Antroposofische geneeskunde: geen enkele RCT voldeed aan de strikte selectiecriteria

Een kritische bespreking van de systematische review van Ernst (2004) en de wetenschappelijke controverse die zij teweegbracht

Binnen het domein Natuurgeneeskunde, en specifiek binnen de discipline Antroposofie, geldt de systematische review van Ernst (2004), gepubliceerd in Wiener Klinische Wochenschrift, als een van de eerste pogingen om al het gerandomiseerde klinische onderzoek naar antroposofische geneeskunde als geheel systeem systematisch te verzamelen en te beoordelen¹. De review hanteerde strikte inclusie- en exclusiecriteria: alleen gerandomiseerde trials die het multimodale, geïntegreerde systeem van antroposofische geneeskunde als zodanig onderzochten kwamen in aanmerking, terwijl trials naar afzonderlijke onderdelen daarvan — met name de omvangrijke onderzoekslijn naar maretakextracten in de oncologie — expliciet werden uitgesloten. Na zeven onafhankelijke literatuurzoekacties bleek geen enkele studie aan deze criteria te voldoen, waardoor de auteur concludeerde dat de vraag of de antroposofische visie op genezing per saldo meer baat dan schade oplevert, op dat moment niet kon worden beantwoord. Deze uitkomst bracht binnen hetzelfde tijdschrift een kritische reactie teweeg van onderzoekers verbonden aan het Duitse Instituut voor Toegepaste Kennistheorie en Medische Methodologie, die vraagtekens plaatsten bij de gehanteerde afbakening van het onderzoeksveld. Dit artikel bespreekt de methodologie, de resultaten en de ontstane controverse in detail, en plaatst de bevindingen in de bredere, sindsdien gegroeide evidentiebasis voor antroposofische geneeskunde, waaronder een omvangrijke health technology assessment uit 2006 en een recentere, toegespitste review naar chronische pijn uit 2023. Geconcludeerd wordt dat deze vroege review, ondanks haar beperkte reikwijdte, een belangrijk methodologisch precedent vormt dat de discussie over hoe complexe, multimodale complementaire behandelsystemen wetenschappelijk moeten worden geëvalueerd tot op heden beïnvloedt.

Antroposofische geneeskunde neemt binnen het bredere veld van complementaire en alternatieve geneeswijzen een bijzondere positie in. Het is geen op zichzelf staande enkelvoudige interventie, maar een integraal, multimodaal behandelsysteem dat reguliere, universitair geschoolde geneeskunde uitdrukkelijk als uitgangspunt neemt en aanvult met therapieën die zijn gebaseerd op de antroposofie — de spiritueel-filosofische leer die Rudolf Steiner in de eerste decennia van de twintigste eeuw ontwikkelde, en die samen met de arts Ita Wegman in de jaren twintig werd uitgewerkt tot een medisch toepassingsgebied. Binnen de “Gids Evidence Based Onderzoek Complementaire Zorg” wordt deze discipline ondergebracht in het domein Natuurgeneeskunde, als discipline Antroposofie.

Juist omdat antroposofische geneeskunde een samenstel is van uiteenlopende, vaak individueel op de patiënt afgestemde interventies — van maretakpreparaten tot kunstzinnige en uitwendige therapieën — is de vraag hoe zij wetenschappelijk het beste kan worden geëvalueerd allerminst triviaal. Dit artikel bespreekt in detail de vroege systematische review van Ernst (2004), gepubliceerd in Wiener Klinische Wochenschrift onder de titel “Anthroposophical medicine: a systematic review of randomised clinical trials”¹. Deze review beoogde uitsluitend gerandomiseerde klinische trials te identificeren en te beoordelen die het antroposofische systeem als geheel onderzochten, en vormt daarmee een informatief, zij het ook omstreden, uitgangspunt voor de bredere evidentiebasis die in latere jaren is opgebouwd, onder meer via een omvangrijke health technology assessment uit 2006³ en een recentere, toegespitste review naar chronische pijn uit 2023⁴.

Het doel van dit artikel is drieledig: ten eerste wordt het theoretisch kader van antroposofische geneeskunde als multimodaal behandelsysteem toegelicht; ten tweede worden de methodologie, de resultaten en de wetenschappelijke controverse rond de besproken review in detail besproken; en ten derde worden de bevindingen kritisch geplaatst binnen de bredere, sindsdien ontwikkelde evidentiebasis voor deze discipline, inclusief een weging van de methodologische keuzes die de uitkomst van deze en vergelijkbare reviews sterk beïnvloeden.

Antroposofische geneeskunde berust op een mensvisie waarin de mens wordt beschouwd als een samenspel van een fysiek, een etherisch (levens-), een astraal (ziels-) en een ik-organiserend principe. Ziekte wordt binnen dit kader niet louter als een lokale, fysiologische verstoring gezien, maar als een verstoring van het evenwicht tussen deze vier constituerende principes, met een nadruk op de zelfhelende, salutogenetische vermogens van de patiënt. Deze visie vertaalt zich in de praktijk naar een breed en gevarieerd palet aan interventies die doorgaans in combinatie en individueel afgestemd worden ingezet.

Kenmerkende onderdelen van antroposofische geneeskunde zijn onder meer gepotentieerde en niet-gepotentieerde geneesmiddelen op basis van planten-, mineralen- en dierlijke stoffen — waarvan maretakextracten (onder merknamen als Iscador, Helixor en Abnobaviscum) verreweg het meest onderzocht zijn, met name als aanvullende behandeling in de oncologie; uitwendige therapieën zoals ritmische inwrijvingen, oliedispersiebaden en warme of koude omslagen; en kunstzinnige therapieën, waaronder euritmietherapie (een bewegingstherapie), schilder- en tekentherapie, muziektherapie en spraaktherapie. Antroposofische artsen zijn doorgaans regulier medisch geschoold en passen deze aanvullende interventies toe naast, niet in plaats van, conventionele diagnostiek en behandeling.

Deze veelvormigheid en de sterke nadruk op individualisering van de behandeling maken antroposofische geneeskunde tot een uitdagend onderzoeksobject. Een dubbelblinde, placebogecontroleerde trial veronderstelt doorgaans een standaardiseerbare, voor alle deelnemers identieke interventie; voor een multimodaal, op de individuele patiënt toegesneden behandelsysteem is een dergelijke standaardisatie methodologisch en praktisch problematisch. Dit knelpunt vormt de achtergrond waartegen de besproken systematische review moet worden begrepen, en het is exact dit spanningsveld — tussen het ideaal van de RCT als gouden standaard en de aard van het te onderzoeken behandelsysteem — dat centraal kwam te staan in de controverse die de review opriep.

De centrale doelstelling van de review van Ernst (2004) was het systematisch samenvatten en kritisch evalueren van alle gerandomiseerde klinische trials naar de werkzaamheid van antroposofische geneeskunde, toegepast als op zichzelf staande behandeling dan wel als aanvulling op reguliere zorg. Daarbij werd expliciet gekozen voor een enge, strikte afbakening van het onderzoeksobject: uitsluitend trials die het antroposofische geneeskundige systeem als geheel onderzochten, kwamen in aanmerking; trials naar afzonderlijke middelen of technieken binnen de bredere antroposofische benadering — met als belangrijkste voorbeeld de talrijke gerandomiseerde trials naar maretakextracten als monotherapie — werden uitdrukkelijk buiten beschouwing gelaten. Deze keuze voor een enge definitie van het onderzoeksobject is, zoals in paragraaf 6 nader wordt besproken, tegelijk de kern van de wetenschappelijke waarde en van de kritiek op deze review.

Voor deze systematische review werden zeven onafhankelijke literatuurzoekacties uitgevoerd, gericht op het zo volledig mogelijk identificeren van gepubliceerd onderzoek naar antroposofische geneeskunde. Er werden geen taalrestricties toegepast, wat de kans op het missen van relevante, niet-Engelstalige publicaties — relevant gezien de wortels van antroposofische geneeskunde in met name Duitstalige landen — verkleinde. Inclusiecriterium was dat een trial gerandomiseerd diende te zijn en het antroposofische geneeskundige systeem als geheel diende te onderzoeken; trials van afzonderlijke middelen binnen de bredere antroposofische benadering, zoals maretakpreparaten als monotherapie, werden expliciet uitgesloten van deze review.

De uitkomst van de zoekstrategie was opvallend: geen enkele gepubliceerde gerandomiseerde klinische trial voldeed aan zowel de inclusie- als de exclusiecriteria. Er waren dus geen studies beschikbaar om inhoudelijk te synthetiseren of te wegen op effectiviteit. Dit resultaat onderscheidt deze review van de meeste systematische reviews binnen dit corpus, waarin doorgaans een klein tot gemiddeld aantal studies met uiteenlopende methodologische kwaliteit wordt geïncludeerd; hier bleek het beoogde onderzoeksveld, zoals strikt gedefinieerd, feitelijk leeg.

Omdat geen enkele studie aan de inclusiecriteria voldeed, kon geen inhoudelijke kwaliteitsbeoordeling van individuele trials worden uitgevoerd. De kwaliteitsbeoordeling in deze review beperkte zich daarmee feitelijk tot de eerste selectiestap: de toetsing van beschikbare publicaties aan het criterium of zij het antroposofische systeem als geheel, gerandomiseerd, onderzochten. Voor dit vroege stadium van systematisch reviewen — ruim voor de invoering van gestandaardiseerde rapportagerichtlijnen zoals PRISMA (2009) of kwaliteitsinstrumenten zoals de Cochrane Risk of Bias-tool (2008) — was een dergelijke, relatief beperkte beoordelingsprocedure niet ongebruikelijk.

Bij afwezigheid van geïncludeerde studies was een kwantitatieve of narratieve synthese van behandeleffecten niet mogelijk. De synthese van deze review bestond daarom in essentie uit een beschrijving en interpretatie van de afwezigheid van kwalificerend onderzoek, en een discussie van de implicaties daarvan voor de vraag of de effectiviteit en veiligheid van antroposofische geneeskunde als geheel wetenschappelijk kon worden onderbouwd.

De centrale bevinding van deze review was dat, na zeven onafhankelijke literatuurzoekacties, geen enkele gerandomiseerde klinische trial werd gevonden die voldeed aan zowel het inclusiecriterium (onderzoek naar het antroposofische systeem als geheel) als het exclusiecriterium (geen trials van afzonderlijke onderdelen). Op basis van deze uitkomst concludeerde de auteur dat de vraag of het antroposofische genezingsconcept per saldo meer baat dan schade oplevert, op dat moment niet kon worden beantwoord — een conclusie die niet zozeer een negatief effectiviteitsoordeel inhoudt, als wel een uitspraak over de afwezigheid van kwalificerend bewijs binnen de strikt gedefinieerde reikwijdte van de review.

Deze bevinding riep, nog in hetzelfde jaar en in hetzelfde tijdschrift, een kritische reactie op van onderzoekers verbonden aan het Duitse Institut für Angewandte Erkenntnistheorie und Medizinische Methodologie, gepubliceerd als ingezonden brief onder een vrijwel identieke titel². Deze reactie weerspiegelt een kernpunt van kritiek dat sindsdien vaker is geformuleerd ten aanzien van dit type reviews: door uitsluitend trials naar het antroposofische systeem als geheel te includeren en trials naar afzonderlijke onderdelen — met name de omvangrijke onderzoekslijn naar maretakextracten, waarvoor destijds al tientallen gerandomiseerde en niet-gerandomiseerde trials waren gepubliceerd — categorisch uit te sluiten, definieerde de review haar eigen onderzoeksveld dusdanig eng dat een nulresultaat vrijwel onvermijdelijk was. Critici stelden dat deze afbakening weliswaar methodologisch consistent kon worden volgehouden, maar tegelijk een vertekend beeld gaf van de daadwerkelijk beschikbare, zij het versnipperde, onderzoeksliteratuur naar onderdelen van antroposofische geneeskunde.

Deze controverse illustreert een fundamenteel methodologisch dilemma bij het systematisch evalueren van complexe, multimodale behandelsystemen: een enge, strikte afbakening van het onderzoeksobject vergroot de interne consistentie van de review, maar loopt het risico weinig tot geen bruikbare studies te vinden, terwijl een bredere afbakening — zoals later gehanteerd in de omvangrijke health technology assessment van Kienle en collega’s (2006), waarin 178 studies inclusief niet-gerandomiseerd onderzoek werden beoordeeld³ — meer studies omvat, maar daarmee ook studies van sterk uiteenlopende methodologische kwaliteit.

Een belangrijke sterkte van deze review is de methodologische transparantie waarmee de inclusie- en exclusiecriteria vooraf werden gedefinieerd en consequent werden toegepast: het onderscheid tussen onderzoek naar het antroposofische systeem als geheel en onderzoek naar afzonderlijke onderdelen daarvan is conceptueel helder, en de keuze om deze twee onderzoekslijnen niet te vermengen voorkomt dat bevindingen over bijvoorbeeld maretakextracten ten onrechte worden gegeneraliseerd naar antroposofische geneeskunde als geheel, of omgekeerd. Het uitvoeren van zeven onafhankelijke zoekacties zonder taalrestrictie wijst bovendien op een serieuze poging tot volledigheid, wat voor een review uit 2004 — ruim voor de brede beschikbaarheid van gestandaardiseerde zoekprotocollen — een relatief grondige aanpak vertegenwoordigt. Tot slot heeft de expliciete en ongefundeerde conclusie — dat de vraag naar baat en schade van antroposofische geneeskunde niet kon worden beantwoord, in plaats van een ongefundeerde uitspraak over onwerkzaamheid — het verdienste van wetenschappelijke terughoudendheid.

De belangrijkste beperking van deze review is precies het punt dat de kritische reactie van Kienle, Hamre en Kiene aankaartte: de strikte definitie van het onderzoeksobject — uitsluitend trials naar het antroposofische systeem als geheel — sloot per definitie een aanzienlijk deel van het op dat moment beschikbare gerandomiseerde onderzoek naar onderdelen van antroposofische geneeskunde uit, met name de omvangrijke onderzoekslijn naar maretakextracten in de oncologie. Dit roept de vraag op of de conclusie dat er geen kwalificerend bewijs beschikbaar was, recht doet aan de daadwerkelijke stand van het onderzoek naar antroposofische geneeskunde in bredere zin, of dat zij vooral een artefact is van een enge definitiekeuze.

Ten tweede bevat de gepubliceerde review, voor zover uit de beschikbare bronnen kan worden opgemaakt, geen gedetailleerde rapportage van de zeven afzonderlijke zoekstrategieën, de doorzochte databases, de exacte zoektermen of het aantal in eerste instantie gescreende publicaties. Voor de lezer is daardoor niet volledig te reconstrueren hoe uitputtend en reproduceerbaar de zoekactie daadwerkelijk was — een transparantietekort dat overigens kenmerkend is voor veel systematische reviews uit de periode vóór de invoering van PRISMA-richtlijnen in 2009.

Ten derde ontbreekt, als logisch gevolg van het nulresultaat, elke kwantitatieve of kwalitatieve beoordeling van daadwerkelijke behandeleffecten, bijwerkingen of patiëntveiligheid. De review levert daarmee geen inhoudelijke evidentie over effectiviteit op, maar uitsluitend een uitspraak over de (afwezigheid van) kwalificerend onderzoek binnen een strikt afgebakend onderzoeksveld — een onderscheid dat in secundaire bronnen en populariserende weergaven van deze review niet altijd zorgvuldig wordt gemaakt, en dat soms wordt versimpeld tot de onjuiste suggestie dat antroposofische geneeskunde “bewezen onwerkzaam” zou zijn. Tot slot is de review, als werk van één auteur, gevoelig voor subjectieve interpretatie bij de toepassing van de selectiecriteria, bijvoorbeeld bij grensgevallen waarin een trial deels het systeem als geheel en deels een specifieke component onderzocht; de afwezigheid van een tweede, onafhankelijke beoordelaar — inmiddels een standaardvereiste in systematisch reviewen — is vanuit hedendaags methodologisch oogpunt een beperking.

Als een van de vroegste systematische evaluaties van gerandomiseerd onderzoek naar antroposofische geneeskunde markeert de review van Ernst (2004) het begin van een reeks evaluaties die, ondanks uiteenlopende afbakeningen en methodologische keuzes, tot op heden een grotendeels consistent beeld laten zien: het gerandomiseerde bewijs voor antroposofische geneeskunde — of het nu smal of breed wordt afgebakend — blijft methodologisch beperkt. De omvangrijke health technology assessment van Kienle, Albonico en collega’s uit 2006 beoordeelde, met een aanzienlijk bredere insluiting van 178 klinische studies waaronder 17 RCT’s, het merendeel van deze studies als van laag bewijsniveau, met kleine steekproeven en het ontbreken van adequate controlecondities als terugkerende knelpunten³. Dat een aanzienlijk bredere afbakening dan die van Ernst (2004) tot een vergelijkbare conclusie over methodologische kwaliteit leidde, is een belangrijk gegeven: het suggereert dat het povere beeld van de evidentiebasis niet uitsluitend een artefact is van Ernst’ enge selectiecriteria, maar een breder kenmerk van het onderzoeksveld weerspiegelt.

Een recentere, toegespitste systematische review van Cramer en collega’s uit 2023, gericht specifiek op antroposofische geneeskunde bij chronische pijnklachten, bevestigt dit patroon opnieuw: ook twintig jaar na de review van Ernst blijft de evidentiebasis binnen dit specifieke toepassingsgebied smal en methodologisch kwetsbaar, al wijzen enkele deelstudies op mogelijke gunstige effecten op pijnbeleving en kwaliteit van leven die als hypothesegenererend, niet als bevestigend, moeten worden beschouwd⁴. Ook meer recent onderzoek buiten dit corpus, waaronder een systematische review uit 2025 naar op stoffen gebaseerde antroposofische therapieën (exclusief maretak) waarin van 360 gescreende publicaties uiteindelijk 17 studies werden geïncludeerd, concludeert dat deze therapieën niet door overtuigend bewijs worden ondersteund, ook al bleken bijwerkingen zeldzaam (bij 0 tot 3% van de patiënten). Dit sluit aan bij het beeld dat al in 2004 werd geschetst: waar het gaat om harde effectiviteitsclaims voor antroposofische geneeskunde als systeem of voor de meeste afzonderlijke onderdelen ervan, blijft methodologisch sterk bewijs schaars, terwijl de veiligheid van deze interventies in de beschikbare literatuur doorgaans niet als een groot punt van zorg naar voren komt.

Voor zorgverleners en onderzoekers binnen het domein Natuurgeneeskunde onderstreept deze reeks van evaluaties — van de enge, vroege review van Ernst via de brede HTA van Kienle en collega’s tot de toegespitste reviews van de afgelopen jaren — dat de kwaliteit van het beschikbare bewijs voor antroposofische geneeskunde structureel achterblijft bij de kwantiteit van gepubliceerd onderzoek, en dat dit beeld robuust is gebleken tegen uiteenlopende methodologische afbakeningen van het onderzoeksveld.

Voor de klinische praktijk van antroposofisch werkende zorgverleners en voor patiënten die deze vorm van complementaire zorg overwegen, betekent de bevinding van deze vroege review vooral dat definitieve uitspraken over de effectiviteit van antroposofische geneeskunde als geheel, op basis van gerandomiseerd onderzoek naar het systeem als zodanig, in 2004 niet mogelijk waren — en, gezien latere en bredere evaluaties, ook nadien niet steviger zijn geworden. Dit betekent niet dat individuele onderdelen van antroposofische geneeskunde, zoals maretakextracten in de oncologische ondersteunende zorg, geheel zonder onderzoeksbasis zijn; voor die specifieke onderdelen bestaat een aparte, deels omvangrijkere onderzoekslijn die in deze review bewust buiten beschouwing bleef en in andere delen van dit corpus en de bredere literatuur afzonderlijk moet worden beoordeeld.

Praktisch impliceert dit voor zorgverleners dat transparante voorlichting aan cliënten over het voorlopige en beperkte karakter van de evidentiebasis voor antroposofische geneeskunde als geheel op zijn plaats is, met een expliciet onderscheid tussen wat wel en niet onderzocht is. Voor onderzoekers en beleidsmakers onderstreept de controverse rond deze review het belang van een zorgvuldige, vooraf verantwoorde keuze van de reikwijdte van een systematische review bij complexe, multimodale behandelsystemen, aangezien deze keuze in belangrijke mate bepaalt welk beeld van de evidentiebasis uit de review naar voren komt.

De systematische review van Ernst (2004) vond, na zeven onafhankelijke literatuurzoekacties, geen enkele gerandomiseerde klinische trial die voldeed aan de strikte inclusiecriteria voor onderzoek naar antroposofische geneeskunde als geheel systeem, en concludeerde dat de vraag naar de netto baat van deze behandelbenadering op dat moment niet kon worden beantwoord. Deze bevinding riep een kritische reactie op van onderzoekers die de enge afbakening van het onderzoeksobject aanvochten, met name omdat zij de omvangrijke onderzoekslijn naar maretakextracten categorisch uitsloot — een controverse die een fundamenteel methodologisch dilemma blootlegt bij het evalueren van complexe, individueel afgestemde complementaire behandelsystemen.

Latere en bredere evaluaties, waaronder de omvangrijke health technology assessment uit 2006 en de meer toegespitste review naar chronische pijn uit 2023, bevestigen desalniettemin in grote lijnen het beeld dat uit deze vroege review naar voren kwam: methodologisch sterk gerandomiseerd bewijs voor antroposofische geneeskunde blijft, ongeacht de precieze afbakening van het onderzoeksveld, schaars. Voor de klinische praktijk binnen de discipline Antroposofie rechtvaardigt dit een voorzichtige, transparante houding ten aanzien van effectiviteitsclaims, in afwachting van methodologisch sterker, breder en beter gerapporteerd onderzoek naar dit multimodale behandelsysteem.

1. Ernst E. Anthroposophical medicine: a systematic review of randomised clinical trials. Wiener Klinische Wochenschrift. 2004;116(4):128-130. PMID: 15038403. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15038403/
2. Kienle GS, Hamre HJ, Kiene H. Anthroposophical medicine: a systematic review of randomised clinical trials [Letter to the editors]. Wiener Klinische Wochenschrift. 2004;116:407-408. doi:10.1007/BF03040923. https://link.springer.com/article/10.1007/BF03040923
3. Kienle GS, Albonico HU, e.a. Health technology assessment rapport (Anthroposophic Medicine). 2006. PMID: 16883076. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16883076/
4. Cramer H, e.a. The Effects of Anthroposophic Medicine in Chronic Pain Conditions: A Systematic Review. 2023. PMCID: PMC10663697. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10663697/
5. Savran D, Reisecker N, Tinnefeld F, e.a. Efficacy and Safety of Substance-Based Therapies in Anthroposophical Medicine: A Systematic Review. medRxiv. 2025. doi:10.1101/2025.03.26.25324709. https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2025.03.26.25324709v1