voor staat ook, want het focust op de sterke kanten van de mens en hoe je die kan benutten. Geluk is niet alleen het gevolg van de juiste genen of van toeval, maar ook van gebruikmaken van je mogelijkheden. Met andere woorden, dat wat goed is, moet je versterken. De stroming heeft diverse methodes voortgebracht, zoals de Acceptance and Commitment Therapy (ACT), appreciative inquiry, oplossingsgericht coachen, de sterkekantenbenadering en psychologisch kapitaal.

Een psychologe die er heel graag mee werkt, is Ellen Huijsmans. Haar praktijk draagt de naam ‘InMotie Psychologie’ en is gevestigd in Utrecht. Ze doet het werk al achttien jaar en is aangesloten bij de beroepsorganisaties NFG en NIP.

Op de vraag waarom ze zo enthousiast is, antwoordt ze: ‘Omdat het uitgaat van de krachten van mensen en denken in oplossingen. Dat is anders dan het meer medische model van denken in stoornissen en problemen.’

Dat doe jij helemaal niet?

‘Soms gebruik ik die wel als een soort kapstok, maar ik behandel niet op die manier. Ik begeleid mensen totdat ze bijvoorbeeld meer levensgeluk ervaren in plaats van doorgaan tot de klacht is opgelost. Het gaat er bij mij om hoe iemand zich wil ontwikkelen. Ik label iets bijvoorbeeld niet als een depressie, maar spreek over depressieve klachten. Daardoor nemen cliënten er al wat afstand van. Een benadering die voortkomt uit de ACT. Soms hebben mensen in de eerste plaats de behoefte aan erkenning van hun probleem. Dan is het goed als ik bijvoorbeeld zeg, dat ik zie dat ze inderdaad angstige klachten hebben. Maar dan vraag ik altijd daarna: ‘Wat wil je ervoor in de plaats?’

Wat houdt ACT in?

‘Accepteren dat het leven gepaard gaat met pijn en lijden. Committeren dat jij aan zet bent om te leven volgens jouw waarden. En realistisch kijken naar wat er gebeurt in je leven. Zo zou je kunnen vaststellen dat het leven gepaard gaat met pijn en lijden, maar dan is de vraag of iemand lijdt onder het lijden of zich weerbaar voelt om het lijden aan te kunnen. Met ACT kun je ook lichamelijkepijnbeleving en chronische klachten beïnvloeden. Want hoe je daarmee omgaat, is een keuze. Een van de benaderingen is te denken vanuit schone en vuile pijn. Heb je pijn in je rug, dan is dat een schone pijn. De vuile gaat over de beleving, de gedachte dat je nu niks meer kan, dat het je overkomt en dat je leven niets meer waard is. Zonder zo’n beleving is de pijn beter te dragen.’

Wat bedoel je met ‘leven volgens jouw waarden’?

‘Toesturen naar een waardevol leven. Niet denken in doelen, zo van ik wil rijk worden of beroemd. Velen zijn geneigd dat wel te doen. Die richten zich op vaak materialistische of carrièredoelen. Dan ben je altijd bezig met het idee dat je nog iets moet ontwikkelen. Is het doel bereikt, dan komt er weer een volgend doel. Dat belet je te genieten van de weg daarnaartoe. Een voorbeeld. Voor mij is mijn creativiteit een belangrijke waarde. Door die in te zetten, heb ik altijd een fijne werkdag. Het is voor mij geen doel dat op die dag al mijn cliënten gelukkig de deur zijn uitgelopen. Maar wel dat ik creatief ben geweest in mijn werk. Voor een cliënt zou een waarde kunnen zijn dat hij of zij graag samenwerkt met anderen. Stel dat zo iemand in een individualistische functie werkt, dan vraag ik of er mogelijkheden zijn om in dat werk met maatjes te gaan functioneren. Of dat hij of zij dat kan bespreken met zijn of haar leidinggevende. Het verschil tussen waarde en doelen is nog best ingewikkeld. Als een doel ‘geluk’ is, dan is de waarde niet automatisch ‘gelukkig zijn’. Want wat is geluk? En hoe meet je dat? We pluizen uit wat de waarde is die erachter ligt. Hoe wordt jouw leven beter als je geluk vindt of gelukkig bent?’

Mensen kunnen soms vastzitten in hun denken; hoe ga je daarmee om?

‘Als iemand steeds maar weer bij dezelfde vraag terechtkomt, bijvoorbeeld ‘Waarom overkomt mij dit allemaal?’ is het goed om te onderzoeken of iets inderdaad iemand steeds overkomt of dat er sprake is van een situatie waar je afstand van kan nemen, zodat je er grip op krijgt. Doe je dat niet, dat lig je in principe machteloos als een kevertje met je pootjes omhoog. Ik denk creatief mee over wat iemand kan doen om het patroon te doorbreken. Dat is voor minder creatieve mensen heel handig. Ik heb altijd nog wel een plan als zij dat niet meer hebben.’

Loop je dan niet het risico dat je voor mensen gaat invullen?

‘Nee, want ik doe het vanuit de vraag ‘waar wil je naartoe?’ Zij kunnen dat verwoorden en ik denk mee over hoe ze het kunnen vormgeven. Ze komen zelf met een antwoord, ik geef een voorzetje en zij kunnen inschoppen.’

Duurzame inzetbaarheid

Ze vervolgt: ‘Mensen willen graag meer zelfvertrouwen of beter in balans komen. Laatst vertelde een cliënt dat hij toe wil werken naar meer duurzame inzetbaarheid in zijn functioneren. Ik vond dat mooi geformuleerd, hij bedoelde daarmee ‘weten wat hij in huis heeft en dat inzetten’. Dus gaan werken vanuit zijn kracht.’

Hoe pak je het aan om cliënten tot zo’n inzicht te brengen?

‘Door veel vragen te stellen en door ze te laten beseffen in welke patronen ze zijn beland. Bijvoorbeeld aan cliënten die klem zitten in hun angst, vraag ik onder andere ‘Wat ben je meer dan alleen maar je angst?’ Ook hier kan ik verschillende methoden bij inzetten, zoals mindfulness en ademhalingsontspanningsoefeningen. Heel mooi vind ik de gratis vragenlijst op de Amerikaanse website ‘VIA character’, die kun je online invullen en downloaden. Een lijst die meteen inzicht geeft in waar je sterk in bent. Een Nederlandse psycholoog die zich heeft gespecialiseerd in ACT, is Gijs Jansen. Van hem is de website ‘Time to act’, die ook veel informatie biedt.’

Hoe is positieve psychologie op jouw pad gekomen?

‘Door een training oplossingsgerichte gespreksvoering. Die raakte me zo omdat het een betere manier was om naar mensen te kijken. Tijdens mijn opleiding psychologie was de invalshoek toch vooral probleemgericht. Nadat ik een jaar in de psychiatrie had gewerkt, had ik de ervaring dat met die benadering mensen juist meer in hun klachten gingen hangen. Bij positieve psychologie is het zo mooi dat je je richt op de zelfredzaamheid van mensen. Ik geloof dat mensen veel meer in huis hebben dan ze vaak denken. Je laat ze voelen hoe het is om weer achter het stuur van hun eigen leven plaats te nemen.’

Je hebt in de psychiatrie gewerkt?

‘Ja, rond 2007 werkte ik één jaar in de ambulante psychiatrie. Daar kwam ik veel cliënten tegen die vonden dat ik het probleem voor ze moest oplossen omdat ik volgens hen de deskundige was. Zo ben ik erachter gekomen dat ik juist wil dat mensen zelf de regie over hun leven nemen.’

Waarvoor maken jouw cliënten doorgaans een afspraak met je?

‘Ik krijg veel studenten of net-starters met levensfasevragen. Het gaat om werkdruk, stresshantering, sociale druk. Kortom, om identiteitsontwikkeling. En ook veel dertigers, veertigers die de balans zoeken tussen carrière, kinderen en hun relatie. Als de kinderen wat groter worden, gaan de vragen daarover. Ik geef overigens ook relatietherapie, dan komen stellen hier samen.’

Benader je relatietherapie ook met positieve psychologie?

‘Soms. Meestal werk ik met Voice Dialogue. Ook dat is een mooie methode, al valt die niet onder de positieve psychologie. Het gaat over kijken naar alle facetten van jezelf en hoe die zich tot elkaar verhouden. En het draait om wie je bent vanuit al je kanten en welke rol je neemt in de verantwoordelijkheid voor je relatie. In hoeverre vraag je je partner om rekening te houden met jouw kanten en in hoeverre hou jij rekening met die van je partner?’

Maar je werkt dus ook met krachtenbenadering, oplossingsgerichte gespreksvoering, appreciative inquiry…

‘Met het laatste niet zoveel, omdat dat vooral technieken zijn die werken op team- en organisatieniveau. Ik werk niet zoveel met teams en organisaties. De Nederlandse term voor appreciative inquiry is ‘Waarderend onderzoeken’. Van die andere stromingen maak ik wel gebruik. Soms ook bij mijn dochter van 8, als zij bijvoorbeeld met iets vastloopt.’

Hoe doe je dat?

‘Door creativiteit in te zetten en me op oplossingen te richten. Als ze iets op school moet doen wat ze spannend vindt en het lukt haar, dan vraag ik haar hoe ze het heeft aangepakt. Dat zet haar aan het denken. Soms zegt ze dat ze er even rustig over heeft nagedacht of dat ze dappere gedachten had. Als ze de volgende keer weer iets spannend vindt, vraag ik hoe ze het de vorige keer heeft opgelost. Het antwoord is dan: ‘O ja, door dapper te denken. Dan ga ik dat nu weer doen.’ Het werkt heel positief.’

Wat wil jij je cliënten graag meegeven?

‘Dat ze voelen dat ze veel meer regie hebben over hun leven, dat ze weerbaar zijn en ook dat ze op een bepaald moment voelen dat ze klaar zijn met de therapie. Toen ik in de psychiatrie werkte, zeiden cliënten soms ‘het gaat wel weer of zo’. Maar eigenlijk hadden ze niet het idee dat ze echt aan zet waren geweest. Ik vind het mooi als mijn cliënt voelt dat hij er weer helemaal is. Het is zelfs een cadeautje om dat te merken. Het mooiste compliment vind ik als mensen een afspraak met me maken door mond-tot-mondreclame. Laatst vertelde een cliënt dat ze een vriendin had verteld over de therapie die ze bij mij volgde en wat dat voor haar deed. Die vriendin reageerde met: ‘Ik wil ook zo’n Ellen.’ Zoiets vind ik heel tof om te horen, want dat betekent dat cliënten de essentie pakken en dat ze doorzetten. En als ze dat doen, maakt dat de wereld weer een beetje mooier.’

Uitleg bij enkele methoden uit de Positieve Psychologie, genoemd in dit artikel

• Acceptance and Commitment Therapy (ACT): vorm van gedragstherapie die gaat over accepteren wat er is en committeren aan eigen rol en kracht.
• Appreciative inquiry: verandervisie en -strategie die mensen aanspoort met elkaar hun krachten in te zetten voor wat ze graag willen.
• Oplossingsgericht coachen: toewerken naar de gewenste situatie.
• Sterkekantenbenadering: persoonlijke kwaliteiten inzetten voor meer welzijn.
• Psychologisch kapitaal: gaat uit van de eigenschappen optimisme, hoop, veerkracht en zelfvertrouwen om problemen op te lossen en uitdagingen aan te gaan.