Waardig afscheid nemen is een van de moeilijkste, maar ook mooiste dingen die een mens kan meemaken, zowel voor degene die vertrekt als voor wie achterblijft. Deze persoonlijke column van Anita Laumann gaat over een cliënte die, na een ernstige degeneratieve ziekte, zelf de regie hield tot het einde.
…….Er was er eens een prachtige, levenslustige jonge vrouw, die midden in het leven stond. Ze was bevlogen in haar baan. Had een fijne relatie, een groot sociaal netwerk en vooral, ze had heel veel plezier in het leven, ik hoor nog zo haar gulle lach. Ze was erg perfectionistisch, dat was een zegen in haar werk, af en toe een beetje lastig voor haarzelf, maar ach, ze deed er vooral haar voordeel mee. Negativiteit, psychologisch gedoe, het kwam in haar vocabulaire niet voor.
Haar leven was net een sprookje, tot het noodlot toesloeg. Na een kwakkelige periode werd ze gediagnosticeerd met een ernstige, degeneratieve ziekte. Het noodlot was onomkeerbaar. Ze moest stoppen met werken, haar relatie ging voorbij, het sociale netwerk werd meer dan gehalveerd. Gelukkig bleven er een paar dierbare mensen over. Maar toch, ze was steeds meer alleen, werd steeds meer met zichzelf geconfronteerd en haar hulpbehoevendheid werd steeds groter, daarmee ook haar afhankelijkheid. Ze haatte dat.
Ze was boos op het leven en gefrustreerd dat ze de controle over alles moest loslaten. Zoveel tranen, zoveel verdriet. Ze liep tegen haar perfectionisme aan, het maakte haar razend, niets was goed genoeg, vooral zij zelf niet. We hebben de kenmerken van diverse stoornissen voorbij laten komen, maar wat maakt dat in zo’n stadium eigenlijk allemaal nog uit. We hadden het vooral over aanvaarding, lichtheid, heling, met welke waarden en gevoelens wil je dit leven verlaten.
Want dat ze in de laatste fase was aanbeland, was voor haar heel duidelijk. Ze wist precies wat voor haar onacceptabel zou zijn, wat haar grens was. Op een gegeven moment moest er gehandeld worden. Vele gesprekken hebben we gehad over hoe zij het wilde en over hoe het daarna zou moeten. Alles heeft ze zelf geregeld tot in alle perfectie. Ze had het toverstokje van de regie zelf in handen, en dat gaf haar de gelegenheid om op haar eigen manier waardig afscheid nemen vorm te geven.
Waardig afscheid nemen betekende voor haar ook: zelf de datum kiezen. De datum werd vastgesteld, ze wou een mooie datum, een symbolisch moment. Ze vroeg of ik erbij wilde zijn. Het was sprookjesachtig mooi weer die dag, de kleuren van de voorjaarsbloemen en het gekwetter van de vogels leken indringender dan anders en het voelde alsof de tijd vertraagd was.
Ze leek wel een sprookjesfee toen ze afscheid nam van haar dierbaren, zo mooi, zo sereen. Ze was klaar om te gaan. Ik was de laatste die ze omhelsde voordat ze haar ogen sloot en haar laatste woorden klonken als een sprookje in mijn oren….
Anita Laumann
Wat waardig afscheid nemen kan betekenen bij een terminale ziekte
In Nederland is het onder strikte voorwaarden mogelijk om te kiezen voor levensbeëindiging op verzoek, geregeld in de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Volgens de Rijksoverheid moet daarbij onder meer sprake zijn van uitzichtloos en ondraaglijk lijden, een vrijwillig en weloverwogen verzoek, en de betrokkenheid van een onafhankelijke arts die de zorgvuldigheid toetst. Waardig afscheid nemen betekent voor veel mensen dat ze, zoals in dit verhaal, zelf nog regie kunnen voeren over hoe en wanneer het einde komt, in plaats van dat het lijden hen volledig overkomt.
Rouwen om iemand die bewust afscheid nam
Achterblijvers die iemand op deze manier verliezen, ervaren vaak een unieke vorm van rouw. Er is het verdriet van het gemis, maar soms ook een gevoel van rust, omdat er ruimte was voor bewuste, persoonlijke afscheidsmomenten. Volgens MIND Nederland is elk rouwproces uniek en bestaat er geen vast tijdpad of vaste volgorde van emoties. Waardig afscheid nemen sluit het verdriet niet uit, het geeft er alleen een andere vorm aan: een afscheid met tijd voor woorden, stilte en aanwezigheid.
Veelgestelde vragen
Kan iedereen in Nederland kiezen voor levensbeëindiging op verzoek?
Nee, er gelden strikte wettelijke zorgvuldigheidseisen, waaronder uitzichtloos en ondraaglijk lijden en een vrijwillig, weloverwogen verzoek, getoetst door een onafhankelijke arts.
Wat betekent waardig afscheid nemen voor de mensen die achterblijven?
Het kan betekenen dat er ruimte is geweest voor persoonlijke afscheidsmomenten, gesprekken en het samen vormgeven van het einde, wat het rouwproces daarna op een eigen manier kan beïnvloeden.
Is het normaal om na zo’n afscheid gemengde gevoelens te hebben?
Ja. Verdriet, opluchting, dankbaarheid en gemis kunnen tegelijk aanwezig zijn. Er is geen goede of foute manier om hiermee om te gaan.
Waar kun je terecht met vragen over rouw of het levenseinde?
Huisartsen, gespecialiseerde rouwbegeleiders en organisaties zoals MIND Nederland bieden informatie en ondersteuning voor wie met deze thema’s te maken krijgt.
Wat kun je doen als je zelf ooit bij zo’n afscheid aanwezig moet zijn?
Er is geen goede voorbereiding die alle emoties wegneemt, maar het helpt om vooraf te bespreken wat de stervende belangrijk vindt en om jezelf de ruimte te geven om er gewoon te zijn, zonder dat alles gezegd hoeft te worden.
Meer persoonlijke verhalen over verlies, waardig afscheid nemen en veerkracht lees je op de themapagina van TCC Magazine 2023.
