Komma in plaats van punt: interview met Michel de Hond

Stichting Komma werd in 2020 opgericht door Michel de Hond, de broer van de overleden presentator Marc de Hond. De stichting legt kosteloos het levensverhaal van ongeneeslijk zieke ouders vast op beeld als blijvende herinnering voor hun kinderen.

Met professionele, door vrijwilligers gemaakte videoportretten creëert de stichting een blijvende herinnering voor kinderen en naasten. Het doel is om troost te bieden en ouders voort te laten leven, als een komma in plaats van een punt.

‘Ik was één toen mijn moeder overleed in 1980. Mijn broer Marc was drie jaar oud. Ik heb geen herinneringen aan haar, alleen een paar foto’s. Mijn moeder heeft ons wel een cassettebandje nagelaten, dat ze net voor haar dood voor ons heeft ingesproken.

In 2018 werd er kanker geconstateerd bij mijn broer Marc. Ook Marc had twee kleine kinderen, toevallig ook één en drie; op de week even oud als dat wij waren toen onze moeder overleed.

Omdat Marc en ik wisten hoe het is om geen herinnering aan onze moeder te hebben, zijn we er samen voor gaan zitten. Tijdens een bloedtransfusie in het ziekenhuis hebben we het gehad over wat wijzelf hebben gemist en hoe we wellicht de kans hadden kunnen krijgen om onze moeder te leren kennen.’

‘Hoe leer je iemand kennen? Doordat iemand zijn eigen verhaal vertelt. Dan zie je de mimiek, de manier waarop iemand dingen vertelt en hoor je het verhaal in eigen woorden. Niet de woorden die anderen gebruiken om het verhaal te vertellen, dat zij zich over een persoon herinneren.

Dus toen zei ik: “Waarom neem jij niet je eigen levensverhaal op, op beeld, zodat jouw kinderen jou kunnen leren kennen.”

Dat heeft Marc toen op zijn eigen manier gedaan.

Een paar dagen nadat hij overleden was, kreeg ik ineens een ingeving: zelf een stichting beginnen die videoportretten vastlegt van ongeneeslijke zieke ouders. En zo is het begonnen.’

‘Zes maanden na mijn ingeving zat ik bij Beau van Erven Dorens aan tafel – op televisie – om de stichting te lanceren. Dat was afgelopen december vijf jaar geleden.

Inmiddels hebben we zestig vrijwilligers en we hebben in totaal al zo’n 1600 portretten gemaakt. Dat doen we kosteloos. We maken er gemiddeld 25 per maand.

We zijn een ANBI-instelling, dat wil zeggen dat we een algemeen nut beogende instelling zijn. Ook hebben we CBF-erkenning; dit is het kwaliteitskeurmerk voor goede doelen in Nederland.

Nog steeds doe ik dit werk naast mijn werk als directeur van een onderwijsbedrijf.

We hebben alleen een regisseur van tv in dienst voor drie dagen per week. Op die manier waarborgen we de kwaliteit van portretten en weten we zeker dat onze vrijwilligers goed worden opgeleid.’

‘Toen we begonnen was het idee dat de portretten echt bestemd waren voor de kinderen.

Om in aanmerking te komen moet je ouder zijn van minimaal één kind van 18 jaar of jonger hebben en ongeneeslijk ziek zijn.

Opa’s en oma’s overlijden ook, maar die weten tegen een bepaalde leeftijd dat ze op een dag komen te overlijden. Ze kunnen bijvoorbeeld het initiatief nemen om een boek te maken of iets op te nemen. Er zijn verschillende mogelijkheden. Ze kunnen zelf iets doen, maar ook gebruik maken van commerciële partijen, mocht dat de wens zijn. Daarvoor moeten wel de middelen aanwezig zijn.

Maar als jij als ouder met jonge kinderen overlijdt, valt meestal of de kostwinnaar weg, of degene die voor de kinderen zorgt. Dus de hele situatie is totaal anders.

Wanneer een ouder ongeneeslijk ziek is en komt te overlijden, betekent dat, dat er heel veel geregeld moet worden. Er komt zoveel bij kijken voor het gezin.

Dat vind ik niet te organiseren. Plus, vaak heeft zo’n gezin niet de tijd of middelen om daar iets mee te doen.

Het eerste waaraan een ouder denkt wanneer hij of zij te horen krijgt dat hij of zij ongeneeslijk ziek is, zijn de kinderen. Hoe ga ik zorgen dat ze mij leren kennen? Of hoe kan ik zorgen dat ze me niet vergeten? Dus toen ik 5 jaar geleden begon, dacht ik: we doen dit voor de kinderen zoals ik zelf vroeger. Zij moeten de kans krijgen hun ouder te leren kennen.

Ik zie elke keer weer dat het levensverhaal maken de ouder zoveel rust brengt. Wij horen zo vaak: ‘Sinds ik weet dat ik ongeneeslijk ziek ben, is het enige waar ik aan denk, mijn kinderen. En hoe ga ik dat regelen? Of hoe ga ik daarmee om? En nadat ik het Komma-gesprek heb gedaan, heb ik meer rust. Dit is er. Dit ligt in de kluis. En mocht er wat gebeuren, dan is mijn verhaal vastgelegd. Niet alleen voor de kinderen, maar ook voor de partner en naasten.’ Dus het is veel meer.’

‘Op de dag dat het portret wordt opgenomen, komen er 2 personen: een camerapersoon en een interviewer. Alle interviewers worden door ons opgeleid en worden tweemaal per jaar bijgeschoold. De manier van vragen stellen is namelijk heel belangrijk. Het is dus niet zomaar van, ik ga even zitten en ik stel wat vragen. Het gaat om het soort vragen. Heel belangrijk is bijvoorbeeld dat het open vragen zijn. Ook heel belangrijk is dat de vragensteller geen waardeoordeel geeft. Dat is soms echt iets dat mensen moeten afleren wanneer ze hiermee beginnen.

Ieder gesprek loopt anders, maar om te beginnen stellen we altijd eerst de vraag: waar ben je geboren. Vervolgens lopen we een beetje het hele leven door.

Wanneer wij weten dat we praten met een moeder van een dochter, gaat de interviewer op bepaalde dingen in. Op dat moment klinkt dat wellicht gek. We vragen dan bijvoorbeeld: wanneer was je voor het eerst ongesteld? En hoe vond je dat? Hoe was je zwangerschap? Dat zijn vragen die je normaal aan je moeder zou willen stellen.

Wanneer we bij het punt zijn, dat we het over kinderen hebben, zorgen we ervoor dat elk kind even lang aan bod komt. Zo kan dat nooit een punt worden.

Aan het begin vragen we altijd of er dingen zijn waar iemand het niet over wil hebben en aan het eind vragen we altijd of alles is gezegd.

Wat ik heel mooi vind is, dat het soms gebeurt dat juist die dingen waar we het niet over gingen hebben, ter sprake komen. Bijvoorbeeld wanneer de ouders gescheiden zijn en de relatie na de scheiding niet zo goed is. Zo gebeurt het dus bijvoorbeeld dat vooraf aangegeven wordt, dat we het bijvoorbeeld niet over de vader gaan hebben. Maar op een gegeven moment komt in het levensverhaal het moment ter sprake dat iemand de vader van de kinderen ontmoet. Een voorzichtige vraag kan dan zijn: hoe ging dat? “Oh ja, in de kroeg.” “En toen was je voor het eerst zwanger. Hoe was dat.” We gaan het dan niet over de scheiding hebben.

We horen dan vaak terug dat iemand toch heel blij is dat het ter sprake is gekomen, want de kinderen zijn uit liefde geboren, dus dat moeten ze ook horen.’

‘We bestaan nu vijf jaar, dus we hebben nog niet veel reacties van kinderen gekregen. Wellicht krijgen we meer reacties van kinderen die een portret hebben gekregen wanneer we langer bestaan.

Nu zijn het vooral ouders van wie we reacties krijgen. Daar zien we vooral opluchting in terug.

Ook van partners horen we vaak wat het voor hen betekent. Dat ze gewoon de stem weer even horen. En dat dat in het trouwproces helpt.

Een partner heeft wel eens tegen ons gezegd dat, wanneer ze gaat stofzuigen, ze het portret aanzet. “Dan lijkt het alsof hij tegen me praat.”

Ouders zijn ook heel dankbaar. Want als we aankomen, staat er niets op beeld. Als we weggaan ligt er iets vast.

Van alle 1600 portretten die we gemaakt hebben, is het misschien 2 keer voorgekomen dat een ouder niet blij was met wat hij of zij gezegd had en vroeg of we het over konden doen. Dat hebben we gedaan.

Je kunt niet komen tot het enige, ware, volledige portret. Want als we tien keer een portret komen maken, zal daar 10 keer net een iets ander verhaal uitkomen.

Het gaat er ook net om hoe iemand die dag is, of hoe we op een onderwerp komen.’

‘Wij benadrukken altijd met klem, dat ouders zich meteen aanmelden zodra ze weten dat ze ongeneeslijk ziek zijn. Dat is soms lastig voor ouders; het toegeven aan. Misschien doen ze nog mee aan een trial en je weet maar nooit.

Er zijn ouders die na de diagnose de hele nacht gaan zoeken op internet wat ze allemaal kunnen doen voor de kinderen en hoe ze iets na kunnen laten. In die zoektocht vinden ze ons en soms melden ze zich die nacht nog aan.

Een week later zitten we er al. Want wanneer iemand zich aanmeldt, zijn we er meestal binnen een week. Die ouders zijn opgelucht door de gedachte dat dit er alvast ligt. Daarna gaan ze zich op de rest richten.

Er zijn ook ouders die zich juist eerst op de rest richten of pas in het hospice over ons horen. Die vragen ons de volgende dag te komen, met spoed.

De vraag is dan, één, heb je nog de kracht om zoiets op te nemen? En twee, lukt het nog qua tijd? Of hoe zie je er dan uit?

Daarom zeg ik altijd, doe het liever zo snel mogelijk. Leg het portret in de kluis. Als jij diegene bent die er over tien jaar nog is, top, maar je hebt iets liggen.

Gelukkig hebben we nog nooit nee hoeven zeggen, ook niet bij spoedverzoeken.’

‘Iedereen van wie we een portret opnemen, krijgt dit beelddocument op een USB-stick. Daarnaast geven we per kind drie lege kaarten die een ouder zelf kan invullen. Op de kaarten staat ‘Liefs van mama’ of ‘Liefs van papa’. We hebben bewust voor drie kaarten gekozen. Sommige ouders schrijven kaarten voor iedere verjaardag of gebeurtenis in het leven van hun kind. Maar waar je op moet letten is, dat je als ouder niet gaat regeren over ruimte. Wanneer je een kaart gaat schrijven voor elke verjaardag, betekent dat eigenlijk, dat de nabestaande elke verjaardag aan jou moet denken. Wij denken juist dat de nabestaande op een willekeurig moment zelf moet kunnen kiezen om aan zijn ouder te denken.

Daarnaast geven we een memory box. Een box waar papa of mama kleine dingetjes in kan leggen die ze graag aan hun kinderen willen geven. Misschien een knuffeltje met hun luchtje erop. Of een tekening of een paspoort. Gewoon kleine dingetjes.

We vertellen niet wat iemand zou moeten doen. Wij doen gewoon wat wij doen. Portretten maken. En dat willen we zo goed mogelijk doen.’

“Sinds het maken van het portret maak ik mij niet meer druk over het schrijven van brieven of een dagboek. Alles wat ik heb willen zeggen, is nu al vastgelegd. Dat geeft enorm veel rust en daar ben ik Stichting Komma heel erg dankbaar voor.” — Claudia

“Wat deed mama toen ze 18 was? Heeft ze nog tips voor als ik later groot ben? Hoe kun je die vragen later beantwoorden als je er niet meer bent? Het idee dat mijn familie later altijd naar mij kan kijken en luisteren als daar behoefte aan is, geeft mij een fijn gevoel.” — Debbie

Meer informatie vind je op www.stichtingkomma.nl. Hier kun je ook flyers aanvragen om neer te leggen in je praktijk.