Identiteit: waarom je buitenkant niet is wie je bent
Door Henrica Elburg, Systeemspecialist NKS
Een jonge vrouw vertelt dat ze weer zichzelf wil zijn. Een oude vrouw vertelt hoe ze steeds meer nadenkt over hoe het vroeger thuis was, en zich afvraagt wie zij is. Een man van middelbare leeftijd vraagt zich af wie hij eigenlijk is, nu hij vanwege ziekte niet meer kan werken. Wie ben ik zelf, en wat is mijn identiteit?
Volgens de Vlaamse psychoanalyticus Paul Verhaeghe bestaat een vaststaande identiteit niet: we bouwen haar op met woorden, beelden en ideeën die anderen ons aanreiken. Mijn identiteit wordt dus grotendeels ingevuld door de ander. Als baby heb je de zorg van de ander nodig, en in de relatie met die ander kun je zelfvertrouwen, zelfrespect en zelfwaardering opbouwen.
Maar wat als je dit niet hebt kunnen ontwikkelen? Als de woorden die je hebt gehoord je zelfbeeld niet opbouwden maar afbraken? Hoe afhankelijk word je dan van de ander om iemand te zijn? Als je een jas draagt die je niet past en niet staat, maar die je wel draagt omdat de ander zegt dat je die aan moet doen, voel je dan nog dat de jas je niet past en dat je hem niet mooi vindt?
Volgens de Amerikaanse psycholoog Carl Rogers, grondlegger van de cliëntgerichte therapie, is zelfverwerkelijking, het ontdekken van wie je werkelijk bent, de belangrijkste taak in ieders leven. Rogers beschreef hoe we zo gemakkelijk verstrikt raken in gewoontes om anderen te imponeren, onszelf voor de gek te houden en onze waarnemingen te verdraaien, dat we het contact met ons echte zelf verliezen. En dat maakt ziek, psychisch en lichamelijk.
Verhaeghe zegt hierover dat het lichaam ons meest intieme onbekende is, dat ons laat weten wanneer we van onszelf vervreemden. Willen we dus niet vervreemden, dan is het belangrijk om te luisteren naar ons lichaam. Het is van meerwaarde om lichaamsgericht te werken met mensen die willen weten wie ze zijn. Wat voel en ervaar ik, kan een opening zijn naar meer zelfbewustzijn. En van daaruit kan het contact met de ander er weer zijn, want alleen maar bezig zijn met onszelf brengt geen ontmoetingen voort.
Of zoals filosoof Emmanuel Levinas het verwoordt: schep ruimte voor de ander om zichzelf te zijn, zodat het verhaal verteld kan worden. Dit biedt kansen om de woorden, de beelden en de ideeën die anderen je hebben aangereikt opnieuw onder de loep te nemen, en onderliggende verhaallijnen naar boven te halen.
Identiteit is inderdaad niet iets vaststaands, en tegelijkertijd is het ook niet een los iets. Reflecteren en zelf ervaren, naar binnen gaan en een verhaal vertellen, biedt de mogelijkheid voor verbinding en voor een meervoudig beeld van kracht en kwetsbaarheid. Door het delen van verhalen zonder oordeel kan de reis beginnen naar het meer ontdekken van jezelf: het meer kennen van de binnenkant, en het genieten van het alleen met jezelf zijn.
In mijn werk als systeemspecialist zie ik dat deze zoektocht zelden in isolatie plaatsvindt. Mensen ontdekken wie ze zijn juist in relatie tot anderen: in het gezin waarin ze opgroeiden, in een partnerrelatie, op het werk. Een systemische blik helpt om te zien welke patronen en verhalen iemand van huis uit heeft meegekregen, en welke daarvan nog steeds passend zijn en welke niet meer. Dat onderscheid maken is vaak de eerste stap naar een leven dat weer bij iemand past.
Drie inzichten over identiteit uit dit artikel:
- Je identiteit is geen vaststaand gegeven, maar wordt mede gevormd door de woorden en beelden die anderen je in de loop van je leven hebben aangereikt.
- Luisteren naar je lichaam kan een ingang zijn naar meer zelfbewustzijn, omdat het lichaam vaak eerder voelt dan het hoofd doorheeft.
- Ruimte scheppen voor de ander om zichzelf te zijn, maakt het ook makkelijker om je eigen verhaal te vertellen.
Het draagt bij aan een leven waarin je jezelf niet meer hoeft te verstoppen achter een jas die niet past. Wie hiermee aan de slag wil, hoeft dat niet alleen te doen. Meer verhalen over zelfontwikkeling en persoonlijke groei zijn te vinden op de thema-pagina van TCC Magazine.
Lief voor jezelf zijn is een van de allerliefste dingen die je kunt doen, schrijft ook Charlie Mackesy in zijn bekende boek The Boy, the Mole, the Fox and the Horse.
Een vraag die ik cliënten vaak stel, is: van wie zijn deze woorden eigenlijk die je over jezelf gebruikt? Wie heeft ooit tegen je gezegd dat je te veel, te weinig, te gevoelig of juist te hard was? Vaak blijkt dat zo’n zin, ooit uitgesproken door een ouder, leraar of partner, jarenlang is blijven hangen als een vaststaand gegeven, terwijl het in werkelijkheid niets meer is dan één mening op één moment. Die woorden loslaten betekent niet dat je doet alsof ze er nooit zijn geweest, maar dat je ze een andere plek geeft: niet langer als definitie van wie je bent, maar als iets wat je ooit is verteld.
Dat proces gaat zelden in een rechte lijn. Er zijn dagen waarop het oude verhaal weer de overhand krijgt, en dagen waarop je merkt dat je iets steviger in je schoenen staat. Beide horen bij de weg terug naar jezelf. Geduld daarmee, met vallen en weer opstaan, is misschien wel net zo belangrijk als het inzicht zelf.
