Health- en wellnesscoaching in kaart gebracht: een systematische review van operationele definities

Een kritische bespreking van de systematische review van Wolever e.a. (2013)

Binnen het domein Body en Mind, en specifiek binnen de discipline Lichaamsgericht Coachen, vormt health- en wellnesscoaching een belangrijke aanpalende onderzoekstraditie: beide benaderingen gaan uit van persoonsgerichte begeleiding gericht op gedragsverandering, zelfmanagement en het versterken van gezondheidsbevorderend gedrag. Dit artikel bespreekt in detail de systematische review van Wolever, Simmons, Sforzo en collega’s (2013), gepubliceerd in Global Advances in Health and Medicine, waarin 284 peer-reviewed publicaties over health- en wellnesscoaching werden geanalyseerd om te komen tot een eenduidige, operationele definitie van deze interventievorm. De review laat zien dat er, ondanks een sterke groei van het onderzoeksveld sinds 2010, een opvallend gebrek aan uniformiteit bestaat in hoe coaching wordt vormgegeven, gedoseerd en door wie zij wordt uitgevoerd, terwijl tegelijkertijd een herkenbare kernstructuur naar voren komt: een patiëntgerichte, doelgerichte begeleidingsvorm met zelfontdekking, educatie en verantwoordingsmechanismen, uitgevoerd door een getrainde coach binnen een consistente relatie. Dit artikel plaatst deze bevindingen in hun methodologische context, bespreekt de sterktes en beperkingen van dit type scoping-georiënteerde systematische review, en weegt de resultaten af tegen de bredere, nog jonge evidentiebasis voor lichaamsgerichte coachingsvormen. Geconcludeerd wordt dat deze review vooral waardevol is als fundament voor toekomstig effectiviteitsonderzoek, en minder als directe onderbouwing van de werkzaamheid van coaching zelf.

De toename van chronische aandoeningen en leefstijlgerelateerde gezondheidsproblemen heeft de afgelopen decennia geleid tot een groeiende belangstelling voor begeleidingsvormen die patiënten actief ondersteunen bij gedragsverandering. Health- en wellnesscoaching wordt in dit verband vaak genoemd als een veelbelovende aanvulling op reguliere zorg: in tegenstelling tot traditionele voorlichting, die vooral uitgaat van kennisoverdracht, legt coaching de nadruk op zelfontdekking, eigen regie en door de patiënt zelf bepaalde doelen. Binnen de “Gids Evidence Based Onderzoek Complementaire Zorg” wordt onderzoek naar health- en wellnesscoaching ondergebracht bij de discipline Lichaamsgericht Coachen, in het domein Body en Mind, omdat beide vormen van begeleiding uitgaan van een vergelijkbaar uitgangspunt: de cliënt wordt niet primair behandeld, maar begeleid in een proces van bewustwording, doelgerichte actie en gedragsverandering.

Dit artikel behandelt in detail de systematische review van Wolever en collega’s (2013), die tot doel had de wetenschappelijke literatuur over health- en wellnesscoaching systematisch te doorzoeken en te ordenen om te komen tot een eenduidige, operationele definitie van deze interventievorm¹. De studie is binnen de discipline Lichaamsgericht Coachen nauw verwant aan de eveneens in dit corpus besproken systematische review van Ammentorp e.a. (2013) naar life coaching en gezondheidsuitkomsten²: beide onderzoeken bestrijken een sterk verwant, snel groeiend en methodologisch nog ongestructureerd onderzoeksveld.

Het doel van dit artikel is drieledig: ten eerste wordt de theoretische achtergrond van health- en wellnesscoaching als gedragsveranderingsinterventie toegelicht; ten tweede worden de methodologie en de resultaten van de besproken review in detail besproken, met aandacht voor de kwantitatieve bevindingen over hoe coaching daadwerkelijk werd vormgegeven; en ten derde worden de bevindingen kritisch geplaatst binnen de bredere evidentiebasis voor lichaamsgerichte coaching.

Health- en wellnesscoaching onderscheidt zich in theorie van klassieke patiëntenvoorlichting doordat de coach niet primair kennis overdraagt, maar de cliënt ondersteunt bij het zelf ontdekken van motivatie, obstakels en oplossingen. Deze benadering vindt haar wortels in verschillende psychologische tradities, waaronder de humanistische psychologie van Carl Rogers, met haar nadruk op onvoorwaardelijke acceptatie en cliëntgerichtheid, en bredere theorieën over gedragsverandering die het belang benadrukken van autonomie, competentiebeleving en verbondenheid als voorwaarden voor duurzame motivatie. Coaching wordt in deze traditie opgevat als een interpersoonlijk proces waarin de cliënt, ondersteund door een getrainde coach, eigen doelen formuleert, actief leert door zelfreflectie en zelfmonitoring, en zich door middel van verantwoordingsmechanismen aan deze doelen committeert.

Een belangrijk theoretisch knelpunt, dat ook de aanleiding vormde voor de hier besproken review, is dat de term “coaching” in de gezondheidszorgliteratuur tot voor kort zonder een eenduidige, gedeelde definitie werd gebruikt. Uiteenlopende interventies — van kortdurende telefonische ondersteuning door verpleegkundigen tot intensieve, maandenlange begeleiding door gecertificeerde coaches — werden onder dezelfde noemer geschaard, ook wanneer zij inhoudelijk sterk verschilden van het hierboven beschreven cliëntgerichte model. Deze conceptuele vaagheid bemoeilijkt niet alleen de wetenschappelijke vergelijkbaarheid van studies, maar ook de klinische en beleidsmatige besluitvorming over de inzet van coaching.

Tegen deze achtergrond is een systematische, empirisch onderbouwde operationalisering van het begrip coaching een noodzakelijke stap vóórdat zinvolle uitspraken over effectiviteit kunnen worden gedaan: zonder gedeelde definitie is onmogelijk vast te stellen welke studies daadwerkelijk dezelfde interventie onderzoeken. Dit is precies de leemte die de hier besproken review beoogde op te vullen.

De centrale doelstelling van Wolever en collega’s (2013) was het systematisch in kaart brengen van de operationele definities van health- en wellnesscoaching zoals gehanteerd in de peer-reviewed medische en gezondheidswetenschappelijke literatuur, om op basis daarvan te komen tot een empirisch onderbouwde, breed gedragen consensusdefinitie. Daarnaast onderzochten de auteurs welke professionele achtergronden coaches in de onderzochte studies hadden, welke training zij hadden ontvangen, en met welke dosering (sessieduur, -frequentie en -aantal) coaching doorgaans werd aangeboden. De studie werd uitgevoerd door onderzoekers verbonden aan onder meer Duke University en Ithaca College, en gepubliceerd in het peer-reviewed tijdschrift Global Advances in Health and Medicine (2013, jaargang 2, nummer 4, pagina’s 38-57)¹.

Voor de interpretatie is van belang te onderkennen dat de primaire onderzoeksvraag niet was of coaching effectief is in het verbeteren van gezondheidsuitkomsten — daarvoor zou een meta-analyse van gecontroleerde effectstudies nodig zijn geweest — maar wát coaching in de praktijk van het gepubliceerde onderzoek inhoudt. De review is daarmee eerder definitorisch en beschrijvend (scoping-achtig) dan een klassieke effectiviteitsreview, al bevat zij, doordat een groot deel van de literatuur uit empirisch interventieonderzoek bestond, ook indirecte informatie over de stand van het effectiviteitsonderzoek.

De auteurs doorzochten de database PubMed met zoektermen gebaseerd op “health” of “wellness” gecombineerd met “coach” en aanverwante termen zoals “educator”, “mentor” en “navigator”, zonder beperking in startdatum, tot en met januari 2013, en beperkt tot Engels- en Spaanstalige publicaties. Inclusiecriteria waren peer-reviewed publicaties die coaching bespraken in de context van patiëntgerichte gezondheidsbevordering; expliciet uitgesloten werden publicaties over sportcoaching en professionele ontwikkelingscoaching, omdat deze buiten de beoogde gezondheidszorgcontext vallen. Twee onafhankelijke beoordelaars screenden de abstracts en volledige teksten aan de hand van deze criteria, met een derde beoordelaar ter beslechting van discrepanties — een methodologisch gangbare en robuuste werkwijze binnen systematische reviews.

De zoekstrategie leverde in eerste instantie 800 abstracts op. Na screening werden 349 artikelen in volledige tekst beoordeeld, waarvan uiteindelijk 284 artikelen aan de inclusiecriteria voldeden en in de review werden opgenomen; 65 artikelen werden alsnog uitgesloten wegens irrelevantie, onbeschikbaarheid van de volledige tekst of het ontbreken van peer review. Van de geïncludeerde artikelen betrof 65,1% (n = 185) empirisch onderzoek, 13,0% (n = 37) beschrijvingen van bestaande coachingspraktijken, 10,9% (n = 31) protocolbeschrijvingen en 10,9% (n = 31) conceptuele of theoretische artikelen. Opvallend was de sterke recente groei van het onderzoeksveld: waar vóór 2003 slechts 22 artikelen over coaching in de gezondheidszorg waren gepubliceerd, verschenen er in de periode 2010-2012 alleen al 152 artikelen — een indicatie dat health- en wellnesscoaching zich in een fase van snelle wetenschappelijke ontwikkeling en toenemende belangstelling bevond.

De review werd uitgevoerd volgens de PRISMA-richtlijnen voor systematische reviews, wat een transparante en reproduceerbare rapportage van zoekstrategie, selectieproces en data-extractie waarborgt. Omdat de review niet primair gericht was op het beoordelen van de effectiviteit van coachinginterventies, maar op het karakteriseren van hoe coaching in de literatuur werd gedefinieerd en toegepast, werd geen formele risk-of-bias-beoordeling van individuele interventiestudies op uitkomstmaatniveau uitgevoerd, zoals bij een effectiviteitsreview gebruikelijk zou zijn. In plaats daarvan beoordeelden de auteurs systematisch of, en hoe volledig, elk artikel kernkenmerken van de coachinginterventie rapporteerde (zoals doelstelling, dosering, coachtraining), en vergeleken zij de bevindingen uit conceptuele artikelen met die uit empirische en praktijkbeschrijvende artikelen om mogelijke optimistische vertekening in de theoretische literatuur op te sporen.

Paren van onderzoekers beoordeelden alle 284 geïncludeerde artikelen aan de hand van gestandaardiseerde extractieformulieren, waarbij onder meer werd vastgelegd: het type artikel, de mate van patiëntgerichtheid, de mate waarin doelen door de patiënt zelf werden bepaald, het al dan niet gebruikmaken van zelfontdekkingsprocessen, de aanwezigheid van verantwoordingsmechanismen, de aard van de geboden educatie, de dosering van de interventie (sessieduur, -aantal en -frequentie), de consistentie van de coach-cliëntrelatie, en de professionele achtergrond en trainingsintensiteit van de coach. Op basis van deze gestandaardiseerde data werden beschrijvende samenvattingsstatistieken berekend, en werd systematisch nagegaan of conceptuele artikelen (die een ideaalbeeld van coaching kunnen schetsen) verschilden van empirische en praktijkbeschrijvende artikelen (die de daadwerkelijke uitvoeringspraktijk weerspiegelen).

Uit de synthese van de 284 geïncludeerde artikelen kwam een herkenbare, breed gedeelde kernstructuur van coaching naar voren. Coaching werd in 86% van de artikelen beschreven als (deels) patiëntgericht (61% volledig, 25% gedeeltelijk patiëntgericht), en in 71% als (deels) gebaseerd op door de patiënt zelf bepaalde doelen (45% volledig, 26% gedeeltelijk patiëntbepaald, tegenover 29% waarbij de doelen door de zorgverlener of coach werden vastgesteld). Zelfontdekkings- en actief-lerenprocessen — in plaats van passief advies ontvangen — kwamen in 63% van de artikelen voor (42% overwegend zelfontdekking, 21% een combinatie met instructie, 37% overwegend instructief). Verantwoordingsmechanismen, zoals zelfmonitoring en periodieke evaluatie van voortgang, waren in 86% van de artikelen aanwezig (81% expliciet uitgewerkt), en 91% van de interventies bevatte een vorm van educatie, meestal aandoeningsspecifieke informatie (40%), algemene leefstijleducatie (22%), voedingseducatie (19%) of informatie over lichaamsbeweging (18%); slechts 8% besteedde expliciet aandacht aan het gedragsveranderingsproces zelf als inhoud van de educatie.

Wat betreft de dosering van coaching bleek grote variatie te bestaan: de gemiddelde sessieduur bedroeg 35,8 minuten (spreiding 5 minuten tot 2,5 uur), het gemiddeld aantal sessies 10,1 (spreiding 1-90, mediaan 6), en het gemiddeld aantal contacturen 6,2 uur (mediaan 3 uur), met een totale interventieduur variërend van één sessie tot zes jaar. Deze cijfers moeten met terughoudendheid worden geïnterpreteerd: 75% van de artikelen vermeldde geen sessieduur, 52% geen aantal sessies en 64% geen totale interventieduur. In 78% van de artikelen was sprake van een consistente coach-cliëntrelatie (60% expliciet met dezelfde coach), tegenover 21% met wisselende coaches of geautomatiseerde contactvormen.

Ten aanzien van de coach zelf bleek dat in 95% van de interventies een menselijke coach werd ingezet, van wie 93% een professionele achtergrond had. Verpleegkundigen vormden met 42% de grootste beroepsgroep, gevolgd door geestelijke gezondheidszorgprofessionals (21%), diëtisten (11%), gezondheidsvoorlichters (8%), artsen (6%) en inspanningsfysiologen (6%). Slechts 22% van de artikelen beschreef de trainingsintensiteit, met een spreiding van minder dan twee uur tot twee jaar (mediaan 6-40 uur); sommige programma’s omvatten trainingen tot 600 uur, andere volstonden met anderhalf tot twee uur. Van de artikelen die trainingsinhoud beschreven (50,4%), betrof dit meestal gedragsveranderingsvaardigheden (61%), communicatievaardigheden (67%), motivational interviewing (42%) en aandoeningsspecifieke kennis (36%).

Op basis van deze bevindingen formuleerden de auteurs een consensusdefinitie van health- en wellnesscoaching als een patiëntgericht proces waarin de patiënt ten minste gedeeltelijk zelf zijn doelen bepaalt, gebruikmaakt van zelfontdekking of actief leren in combinatie met educatie, en zichzelf monitort om de verantwoording voor het eigen gedrag te vergroten, binnen een interpersoonlijke relatie met een coach getraind in gedragsveranderingstheorie, motivatiestrategieën en communicatievaardigheden. Een belangrijke aanvullende bevinding was dat conceptuele artikelen systematisch hogere scores lieten zien op patiëntgerichtheid, zelfontdekking en trainingsintensiteit dan empirische en praktijkbeschrijvende artikelen, wat suggereert dat de theoretische idealisering van coaching niet altijd overeenkomt met de daadwerkelijke uitvoeringspraktijk¹.

De belangrijkste methodologische sterkte van deze studie is de grondige, PRISMA-conforme en transparante uitvoering van de zoekstrategie en het selectieproces, met onafhankelijke dubbele beoordeling en een derde beoordelaar voor discrepanties, wat het risico op selectiebias beperkt. De omvang van de geïncludeerde literatuur — 284 artikelen, waarvan 185 empirische studies — is voor een relatief jong onderzoeksveld aanzienlijk en biedt een representatief beeld van de stand van zaken tot begin 2013. Een bijzondere meerwaarde is de systematische vergelijking tussen conceptuele en empirische/praktijkartikelen, waarmee de auteurs een vorm van optimistische vertekening in de theoretische literatuur konden blootleggen — een reflexieve stap die in veel reviews ontbreekt. Ten slotte is de resulterende consensusdefinitie, gebaseerd op empirische data uit een groot literatuurcorpus in plaats van expertconsensus alleen, een concrete bijdrage aan de verdere ontwikkeling van het onderzoeksveld.

De belangrijkste beperking, die de auteurs zelf onderkennen, is dat uitsluitend PubMed werd doorzocht, zonder aanvullende zoekacties in databases zoals PsycINFO, CINAHL of Scopus; dit kan hebben geleid tot het missen van relevante publicaties uit meer verpleegkundig, psychologisch of alternatief georiënteerde tijdschriften. Ten tweede rapporteerde een aanzienlijk deel van de artikelen (circa 11% tot 34%, afhankelijk van het kenmerk) onvoldoende detail over de coachinginterventie, wat de betrouwbaarheid van de gerapporteerde percentages beperkt.

Ten derde bevat deze review geen kwantitatieve effectiviteitsanalyse: zij brengt in kaart wát coaching is, maar doet geen uitspraak over de omvang van gezondheidswinst of effectgroottes; daarvoor is men aangewezen op afzonderlijke, gerichte reviews en meta-analyses. Ten vierde is publicatie- en rapportagebias aannemelijk: conceptuele artikelen schetsen een gunstiger, geïdealiseerd beeld van coaching dan empirische en praktijkartikelen, wat betekent dat de daadwerkelijke uitvoeringspraktijk mogelijk minder consistent patiëntgericht en minder intensief getraind is dan de theoretische literatuur suggereert. Ten vijfde is dubbeltelling van onderliggende studies niet volledig uit te sluiten, wat de gerapporteerde aantallen enigszins kan vertekenen. Tot slot signaleren de auteurs een gebrek aan consensus tussen beroepsorganisaties over de indeling van coachingsprofessies, wat de vergelijkbaarheid van “coachachtergrond” tussen studies bemoeilijkt.

Binnen de discipline Lichaamsgericht Coachen vormt deze review, samen met de eveneens in dit corpus besproken systematische review van Ammentorp e.a. naar life coaching en gezondheidsuitkomsten², een van de meest directe wetenschappelijke aanknopingspunten, al betreft het in beide gevallen onderzoek naar coaching in brede zin en niet specifiek naar lichaamsgerichte coachingsvormen. Waar de review van Ammentorp e.a. zich richtte op de vraag of life coaching gezondheidsuitkomsten kan verbeteren en concludeerde dat er aanwijzingen zijn voor positieve effecten op gedragsverandering bij wisselende methodologische kwaliteit, benadert de hier besproken review van Wolever e.a. het vraagstuk complementair: zij brengt in kaart wat coaching precies inhoudt, wie haar uitvoert en hoe zij wordt gedoseerd, en signaleert dat de gebrekkige en inconsistente rapportage van interventiekenmerken een belangrijke verklaring kan zijn voor de wisselende bevindingen in effectiviteitsreviews zoals die van Ammentorp e.a.

Deze twee reviews versterken elkaar inhoudelijk: de conceptuele helderheid uit de review van Wolever e.a. biedt een verklaringskader voor de methodologische heterogeniteit die effectiviteitsreviews bemoeilijkt, terwijl de review van Ammentorp e.a. laat zien waarom definitorische verheldering praktisch relevant is. Vergeleken met bredere, aanpalende evidentie binnen het domein Body en Mind, zoals de review met meta-analyse van Rosendahl e.a. naar lichaamsgerichte psychotherapie, die matige maar aantoonbare effectgroottes op maten van psychopathologie liet zien³, blijft de evidentiebasis voor coaching als zodanig vooralsnog beperkt tot kwalitatieve en definitorische synthese, zonder gepoolde kwantitatieve effectschattingen.

Voor zorgverleners betekent dit dat health- en wellnesscoaching, en de aanpalende life coaching, zich bevinden in een fase waarin de conceptuele fundamenten van de interventie recent zijn verhelderd, maar waarin robuust effectiviteitsonderzoek met eenduidig gedefinieerde en consistent gerapporteerde interventies nog goeddeels ontbreekt — een relevant gegeven voor de discipline Lichaamsgericht Coachen als geheel.

Voor de praktijk van complementaire zorgverleners die lichaamsgericht coachen aanbieden, biedt deze review vooral indirecte, maar wel concrete handvatten. De empirisch onderbouwde consensusdefinitie — patiëntgerichtheid, door de cliënt (mede)bepaalde doelen, zelfontdekking gecombineerd met educatie, ingebouwde verantwoordingsmechanismen en een consistente coach-cliëntrelatie — kan dienen als een praktisch toetsingskader waarmee coaches en zorginstellingen hun eigen werkwijze kunnen spiegelen aan wat in de internationale literatuur als kernkenmerken van kwalitatief goede coaching wordt beschouwd.

Daarnaast onderstrepen de bevindingen over de sterk wisselende en vaak onvoldoende gerapporteerde training van coaches — variërend van minder dan twee uur tot honderden uren — het belang van transparantie over de eigen scholing richting cliënten en verwijzers, alsook van professionalisering binnen de discipline. Tot slot maant de bevinding dat conceptuele literatuur een gunstiger beeld schetst dan de empirische praktijk tot bescheidenheid: praktijkbeoefenaars doen er goed aan kritisch te reflecteren op de mate waarin hun eigen praktijk daadwerkelijk voldoet aan de kernkenmerken die in deze review empirisch zijn vastgesteld.

De systematische review van Wolever en collega’s (2013) brengt op gedegen en transparante wijze in kaart hoe health- en wellnesscoaching in de internationale, peer-reviewed literatuur wordt gedefinieerd, gedoseerd en uitgevoerd, op basis van een analyse van 284 artikelen. De belangrijkste bijdrage van deze studie is niet een uitspraak over de effectiviteit van coaching, maar de empirisch onderbouwde consensusdefinitie die zij oplevert: coaching als patiëntgericht proces met (mede) door de cliënt bepaalde doelen, zelfontdekking, educatie, verantwoordingsmechanismen en een consistente relatie met een getrainde coach. Tegelijkertijd legt de review belangrijke leemtes bloot, waaronder de sterk wisselende en vaak onvolledige rapportage van interventiekenmerken en coachtraining, en een discrepantie tussen het geïdealiseerde beeld in conceptuele literatuur en de daadwerkelijke uitvoeringspraktijk. Binnen de discipline Lichaamsgericht Coachen, waar deze review samen met vergelijkbaar onderzoek naar life coaching een van de meest directe wetenschappelijke aanknopingspunten vormt, blijft de evidentiebasis per saldo in een vroeg, definitorisch stadium: veelbelovend qua conceptuele helderheid, maar nog niet toereikend voor stellige uitspraken over klinische effectiviteit. Voor de klinische praktijk rechtvaardigen de bevindingen een voorzichtig positieve, maar afwachtende houding, met een duidelijke behoefte aan methodologisch sterker en consistenter gerapporteerd effectiviteitsonderzoek naar coaching binnen de gezondheidszorg.

1. Wolever RQ, Simmons LA, Sforzo GA, Dill D, Kaye M, Bechard EM, Southard ME, Kennedy M, Vosloo J, Yang N. A Systematic Review of the Literature on Health and Wellness Coaching: Defining a Key Behavioral Intervention in Healthcare. Global Advances in Health and Medicine. 2013;2(4):38-57. doi:10.7453/gahmj.2013.042. PMID: 24416684. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24416684/
2. Ammentorp J, Uhrenfeldt L, Angel F, Ehrensvärd M, Carlsen EB, Kofoed PE. Can life coaching improve health outcomes? A systematic review of intervention studies. BMC Health Services Research. 2013;13:428. PMCID: PMC4015179. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4015179/
3. Rosendahl J, Sattel H, Lahmann C. Effectiveness of Body Psychotherapy: A Systematic Review and Meta-Analysis. Frontiers in Psychiatry. 2021;12:709798. PMCID: PMC8458738. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8458738/