Hoogsensitiviteit in relatie met extra ontwikkelingspotentieel

Hoogsensitiviteit herkennen en omarmen

Hoogsensitiviteit wordt vaak gezien als last, maar biedt juist extra ontwikkelingspotentieel als het herkend en begrepen wordt. Mensen met hoogsensitiviteit ervaren prikkels intenser en verwerken informatie dieper dan gemiddeld. Door hoogsensitiviteit als kracht te zien, kunnen zowel volwassenen als kinderen hun gevoeligheid leren inzetten in plaats van te bestrijden. Meer lezen over hoogsensitiviteit? Bekijk het PSC Magazine 2016 of kijk bij de informatie over hoogsensitiviteit.

Hoogsensitieve personen (HSP) en hoogsensitieve kinderen (HSK) hebben veelal een extra ontwikkelingspotentieel. Wat houdt dit in en hoe wordt tot deze conclusie gekomen? Sinds Elaine Aron de term hoogsensitiviteit in 1997 introduceerde, verschenen er naast haar eigen boeken, meer boeken op de markt. Blijkbaar bestond er behoefte aan dergelijke informatie. Hoogsensitiviteit is een veelvoorkomende eigenschap; ongeveer 10 tot 15% van de menselijke bevolking is hoogsensitief.

Door: Els Umans

Het begrip hoogsensitiviteit werd door Elaine en Arthur Aron in 1997 in de wetenschappelijke literatuur geïntroduceerd. Door middel van een 7-tal studies heeft Elaine Aron het bestaan van het temperament aangetoond. Naar aanleiding van haar uitgebreide onderzoek concludeert Aron dat hoogsensitiviteit een biologische oorsprong heeft. Ook bij dieren komt het voor. Als verklaring stelt Aron dat er in de natuur zowel sensitieven als minder sensitieven nodig zijn om een populatie te laten overleven. In later onderzoek door Smolewska, McCabe en Woody, laten de auteurs zien dat de HSP-schaal uit drie componenten opgebouwd gezien kan worden, namelijk snelheid van prikkeling, esthetische gevoeligheid en lage sensorische drempelwaarde. Onderling correleren de componenten significant, zodat gesproken kan worden van hoogsensitiviteit als algemeen construct.

Er worden in de populaire literatuur ook andere eigenschappen toegedicht dan de sensitiviteits-gerelateerde eigenschappen die voorkomen op de signaleringslijst ter bepaling van hoogsensitiviteit. HSP zouden creatiever en intuïtiever zijn, over een grotere verbeeldingskracht beschikken en vaker begaafd zijn.

Volgens Aron is er bij HSP sprake van een diepere informatieverwerking: ‘Hoogsensitieve personen zijn mensen die zijn geboren met de neiging veel dingen op te merken in hun omgeving en diep te reflecteren alvorens te handelen, in vergelijking met degenen die minder opmerken en snel en impulsief handelen. Daardoor zouden HSP vaak invoelend, slim, intuïtief, creatief, nauwgezet en gewetensvol zijn’. Er waren voor deze vooronderstellingen nog geen wetenschappelijke onderbouwingen. Wanneer deze er zouden zijn, zouden ze ondersteuning kunnen bieden aan de bevindingen. Hiertoe werd een onderzoek opgestart in samenwerking met de Radboud Universiteit.

Omdat de veronderstelde eigenschappen van HSP, raakvlakken leken te hebben met de persoonlijkheidstheorie ‘Positive Disintegration’ van de Poolse psychiater, Kazimierz Dabrowski, werd deze bestudeerd.

Dabrowski was geïnteresseerd in het ontwikkelingspotentieel van mensen. Hij trok de conclusie dat de onderliggende kracht om deze op een zo hoog mogelijk niveau te krijgen, gelegen was in de aanwezigheid van grote gevoeligheden (overexcitabilities). In de tijd dat Dabrowski leefde, bestond de term hoogsensitiviteit nog niet. De kern van zijn studie richtte zich op grote gevoeligheden van mensen, in relatie tot persoonlijke ontwikkeling. Dabrowski haakte met zijn Theorie over de Positive Disintegration (TPD) in op de onderzoeken van Kohlberg over ontwikkeling van het moreel oordeelsvermogen. Hij zag emoties als drijfveer voor onze ontwikkeling. Een kleiner aandeel van de mensheid zou, veelal gekenmerkt door een grote gevoeligheid, meer kans hebben om zich op een hoger niveau te ontwikkelen. Er zou bij deze mensen sprake zijn van een extra ontwikkelingspotentieel. Op jonge leeftijd zouden zij zich al bezighouden met levensvragen. Interne conflicten lagen ten grondslag aan hun persoonlijke ontwikkeling. Deze ontwikkeling verloopt in 5 niveaus en zijn weer onderverdeeld in 2 groepen: Unilevel en Multilevel.

Unilevel

Niveau 1 Primary Integration: Het gros van de mensheid laat zijn leven domineren door aanpassing aan omstandigheden, eigenbelang en eigen behoeften.

Niveau 2 Unilevel Disintegration: Men heeft te maken met innerlijke conflicten, die zich uiten door depressies, angsten en onrustgevoelens. Zij brengen geen persoonlijke groei teweeg, maar men blijft het erg belangrijk vinden om zich te conformeren en handelt nog steeds ‘omdat het zo hoort’.

Niveau 3 Spontaneous Multilevel Disintegration: Innerlijke conflicten geven nu aanleiding tot persoonlijke en emotionele groei. Men ontwikkelt een eigen normen- en waardensysteem. Aan de basis hiervan liggen persoonlijke ervaringen op emotioneel en cognitief gebied. Wanneer men eenmaal op niveau 3 is, kan men niet meer afzakken naar de lagere niveaus, omdat er een persoonlijkheidstransformatie plaats heeft gevonden.

Multilevel

Niveau 4 Organised Multilevel Disintegration: Innerlijke conflicten geven richting aan de persoonlijkheidsontwikkeling die steeds dichter bij het eigen ideaal komt. Het individu is rustiger en het inlevingsvermogen neemt toe. De persoon is ook meer authentiek, zelfbewust en autonoom. Dit uit zich in het handelen naar buiten. Het vermogen tot zelfreflectie is erg groot. Deze episode wordt gekenmerkt door zelfperfectie.

Niveau 5 Secondary Integration (Multilevel): Het eigen persoonlijkheidsideaal is bereikt. Dit is in lijn met wat men kan en met wie men wil zijn. De zelfgekozen waarden en normen zijn opgenomen in het gewone leven. Innerlijke conflicten zijn verdwenen en men is volledig in balans op zowel cognitief als emotioneel vlak. Altruïsme en inlevingsvermogen zijn sterk aanwezig.

Dabrowski stelt nu, dat het juist 5 gebieden van de grote gevoeligheden zijn waardoor bepaalde personen op Multilevel-niveau kunnen geraken. Deze mensen hebben intensere en meer gevarieerde ervaringen, een groot empatisch vermogen en een voortdurende honger naar kennis en wijsheid. Daarnaast hebben zij een sterk beeldend vermogen. ‘Kenmerk 3, 4 en 5 van Dabrowski hebben een relatie met ontwikkelingspotentieel. Wanneer deze 3 gebieden wagenwijd open staan voor prikkels van buitenaf, geraakt men eerder op Multilevel-niveau’, aldus een beschrijving van De Mink. Hier wordt gedoeld op de overexcitabilities.

Psychomotorisch, lichamelijk (kenmerk 1 Dabrowski): Hierbij gaat het om de capaciteit om actief en energiek te zijn. Deze gevoeligheid verwijst naar een verhoogde prikkelbaarheid van het neuromusculair stelsel en kan zich uiten in zaken zoals energiek zijn of lichamelijk onrustig, bezig willen zijn, opgewondenheid, snel praten of gedrevenheid.

Zintuiglijk gevoelig vermogen, sensueel (kenmerk 2 Dabrowski): Deze gevoeligheid verwijst naar een verhoogde zintuiglijke waarneming en beleving. Men kan extra genieten van allerlei waarnemingen op zintuiglijk gebied zoals schoonheid, kunst, muziek en in de natuur zijn. Vanwege deze gevoeligheid is het belangrijk om in een omgeving te verkeren waar weinig of geen verstoring is en die comfortabel aanvoelt.

Intellectueel/filosofisch (kenmerk 3 Dabrowski): Deze overexcitability verwijst naar activiteit van de geest. Het verwijst niet naar academische successen, maar naar behoefte aan wijsheid en kennis. Er is een constante drang naar ‘meer willen weten’. Men heeft behoefte aan onafhankelijk denken, is kritisch en lost graag theoretische problemen op. Men wil lezen, heeft een zeer gedetailleerd geheugen en kan ‘denken over denken’.

Artistiek/creatief (kenmerk 4 Dabrowski): Deze gevoeligheid staat voor het hebben van een sterke verbeeldingskracht. Men maakt graag gebruik van metaforen en is goed in staat tot levendige visualisaties. Men kan ook vluchten in dromen en sterk dramatiseren.

Intuïtief/empatisch/fijngevoelig (kenmerk 5 Dabrowski): Dit verwijst naar de intensiteit van emoties en naar het vermogen om meer en andere dingen te kunnen voelen dan anderen. Men heeft complexe gevoelens en emoties en een sterk en verfijnd gevoelsbewustzijn. Daarnaast heeft men een sterk inlevingsvermogen.

Hieronder volgen enkele uitspraken en citaten vanuit de literatuur over hoogsensitiviteit.

Intellectueel/filosofisch (kenmerk 3 Dabrowski): Aron stelt dat HSP intellectueel en filosofisch zijn en vindt dat er juist nu behoefte is aan hoogsensitieve mensen vanwege gebrek aan balans in de samenleving. ‘Gevaarlijk wordt het’, stelt Aron, ‘wanneer de wetenschap voorbijgaat aan intuïtie, levensvragen en wanneer zij diepgang mist’. Aron vindt dat juist de HSP hierin positief kunnen bijdragen. Nieuwenbroek stelt dat hersenen van HSP intuïtief ingesteld zijn op een diepere beschouwing van informatie. ‘De antwoorden die een hoogsensitieve leerling geeft, of de vragen die hij stelt, kunnen voor verrassende uitspraken zorgen’.

Artistiek/creatief (kenmerk 4 Dabrowski): Aron benoemt de ‘geweldige verbeeldingskracht’ van hoogsensitieve personen. Zij vermoedt dat het menselijk ras meer van hoogsensitiviteit profiteert dan andere diersoorten vanwege de verbeeldingskracht. Hoogsensitieve personen zouden meer tijd besteden aan het bedenken van oplossingen voor problemen omdat ze gevoeliger zijn voor honger, kou, onzekerheid, uitputting en ziekten. Voor Aron is het vanzelfsprekend dat hoogsensitieve personen een sterke intuïtie hebben waarbij zij hinder ondervinden van te veel innerlijke stemmen die ieder iets anders zouden roepen. Met hun intuïtie zouden HSP anderen vóór kunnen zijn bij het ontdekken van nieuwe behoeften, trends of markten.

Intuïtief/empatisch/fijngevoelig (kenmerk 5 Dabrowski): Kyra Mesich, klinisch psycholoog van beroep, ziet het empathisch vermogen van hoogsensitieve persoon als oorzaak voor het lijden van hooggevoeligen. Kenmerken op emotioneel gebied zijn, volgens het Landelijk informatiecentrum Hoog Sensitieve Kinderen (LiHSK): aanvoelen van stemmingen en emoties, en inlevingsvermogen, zich goed kunnen verplaatsen in de gevoelens van anderen.

In de wetenschappelijke literatuur worden geen onderbouwingen gegeven voor de uitspraken die gedaan worden over HSP ten aanzien van eigenschappen zoals ‘creativiteit’, ‘artisticiteit’, ‘intellectualiteit’ en over een intuïtief vermogen. Om beweringen uit de literatuur over hoogsensitiviteit te toetsen werd, aan de hand van een daartoe opgesteld (werk)model waarbij eigenschappen van HSP gekoppeld worden aan de Dabrowski-kenmerken, een vragenlijst samengesteld. Deze bestond uit een combinatie van 54 nieuwe vragen en 38 reeds bestaande vragen. De 54 nieuwe vragen werden samengesteld, nadat systematisch de gedane uitspraken en vooronderstellingen over HSP waren genoteerd. Deze uitspraken en vooronderstellingen waren afkomstig uit de populair-wetenschappelijke literatuur en websites die met hoogsensitiviteit te maken hadden. De 54 nieuwe vragen hadden als doel om de uitspraken over de eigenschappen te toetsen. Het andere gedeelte van de vragenlijst bestond uit vragen die hoogsensitiviteit toetsen. Hiervoor werd de 38 vragen tellende vragenlijst gebruikt, die in 2007 werd samengesteld voor het onderzoek ‘Hoogsensitiviteit in het basisonderwijs’, door S. Walda. Voor deze vragenlijst was destijds gebruik gemaakt van de items van de HSP-Schaal, die werd vertaald naar een vorm voor kinderen uit de hoogste groepen van het basisonderwijs. Deze manier van vraagstelling werd ook geschikt geacht voor brugklasleerlingen. Verder bestond deze vragenlijst uit vragen, die afkomstig waren van items van de internaliserende en externaliserende schaal van de Child Behavior Check List (CBCL) van Achenbach. Er werd een vijfpuntsschaal gebruikt. De vragenlijsten werden in juni en juli 2010 bij 85 brugklasleerlingen van 2 middelbare scholen afgenomen. Het betrof 35 leerlingen die havo/vwo-onderwijs volgden en 50 leerlingen die vmbo-onderwijs volgden.

Wat de samenhang betreft tussen hoogsensitiviteit en andere veronderstelde eigenschappen, kan geconcludeerd worden dat leerlingen die hoog scoren op de filosofisch-spirituele, sociaal-emotionele en kunstzinnige schalen hoog scoren op de hoogsensitiviteitslijst. Verder viel op dat de uitspraken uit de populaire literatuur over hoogsensitiviteit eveneens geplaatst kunnen worden in de rubrieken die een relatie hebben met extra ontwikkelingspotentieel. Intellectueel/filosofisch (Kenmerk 3 Dabrowski) correlatie HSP .42, p<0.001; Artistiek/creatief (Kenmerk 4 Dabrowski) correlatie HSP .45, p<0.001; Intuïtief/empatisch/fijngevoelig (Kenmerk 5 Dabrowski) correlatie HSP .44, p<0.001.

Er was een significante samenhang tussen de score op de hoogsensitiviteitsschaal en de schalen volgens de indeling waarbij gekeken werd naar de persoonlijkheidstheorie van Dabrowski over extra ontwikkelingspotentieel. Dit betekent dat kinderen die hoog scoren op de drie Dabrowski-schalen meer kans hebben om ook hoger te scoren op de hoogsensititiveitslijst.

Het is belangrijk voor de samenleving maar ook voor HSP met extra ontwikkelingspotentieel zelf, dat er meer kennis komt over hoogsensitiviteit en over extra ontwikkelingspotentieel à la Dabrowski. Wanneer men omstandigheden schept waarbij HSK met extra ontwikkelingspotentieel zich op allerlei fronten al jong kunnen ontwikkelen, zal onze hele maatschappij hier profijt van hebben. Momenteel lopen veel kinderen uit deze doelgroep nog te vaak vast in bestaande structuren en systemen, evenals volwassenen. Een zeer belangrijk aspect om hen te laten floreren is een gezonde en comfortabele omgeving waarbij zij hun talenten kunnen ontplooien en in kunnen zetten voor het belang van iedereen. Op basis van de onderzoeksresultaten werd een signaleringslijst en methode ontwikkeld. Deze wordt regelmatig ingezet om de kwaliteiten te laten (her)ontdekken, inzichten te vergroten, om advies uit te brengen en om HSP te helpen met hun persoonlijke ontwikkeling.

Els Umans signaleert, adviseert en begeleidt hoogsensitieve en hoogbegaafde mensen met (h)erkenning, aanvaarding en bewustwording van hun talenten en kwaliteiten. Naast persoonlijke consulten geeft Els cursussen en workshops en organiseert zij bijeenkomsten voor jonge volwassenen uit de doelgroep. Via de blog www.passievolleven.nl wil zij mensen weer in contact brengen met hun passie en de ware essentie van hun ziel en de kern van hun zijn. Zij schrijft momenteel, aan de hand van haar praktijkervaring, onderzoek en de theorie van Kazimierz Dabrowski, aan het boek Hoogsensitief? Ontdek jouw hoogbegaafdheid!

Een opgaaf van gebruikte referenties kan opgevraagd worden bij onze redactie.

www.psychologiepraktijk-umans.nl