ADHD bij meisjes en vrouwen: interview met Jacqueline van de Sande

Afgelopen voorjaar verscheen het boek Bloedirritant! De onzichtbare strijd van vrouwen met ADHD geschreven door Jacqueline van de Sande en Sandra Kooij. Jacqueline schreef eerder de driedelige boekenserie Druk en dromerig, ADHD bij meisjes; voor ouders, leerkrachten en meisjes zelf, Nog steeds druk en dromerig; werkboek voor tienermeiden met ADHD en Druk en dan weer dromerig; doeboek voor meisjes met ADHD 8-13 jaar.

Jacqueline van de Sande komt oorspronkelijk uit de ‘sportwereld’. Ze voltooide de CIOS-opleiding en basketbalde tot haar dertigste op het hoogste niveau. Daarna studeerde ze Maatschappelijk Werk en Dienstverlening en rondde bij de Hogeschool van Amsterdam de voortgezette opleiding in de Geestelijke Gezondheidszorg en Systeemtherapie af.

Inmiddels heeft Jacqueline ruim twintig jaar ervaring in de jeugdzorg. Ze werkte lange tijd als schoolmaatschappelijk werker binnen het basisonderwijs en als ambulant gezinsbegeleider. Tegenwoordig is zij werkzaam als POH GGZ-Jeugd en heeft ze een eigen ADHD-praktijk waar ze tieners, jongvolwassenen en vrouwen met ADHD en hun ouders coacht. Naast deze werkzaamheden verzorgt ze ook trainingen voor professionals.

‘Bij meisjes met ADHD zie je vaker een andere hyperactiviteit dan bij jongens. Het is wat subtieler. Je ziet meer het friemelen, het heen en weer bewegen op de stoel, het aan de haren zitten en veel praten. Je ziet vaak dat meiden met ADHD heel erg hun best doen in de klas om te laten zien dat ze opletten. Ze kunnen de leerkracht echt aanstaren, maar horen geen enkel woord dat deze zegt. Meiden zijn meer gericht op die aanpassing. Meiden en vrouwen willen, meer dan mannen, bij de groep horen, aardig gevonden worden. Ze voelen zich meer verantwoordelijk voor het sociale gebeuren en willen graag aansluiting vinden bij andere meiden en vrouwen. Nu willen jongens dat ook, maar meisjes met ADHD, vooral als het hyperactieve, impulsieve meiden zijn, hebben gedrag waar andere meiden zich aan kunnen ergeren bijvoorbeeld, vooral in de pubertijd. Denk aan het vele praten.

Je ziet sociaal-emotioneel ook nog wel eens een achterstand in de ontwikkeling. Dit komt wel weer goed, maar op een bepaalde leeftijd is er wel een verschil in interesses. Wanneer ik kijk naar mezelf, zie ik daar ook voorbeelden van. Lang vond ik pakjesavond nog zo leuk en zo spannend. Zelfs toen ik al 14 of 15 jaar was. Andere meiden hadden het toen al over make-up, uitgaan en jongens, maar ik klom nog in bomen en had heel andere hobby’s. Op dat punt vinden meiden met ADHD niet zo goed de aansluiting met hun leeftijdgenootjes. Maar dat willen die meiden wel heel graag.

Jongens die ADHD-achtig gedrag vertonen, worden door andere jongens eigenlijk wel leuk gevonden. Zij krijgen minder kritiek op dat drukke gedrag. Bij meiden wordt het gedrag wat vaker afgekeurd, waardoor ze meer het idee hebben dat ze anders zijn of iets niet goed doen. Daardoor gaan ze nog beter hun best doen om zich aan te passen.

Bij meiden zie je ook vaak het verlegen en dromerig gedrag. Daarom heb ik mijn eerste boek ook Druk en dromerig genoemd. Zelf heb ik het gecombineerde beeld van ADHD. Ik kan hyperactief en impulsief, maar ook heel erg dromerig zijn. ’s Ochtends kunnen dingen bij mij ontzettend lang duren. Als ik onder de douche sta, kan ik zomaar de tijd vergeten. Die combinatie maakt het soms lastig, want die dromerigheid valt ook niet zo op. Vooral als je wat intelligenter bent en je bepaald gedrag kunt compenseren met je intelligentie. Op de basisschool lukt het compenseren meestal nog wel. Maar op de middelbare school wordt dat lastiger.

ADHD bij meiden ziet er hetzelfde uit als bij jongens wanneer het naar buiten gericht is. Maar ADHD-gedrag, vooral het drukke en impulsieve gedrag, wordt bij meisjes vaker afgekeurd dan bij jongens. Door de omgeving en door henzelf. Ze willen niet de verkeerde dingen zeggen en niet allerlei dingen eruit flappen. Jongens hebben dat misschien minder.’

‘Zelf ben ik de oudste in ons gezin en ik was altijd al heel actief en beweeglijk. Mijn ouders waren dat ook en nog steeds. Mijn vader had een eigen bedrijf en was altijd enorm actief. Zelfs nu nog op zijn 83ste. In ons gezin bewogen we dus veel. Een van mijn kinderen zei ooit eens: ‘Wij zijn gewoon geen zit-familie.’ Ook niet op verjaardagen. Dan is het taart eten en daarna doet iedereen mee aan actieve dingen, ook oma en opa.

Op de basisschool had ik twee vriendinnetjes die ook heel actief waren en die mij volgden. Ik speelde ook veel met jongens en ging vissen en klom in bomen. Maar op de middelbare school begon het drama. Ik kon daar letterlijk de weg niet vinden en had iedere dag buikpijn. Ik zat in een gecombineerde brugklas en haalde alleen maar onvoldoendes. Ik ging allerlei maniertjes bedenken om toch maar een voldoende te halen. Maar huiswerk maken na school, dat lukte niet. Ik kreeg niets van de uitleg mee. Ik herkende dat achteraf ook wel van de basisschool, maar toen waren de taken toch wat duidelijker.

Na twee jaar ben ik uiteindelijk naar een internaat gegaan, dat veel kleinschaliger was. Daar had ik ook huiswerkbegeleiding en is het uiteindelijk gelukt mijn diploma te halen. Op het internaat had ik nog steeds moeite met huiswerk maken en ontweek ik dat zoveel mogelijk. Maar er was wel meer sturing en structuur in de dag. Ik had toen ook een leraar met wie ik een goede aansluiting had en die mij veel persoonlijke aandacht gaf. Deze leraar was geïnteresseerd in mij. Ik kon goed sporten en daar toonde zij interesse in en we hadden er veel gesprekken over. Die aandacht miste ik eerder, waardoor ik mij eenzaam voelde. Na de middelbare school ben ik de sportopleiding (CIOS) gaan doen. Lekker veel bewegen, wat ik ook echt hard nodig had om mijn hyperactiviteit te bedwingen.’

‘Bij meisjes wordt ADHD nog altijd weinig herkend. Te weinig eigenlijk. Het is een ander beeld. De onrust zit vaak meer vanbinnen.

Wat het meest lastige is voor meiden met ADHD, is de emotieregulatie. Plannen kun je nog wel leren. Maar hoe houd je je aan die planning, wanneer je die zelfmotivatie niet kunt vinden en wanneer je je moeilijk kunt aanzetten tot taken die je saai vindt of lang kunnen duren. Je neemt beslissingen gebaseerd op gevoel, maar je gevoel wisselt ook vaak en snel. De emoties zijn heel heftig. Pieken van vrolijk tot somber volgen elkaar soms in snel tempo op. Dit lastige stukje van ADHD wordt vaak vergeten. Er wordt vooral gefocust op concentratie en plannen, maar die heftige emoties worden niet benoemd. Zeker wanneer de menstruatie en hormonen in beeld komen, kunnen die pieken nog heviger zijn. Datzelfde zie je ook weer in de overgang. Het omgaan met emoties is misschien nog wel het lastigst van ADHD bij meisjes en vrouwen.’

‘Het grootste deel van de meisjes krijgt de diagnose ADHD rond de puberteit. De overgang van de basisschool naar de middelbare school is groot. Alle steun en de vaste structuur vallen weg en er wordt een groter beroep gedaan op de eigen verantwoordelijkheid. Taken worden groter, zeker tegenwoordig, en leerlingen moeten meer zelf gaan doen.

Wanneer ik zelf op scholen kom, zie ik dat de organisatie in de klas behoorlijk anders is dan vroeger. Vroeger zat iedereen achter elkaar in rijtjes en was het stil in de klas. Tegenwoordig zijn er vaak combinatieklassen en er is veel meer drukte in de klas. De maatschappij is ook veranderd. Er zijn nu veel meer triggers.

Maar ADHD zit echt vanbinnen. Het komt niet door de omgeving. Het is wel zo dat je de factoren in de omgeving zo kan inzetten of veranderen dat het makkelijk wordt, maar de oorzaak ligt niet in de omgeving.’

‘Wanneer je denkt dat een kind ADHD heeft, moet je niet alleen naar het gedrag kijken. Je moet je afvragen wat daar onder ligt. Gedrag kan komen door allerlei factoren, bijvoorbeeld het moment van de dag of dat een kind even niet lekker in z’n vel zit. Er kan iets niet goed gegaan zijn met de hechting van een kind of misschien is er een lastige thuissituatie, en kinderen uit vluchtsituaties zijn ook heel erg op hun hoede en kunnen daarom onrustig zijn. Om echt te spreken van ADHD gaat het om kinderen die al voor hun 12de last hebben van klachten en dit moet ook echt zichtbaar zijn. En dan moet je er bij meisjes dus goed op letten dat de signalen net iets anders kunnen zijn dan bij jongens.’

‘Mijn eerste drie boeken zijn gericht op meiden. In de boeken gebruik ik voorbeelden uit mijn eigen leven.

Het nieuwste boek Bloedirritant! heeft net als de andere boeken korte hoofdstukjes met thema’s die je tegenkomt in het leven als vrouw vanaf 18 jaar. Er zitten veel ervaringsverhalen van mijzelf en andere vrouwen in, die passen bij het thema van het hoofdstuk en er zit veel humor in. Coauteur, bijzonder hoogleraar in ADHD bij volwassenen en psychiater Sandra Kooy heeft veel van de theorie over ADHD aan het boek toegevoegd. Een van de hoofdstukken heet BH zonder beugels en gaat over overgevoeligheid voor bijvoorbeeld naadjes, zonnebrandcrème, randjes en dat soort dingen. Een ander hoofdstuk heet Appeltje eitje en gaat over het huishouden. En zo komt er van alles aan bod.

Wat ik terugkrijg van lezers is, dat er veel humor in het boek zit en dat het heel herkenbaar is. Ik was echt verbaasd en ontroerd door de vele positieve en dankbare reacties die we hebben gekregen en nog steeds krijgen. We hebben een compleet boek willen maken voor vrouwen waarin alles stond en dat lijkt gelukt. Maar ook voor partners is het boek verhelderend.’

‘Ik geef trainingen aan leerkrachten en zorgprofessionals en wat ik merk, is dat toch dat andere beeld van ADHD voornamelijk heerst. Het beeld van dat drukke storende jongetje in de klas. Voor veel leerkrachten is het nieuw dat ADHD er bij meiden anders uit kan zien.

Leerkrachten hebben vaak grote groepen in de klas en moeten van alles wat weten en dat is lastig. Het ligt vaak niet zozeer aan de leerkracht dat er weinig aandacht is voor ADHD in de klas, maar meer aan hoe het onderwijs is georganiseerd.

Er zou meer aandacht mogen zijn voor wat kinderen nodig hebben, of het nu ADHD is of wat anders. Het perspectief zou minder gericht moeten zijn op presteren en meer op hoe een kind leert en hoe het zich ontwikkelt.

Ik merk tijdens trainingen dat leerkrachten heel erg openstaan voor alle informatie en dat ze het ook echt meenemen. Het gaat vaak ook niet om grote veranderingen. Het gaat vooral om een stukje persoonlijke aandacht. Dat is voor kinderen met ADHD, zeker op de middelbare school, extra belangrijk. Dat ze merken dat ze ertoe doen door bijvoorbeeld even een praatje te maken. Dat de leerkracht geïnteresseerd is en laat zien het leuk te vinden dat het kind in de klas zit. Het gaat om benadrukken wat een kind goed kan en dit ook laten zien. Niet door ze de beurt te geven wanneer ze niet opletten, maar door te zeggen: ‘De volgende vraag is voor jou’. Op die manier kan een leerling zich erop voorbereiden en kan het toch een soort succesje worden. Wanneer je vaak nare ervaringen in de klas hebt, gaat het zelfvertrouwen omlaag en dat moet voorkomen worden.

Kleine aanpassingen in de klas kunnen dus al veel helpen en daar hoeft een leerkracht niet veel voor uit de kast te halen.’

‘Wat denk ik heel belangrijk is, is dat je je als zorgprofessional of leerkracht echt verdiept in de persoon die tegenover je zit. Dat je goed doorvraagt en kijkt achter de klachten. Verdiep je in ADHD bij meisjes door boeken te lezen of wordt bijvoorbeeld lid van het H3-Netwerk (Hoofd Hart Hormonen-netwerk) waar veel informatie te vinden is over ADHD. Je hoeft niet meteen alles te weten, maar blijf vragen.

Ook voor meiden zelf is het belangrijk over het onderwerp te lezen, net als voor de ouders. Uit die boeken kunnen meiden veel herkennen. Dingen waar ze eerder nog niet aan gedacht hebben, zodat ze zien dat ze niet de enige zijn. Dit kan al enorm helpen.

Het is ook belangrijk om positief te kijken naar ADHD. Kijk naar de positieve eigenschappen en talenten van meisjes met ADHD. ADHD is niet alleen maar lastig. Als je ermee om kunt gaan, kun je er ook veel uithalen.’