In een eerder artikel in Therapeut Coach en Counselor schreef ik over mijn ervaring in een zentempel in Kyoto, waar ik in gesprek raakte met een voormalige CEO die nu tempelwachter was. Zijn verhaal liet me zien dat leegte niet leeg is, maar juist een poort naar het hart, het kokoro, zoals ze dat in Japan noemen. Die ervaring vormde een verdiepende ingang in het Japanse begrip ma: de betekenisvolle tussenruimte waarin iets nieuws kan ontstaan.
Wat is Ma?
Ma laat zich niet gemakkelijk vertalen. Het verwijst naar de ruimte tussen twee dingen: de stilte tussen twee tonen, de leegte tussen twee gebaren of de pauze tussen twee afspraken. Geen gemis, maar juist een volheid van mogelijkheden. Het is precies die ruimte waarin iets nieuws kan ontstaan. Waar we in onze samenleving vaak gericht zijn op vullen, doen en presteren, nodigt ma uit om te vertragen, leegte te laten bestaan en daar betekenis in te vinden. Zonder die ruimte tussen de houdingen was het effect ervan waarschijnlijk aan me voorbij gegaan. Dan had ik een prima les gehad, maar had ik de essentie gemist. En zo kan je ook een prima leven hebben, realiseerde ik me toen, maar mis je misschien wel iets heel belangrijks als je altijd maar doorgaat, en nooit ruimte maakt voor leegte, voor niets. Het is een ervaring die me liet zien: er zit betekenis in de leegte. In die ruimte ertussen. En dat bleek precies de kern van Ma.
Hoe zit je erbij?
Ditzelfde idee nam ik daarna mee in mijn lessen en sessies bij bedrijven, in de vorm van een eenvoudige oefening die ik vaak inzet: Hoe zit je erbij? Het gaat niet om iets doen of bereiken, maar om stilstaan bij wat er al ís. Je sluit je ogen, ademt rustig en observeert. Hoe voelt je lichaam? Welke gedachten zijn er? Hoe is je stemming, je energie? Je hoeft niets te veranderen of te verbeteren. Alleen maar opmerken. Deze ogenschijnlijk eenvoudige oefening is in wezen een uitnodiging tot ma. Een tussenruimte waarin je even niets hoeft, behalve aanwezig zijn. En het mooie is: die kleine pauze blijkt vaak meer te openen dan je denkt.
De ruimte tussen twee houdingen
Mijn eerste ontmoeting met het belang van tussenruimte vond niet in Japan plaats, maar tien jaar daarvoor in een yogastudio. Tijdens mijn allereerste yin-yogales maakte ik kennis met het fenomeen rebound: het moment na een houding waarin je niets doet, behalve observeren wat er in je lichaam gebeurt.
Het klinkt eenvoudig, maar het was voor mij een enorme eyeopener. Vaak zijn we geneigd te focussen op het doen; de houding zelf, de prestatie of het resultaat. Maar in yin-yoga is juist de ruimte tussen de houdingen minstens zo belangrijk. In dat stille moment na afloop van een houding, waarin je lichaam vanzelf terugveert, merkte ik pas wat er was verschoven.
De oefening en de waarde van de tussenruimte
De oefening: Hoe zit je erbij?
Wil je dit zelf ervaren? Neem een paar minuten voor de volgende oefening:
– Ga gemakkelijk zitten. Sluit je ogen als dat prettig voelt.
– Stel jezelf zachtjes de vraag: Hoe zit ik erbij?
– Merk op wat je voelt in je lichaam. Zijn er delen van je lichaam gespannen, warm of juist koud? Welke delen voelen aanwezig en welke juist wat afwezig?
– Observeer je gedachten, zonder ze te volgen. Is het druk, of rustig in je hoofd?
– Welke emotie is op dit moment op de voorgrond? Zonder in het verhaal of het waarom te stappen, merk je simpelweg op wat aanwezig is.
– Adem je rustig of snel? Voel je de beweging van je adem wat meer in je buik, of meer in je borstkas? Is je in- of uitademing langer?
Dat is alles. Je hoeft niets te doen met wat je opmerkt. Het gaat om de ruimte die je schept voor wat er is.
Het proces boven het resultaat
In onze samenleving zijn we vaak gericht op het resultaat. Een gesprek moet iets opleveren, een oefening moet een doel hebben en een traject moet vooruitgang tonen. Ma nodigt uit om dat idee even los te laten. Want wat gebeurt er in de leegte, in de stilte, in de pauze? En in de tijd tussen twee sessies? Je weet het niet. En precies daarin schuilt de waarde. Het niet-weten is de basis.
Ik herken dit ook in de sessies die ik zelf heb ontvangen of gegeven: vaak gebeurde er iets essentieels in de momenten dat het even stil viel en juist niet in de woorden of interventies. Het durven toelaten van die stilte, zonder direct invulling te geven, kan een vorm van heling op zich zijn.
Ma vraagt dus niet om méér te doen, maar juist om iets minder te doen. Om te durven stilstaan in de tussenruimte; tussen de sessies en tussen de woorden. Het is een houding van openheid: je weet niet wat er komt, maar je geeft het de kans om zich te ontvouwen. Ma als ‘levende pauze’, zoals de Japanse filosoof Masahiro Morioka schrijft over de rol van ma in therapievorm.
Misschien herken je dat de momenten ‘ertussen’ cruciaal blijken: de stilte na een vraag, de pauze waarin iets indaalt of de periode tussen twee sessies. Daar, in die tussenruimte, voltrekt zich vaak de echte verandering. En dat is in mijn ogen de wijsheid die ma je kan leren.
Miriam Evers is schrijver, coach, yin-yogadocent en spreker, met een fascinatie voor stilte, overgangen en de kracht van vertraging. In haar boek De Japanse wijsheid van Ma onderzoekt ze een eeuwenoud Japans begrip dat verrassend actueel blijkt. Ma gaat over de betekenisvolle ruimte tussen dingen: tussen woorden, tussen ademhalingen, tussen afspraken. Met persoonlijke ervaringen, culturele inzichten en praktische voorbeelden nodigt Miriam je uit om de rijkdom van die tussenruimte te herontdekken, als bron van rust, verbinding en diepgang in het dagelijks leven.
